«Мы ўклалі ў Беларусь мільён даляраў». 94‑гадовая Надзея Запруднік — пра любоў да краіны, жыццё ў Другую сусветную і выпрабаванні беларусаў

Цяпер спадарыня Надзея жыве ў доме для старых у Нью-Джэрсі. У 94 гады яна застаецца чалавекам, які, нягледзячы на выпрабаванні, паўтарае запавет свайго жыцця: «Наперад». У размове з «Белсатам» яна расказала, як дажыць да такога ўзросту, падзялілася ўспамінамі пра вайну і дала парады маладым людзям.

Надзея нарадзілася ў 1932 годзе ў палескай вёсцы Лутоўе (Жыткавіцкі раён). У сям’і было 8 дзяцей, чацвёра пайшлі з жыцця ў раннім узросце. Вайну Рагалевічы сустрэлі ў роднай вёсцы, а ў 1943 годзе перабраліся ў Жыткавічы. У 1944‑м Надзея, яе брат Міхаль, яго жонка і сямёра дзяцей выехалі ў Нямеччыну, дзе да 1950‑га жылі ў лагерах для перамешчаных асоб у амерыканскай зоне ўплыву. А пасля ўсе разам выехалі ў ЗША, дзе пасяліліся ў Пенсільваніі.

«Не «Белараша», як кажуць, а мы навучылі іх гаварыць «Беларусь» — гэта гонар нашай эміграцыі»

— Ваш муж, гісторык і публіцыст Янка Запруднік, і вы ўклалі ў беларускую справу шмат грошай — дапамагалі выдаваць кнігі, аплачвалі навучанне студэнтаў, падтрымлівалі людзей у Беларусі. Чаму гэта было для вас так важна?

— Калі глядзіш на ўсё гэта, то проста шкада было. Мы мелі магчымасць, працавалі. Мы былі людзі, якія, як кажуць, giving away — аддаюць. Калі мой муж калісьці крыху падлічыў паміж намі (мы ж не хвалімся тым, што зрабілі), дык выйшла, што выдалі на Беларусь каля мільёна даляраў. Калі ехалі ў якую краіну, а тым больш у Беларусь, то заўсёды з дапамогай.

Калісьці Янка кажа: «Ну, бяры ты дзесяць тысяч і я дзесяць тысяч, і раздаём». Вяртаемся дахаты. Я кажу: «Ну дык колькі там у цябе засталося?» Ён кажа: «Пустая кішэня». Я кажу: «О, дык у мяне лепш! Хоць каву зможам выпіць па дарозе, захавала дзвесце даляраў».

— У вашага брата Міхаля было сямёра дзяцей, яны былі з вамі і падчас акупацыі, і ў Нямеччыне, калі вы знаходзіліся ў амерыканскай зоне ўплыву, а пасля — у ЗША. Фактычна вы іх выгадавалі.

— Так, немцы забралі нас на працу ў Германію. Я далучылася да брата. Трэба было дапамагаць. Многія з іх ужо памерлі. Але я маю тут і ўнукаў, і праўнукаў. І вельмі цешуся, што яны ведаюць, хто яны ёсць.

Дажыла да дзевяноста чатырох гадоў, і ўжо, здавалася б, пара адыходзіць, але ўсё яшчэ хочацца нешта зрабіць. Хоць сілы ўжо не тыя. Мне цяжка хадзіць, але кожную нядзелю я іду ў царкву, і гэтым шчаслівая. Я калісьці ў хоры спявала, дык цяпер паціхеньку з імі… Яны на клірасе спяваюць, а я ўнізе сабе ціха малюся. І гэта для мяне такі штуршок наперад. Як Янка заўсёды казаў: «Наперад! Наперад!» Я і кажу сабе: «Наперад».

Там, дзе я жыву, усе людзі вельмі змешаныя — такая інтэрнацыянальная супольнасць. І дайшло да таго, што мы далі зразумець, хто мы ёсць. Не «Белараша», як кажуць, а мы навучылі іх гаварыць «Беларусь», «беларус». І гэта — гонар нашай эміграцыі.

Павялічыць

«Планую вандроўку на машыне»

— Як дажыць да 94 гадоў? У чым сакрэт вашага даўгалецця?

— Не быць лянівай. Я з характарам, шпаркая. Не люблю сядзець. Час — гэта, як казаў адзін знаёмы, — грошы. Але справа не ў грашах, а ў тым, што ў мяне ўроджаны характар дапамагаць людзям. Я і цяпер хаджу, выходжу на двор, хоць вельмі холадна. Энергія такая, што не сядзіцца. Я чытаю — вельмі шмат чытаю. Гэта мяне пацяшае. Я не наракаю. Калі мяне пытаюцца: «How are you?», я кажу: «Fine!». Хоць спіна баліць. Але што ж я буду жаліцца?

— Якія ў вас умовы жыцця ў доме састарэлых у Саўт-Рывэры? Ці добра даглядаюць?

— О, так! Ёсць доктар — раз на тыдзень прыходзіць, правярае. Кухня свая, вялікі рэстаран. Меню вельмі разнастайнае. І ўсюды чысценька, без канца чысценька. Калі нехта закашляе — адразу маску, каб не распаўсюджваў. Нараканні, канечне, у людзей бываюць, бо ніхто не хоча тут быць. Але ніхто нікога не прымушаў сюды ісці — самі выбіралі. І заўсёды ёсць магчымасць памяняць.

Я некалі ездзіла машынай, цяпер крыху спынілася — батарэя села. Але знаёмы прыехаў, паправіў. Думаю, можа, праз пару тыдняў, калі пагода зменіцца, з’езджу куды-небудзь. Хоць гэта пакуль што толькі мары. Але я не наракаю.

— Вы ў 94 гады кіруеце машынай?

— Так. Я ж не еду на вялікія дарогі, дзе фуры ездзяць, еду так, спакойнай дарожкай.

Павялічыць

«Картэры працавалі для людзей, будавалі бедным хаты, памагалі як маглі»

— Чаму ў 1950‑м вы вырашылі ехаць жыць менавіта ў ЗША? Многія, напрыклад, ехалі ў Аўстралію.

— Уся Еўропа, можна сказаць, была для нас адкрытая, але, не ведаю, брат выбраў Амерыку. Брат казаў: «Калі нідзе не знойдзецца дапамогі, то будзем у Германіі заставацца». Але здарыўся вось такі крок — у Пенсільваніі дапамаглі людзі-хрысціяне. Яны нас абсалютна не ведалі, але забралі да сябе, далі маленькую хату ў вёсцы. І мы былі вельмі шчаслівыя, што папалі ў Амерыку. Бо ведалі, што тут зможам сабрацца і паставіць сябе на ногі.

А ў іншыя краіны… Мы разумелі, што не дамо рады. З такой вялікай сям’ёй, дзесяць чалавек — хто нас возьме?

Прыплылі мы ў ЗША з Нямеччыны на вайсковым караблі. Прыехалі на станцыю — а там чалавек на машыне мусіў нас забраць і адправіць у Пенсільванію. Ён схапіўся за галаву: столькі людзей за адзін раз не пасадзіць, давялося два разы яму ехаць.

— Вы заспелі дзевяцярых прэзідэнтаў ЗША. Хто з іх вам падабаўся?

— Яны ўсе добрыя былі. Адзін толькі дурань цяпер сядзіць! Яго не пераношу.

Я любіла Кенэдзі. Ён быў энергічны, казаў: «Што ты зробіш, тое ты і зможаш як грамадзянін». Гэта яго такі слоган быў. І я яго вельмі блізка бачыла, нават тут прывіталася неяк. Мне падабаўся Абама. Малады! Картэр быў спакойны вельмі. Ведаю, як ужо ў сталым веку яго жонку даглядалі. Яна — выбачайце — пойдзе ў прыбіральню, а яны: «Місіс Картэр, are you okay? Are you okay?». Бегаюць за ёй, як вар’яты. Яна раз узяла парык надзела, узяла ключы, паехала машынай — і ўсё! Паніка: місіс Картэр прапала! Хтосьці ўкраў! А яна сабе ўцякла ад гэтага жыцця.

Картэры працавалі для людзей, будавалі бедным хаты, памагалі як маглі. Такіх люблю.

«Немцы, бывала, прыходзяць у хату і кажуць: «Матка, яйка?», «Матка, хлеб?» — просяць, а прыйдзе рускі — ён не пытаецца»

— Вы пішаце ў сваёй кнізе «Мая адысея з Беларусі ў Амерыку», што ў Нямеччыне, адразу пасля вайны, вясной 1946-га, калі па вас прыехаў амерыканскі грузавік, каб чарговы раз перакінуць з аднаго лагера ў іншы, вы паехалі на ім, узняўшы бел-чырвона-белы сцяг. У вас ён быў заўсёды з сабой?

— О-о, так, так! Я без сцяга нікуды. Там у лагеры вельмі розная публіка была — шмат палякаў. Вы б пабачылі тых палякаў: «Паглядзіце, паглядзіце, хто едзе!» — казалі яны. Нас прывезлі ў Этлінген. Там былі казармы, у якіх былі ўкраінцы, і нас не захацелі там прыняць. Брат пайшоў шукаць у лагеры беларусаў і напаткаў Васіля Рагулю. Нас нарэшце прынялі, аказалася, што там і палякі жылі. Прабылі там пару месяцаў, потым перавезлі ў Герэнберг, там ужо пераважна жылі беларусы і расейцы. Тады вось рэлігійнае жыццё стала вельмі важным для нас. Але і там пражылі да восені 1946-га. Пасля — Майнлёйз, Гібэльштат…

— Якія ў вас засталіся ўспаміны пра нацысцкую акупацыю?

— Вельмі хутка з’явіліся партызаны. І калі нехта сёння хваліць партызанаў, дык для мяне гэта вельмі-вельмі дрэнная падзяка. Яны цалкам агалялі маю хату. Тады немцы вырашылі, што трэба выгнаць партызан з лесу. Я сама была ў партызанах, мяне паставілі ў разведку. Ну, і пасля пачалося… вывозілі, палілі. І ў той момант ты ўжо не думаеш ні пра што: куды бегчы, што рабіць. Ты проста ідзеш. Нібыта розум ужо не твой. У галаве нешта сваё. Немцы, бывала, прыходзяць у хату і кажуць: «Матка, яйка?», «Матка, хлеб?» — просяць. Прыйдзе рускі — ён не пытаецца. Ён можа проста расстраляць. Як хацелі расстраляць майго бацьку. Прыйшлі аднойчы два маладыя хлопцы, прасілі паказаць дарогу да адной вёскі, якая ўжо спаленая была. Я зразумела, што хочуць бацьку забраць так, ды стала прасіць, каб не чапалі.

Выпрасіла. «Жалко ребенка», — сказалі. Пасля гэтага ён ужо ў хаце не начаваў, быў у лесе, каб зноў па яго не прыйшлі.

Мы былі вельмі бездапаможныя, у пастаянным страху. Але страх з часам робіцца нейкім іншым. Думаеш: ну што ж, заб’юць дык заб’юць. І ўсё.

Павялічыць

«Да вайны не было вялікіх слёз — і гэта было добра»

— Ці быў у вас голад падчас вайны?

— Не, толькі ў Нямеччыну як трапілі, то тады галадалі. Нас прывезлі і пасялілі ў адзін пакой чатыры сям’і. І ўсе дзеткі са мною былі. А братава жонка пайшла на працу, і брат таксама. Што можна дзецям даць, калі няма нічога? Прынясуць суп, і ўсё.

Часам я ўцякала ў горад, быў перарэзаны дрот. І ведаеце што — сам горад быў у голадзе. Я пастукала, хацела, каб мне далі нешта там, дык мяне назвалі «schweine» ('свінняʼ альбо ʼсволач»). Горад — адно каменне. Усё збіта, усё знішчана. Але неяк давалі рады. Прынясуць дванаццаць кавалкаў хлеба на дзесяць чалавек — і што? Трэба дзяліць.

— Што пасля вайны немцы казалі пра гэтую вайну? Ці размаўлялі вы з імі?

— Адчувалася, што яны ведаюць пра віну за гэтую вайну. Але не ўсе былі такія, многія проста маўчалі. Некаторыя шкадавалі — яны ж таксама пацярпелі. Вайна, бомбы, стрэлы, пажары, знішчэнне гэтага ўсяго — гэта не ласка Божая. Няшчасны народ папаў пад гэта.

— Якія былі вашы думкі, калі вы даведаліся пра вайну ва Украіне?

— Страшныя, бо, па-першае, ракету туды пусціў Лукашэнка. Мы вельмі перажывалі і перажываем цяпер. У царкве неяк збіралі на дзяцей украінскіх. Пасылаюць пасылкі туды для дзяцей. Удзельнічаю як магу, а што больш зробіш?..

— Што з вашага дзяцінства і маладосці вы ўспамінаеце з асаблівай цеплынёй? Што для вас самае дарагое?

— Грыбы збіраць! Палессе ж багатае, балота. А самае прыгожае — гэта журавіны. Я вельмі любіла іх збіраць, бо ў вадзе, каб рукі чыстыя былі.

Да вайны не было вялікіх слёз — і гэта было добра. Мама ў мяне была вельмі добрая гаспадыня, і я была з ёй вельмі блізкая. Куды мама — туды і я. А цяпер, калі глядзіш назад, столькі гадоў прайшло, усё нібыта перамяшалася… І часам думаеш: а куды ж гэта ўсё падзелася? Жыццё наша — як човен пасярод мора.

Павялічыць

«Вялікая трагедыя, калі мы не будзем змагацца»

— Ці можаце вы пералічыць постаці, якія вашу беларускасць сфармавалі?

— Інтэлігенцыя. З першым мужам мы пабраліся шлюбам у царкве. І мама ў мяне малілася, але казала мне: «Толькі не ўголас, бо сценкі чуюць». Забаронена ж было. Але калі чалавеку кажуць, што нельга, то ён наадварот будзе рабіць. Калі я была ў школе, там быў помнік Леніну. І вось настаўнік кажа перад ім: «Паўтарайце за мной, што Бога няма». А я кулакі сашчапіла, і — «Ёсць, ёсць, ёсць!». Гэта немагчыма выкінуць, калі ў вас гэты падножак дадзены з дзяцінства.

— Ці верыце вы, што Беларусь, якая цяпер перажывае столькі выпрабаванняў, усё ж пераможа?

— Так. Вялікая трагедыя, калі мы не будзем змагацца. Я не ведаю, чым гэта скончыцца, але, як кажуць, трэба рабіць — столькі, колькі можаш. Гэта жахліва, што людзей ціснуць, душаць. Тыя, хто цяпер прыязджае сюды, новыя, часта бываюць абыякавыя, бо яны страцілі надзею, што можна нечага дабіцца. Але я веру, што будзе. Дай Божа.

— Чаму беларусам пасылаюць такія выпрабаванні?

— Каб ведалі, што трэба маліцца Богу. Дзякаваць за тое, што маеце, і за тое, што яшчэ можаце мець. Апускаць рукі — гэта не дапаможа. Трэба верыць у Бога, у Яго моц і сілу. Я веру ў гэта, бо калі б не малітва, я не ведаю, ці можна было б усё гэта перажыць у маім жыцці. Памолішся — і лягчэй становіцца. І з’яўляецца надзея, што будзе лепш.

Павялічыць

— А што б вы параілі маладым людзям, маладым беларусам? Які жыццёвы наказ далі б?

— Вось мае суседзі — у іх дзве дачкі, унукі. І ведаеце што? Іх унукі гавораць па-беларуску! У іх у хаце Каляды, Куцця — усё як належыць. Калі яны мне тэлефануюць, я чую: «Надзея, як вы там?» — і пачынаецца размова па-беларуску. Яны недалёка жывуць, але далёка ад нашай царквы, каб часта прыязджаць. Але яны расказваюць, як захапляюцца, як ім прыгожа, як ім важна. Але такіх, канечне, няшмат. Ёсць і такія, што кажуць: «Ну, я беларуска — і на гэтым канец». Але ёсць моладзь, асабліва пры царкве ў Нью-Ёрку — вельмі добрая, свядомая. Яны трымаюць гэтыя цэрквы. Мы вось Каляды мелі — хор спяваў, поўная царква людзей. Ну дык што яшчэ жадаць?

— Вы калі-небудзь думалі, што вернецеся жыць у Беларусь?

— Так. Усё ж зямля свая… Але ўжо зацяжка, сілы не тыя. І па-другое — ужо больш пражыла ў Амерыцы, чым у Беларусі. І пачынаць нанова там, у такім веку, — ужо не. Досыць наздзекаваліся з нас усіх. Буду пахаваная ў Амерыцы.

• 16
• 1
• 0
• 0
• 0
• 1
• 0
• 6