Biełaruski historyk Viačasłaŭ Nasievič raskazaŭ, jak danyja paleahienietyki dazvolili navukoŭcam lepš zrazumieć historyju rehijona.
Doŭhi čas historyki byli vymušanyja błukać u ciemry, abapirajučysia na lehiendy pra rymskaje pachodžańnie — naprykład, znakamity mif pra Palamona, albo na chistkija linhvistyčnyja teoryi. U XIX—XX stahodździach navukoŭcy zaŭvažyli padabienstva nazvaŭ rek i inšych hidronimaŭ u Litvie i na vialikich abšarach sučasnaj Biełarusi i Rasii.
Tak naradziłasia papularnaja kancepcyja pra vielizarnuju terytoryju raśsialeńnia staražytnych bałtaŭ.
Sučasnaja navuka atrymała instrumient, jaki biaźlitasna razburaje adny ramantyčnyja mify i paćviardžaje druhija teoryi, — paleahienietyku. Biełaruski historyk Viačasłaŭ Nasievič raskazaŭ, jak novyja danyja zmušajuć zusim inakš pahladzieć na historyju rehijona.
Kaniec epochi «hidranimičnaha impieryjalizmu»
Historyja pachodžańnia narodaŭ zaŭsiody była polem dla mifatvorčaści. Spačatku vieryli ŭ lehiendy nakštałt pachodžańnia litoŭcaŭ ad rymlanina Palamona, paśla šukali karanioŭ u sarmataŭ ci hiepidaŭ. U XX stahodździ na źmienu lehiendam pryjšła linhvistyka.
Adzin z samych ustojlivych mifaŭ śćviardžaje, što mapa Biełarusi pakryta «sucelnym dyvanom» bałckich hidronimaŭ.
Vučonyja zaŭvažyli padabienstva hidronimaŭ (heta značyć nazvaŭ rek i azior) u Litvie i na vielizarnych abšarach Uschodniaj Jeŭropy — praz usiu Biełaruś, Smalenščynu, Branščynu, až da Maskvy i navat dalej na ŭschod. Akademiki Uładzimir Taparoŭ i Aleh Trubačoŭ stvaryli ŭpłyvovuju teoryju pra toje, što hetyja nazvy pakinuli prodki sučasnych bałtaŭ, jakija niekali zajmali ŭvieś hety areał.
«Hetaja ideja transfarmavałasia ŭ mif, jaki padchapili nie nadta raźbirajučysia. Siońnia niekatoryja radykalnyja dziejačy nazyvajuć stvareńnie Vialikaha Kniastva Litoŭskaha «litoŭskaj rekankistaj» — maŭlaŭ, niekali heta ŭsio było naša, u nas adabrali, a my prosta viartali svajo. Ale heta mif», — śćviardžaje Viačasłaŭ Nasievič.
Prablema linhvistyki ŭ tym, što nazvy rek niemahčyma dakładna datavać. Hidronim, jaki ličycca bałckim, naprykład, Mienka, moh być zapazyčany pryšłym nasielnictvam u bolš staražytnych žycharoŭ, mova jakich nam naohuł nieviadomaja.
Adnak Viačasłaŭ Nasievič asabista praanalizavaŭ śpis ź dźviuch tysiač rek i ručajoŭ na našaj terytoryi i pryjšoŭ da vysnovy, jakaja moža zasmucić prychilnikaŭ teoryi «vialikaj bałckaj praradzimy».
Akazałasia, što kali ŭličvać usie vodnyja abjekty, to sapraŭdy ščylny masiŭ utvarajuć zusim nie zahadkavyja staražytnyja nazvy, a prazrystyja i poźnija słavianskija — raznastajnyja Kamienki, Sasnoŭki dy Alchoŭki. Mienavita jany i składajuć asnoŭny fon, siarod jakoha ŭmoŭna bałckija karani — heta tolki asobnyja ŭkrapiny, a zusim nie tatalnaje pakryćcio.
Da taho ž historyk raźbivaje ŭjaŭleńnie pra toje, što nazva raki — heta niešta viečnaje: hidronimy źmianiajucca razam z movaj nasielnictva. U jakaści dokazu jon pryvodzić raku Pronia, bujny prytok Saža ŭ Mahiloŭskaj vobłaści, jakaja jašče ŭ dakumientach XVI stahodździa fihuravała pad čysta słavianskaj nazvaj Propaść.
Čamu čarapy i harški bolej nie arhumient
Kali linhvistyka nie davała dakładnych adkazaŭ, navukoŭcy źviartalisia da archieałohii i antrapałohii. Ale i tut isnavali dźvie nieprymirymyja škoły. «Mihracyjanisty» śćviardžali, što źmiena ŭzoraŭ na harškach aznačaje prychod novaha naroda.
«Aŭtachtanisty» paryravali: «Padarožničajuć harški, a nie ludzi», — majučy na ŭvazie, što nasielnictva zastavałasia tym ža, prosta mianiałasia moda.
Nienadziejnym mietadam u vyznačeńni svajactva akazałasia i vymiareńnie čarapoŭ — kranijamietryja. Nasievič pryvodzić trapny prykład: aktrysy Natali Portman i Kira Najtli padobnyja jak siostry, ale majuć absalutna roznaje pachodžańnie — jaŭrejskaje i kielckaje adpaviedna. Vonkavaje padabienstva padmanlivaje.
Doŭhi čas navuka prosta nie mieła instrumientaŭ, kab zazirnuć uhłyb. Revalucyja adbyłasia, kali navukoŭcy navučylisia vyłučać DNK sa staražytnych kostak i zuboŭ. Asablivuju kaštoŭnaść ujaŭlaje Y-chramasoma, jakaja pieradajecca ad baćki da syna amal niaźmiennaj. Heta dazvalaje prasačyć radavod cełych papulacyj na tysiačy hadoŭ uhłyb.
Vysnova hienietykaŭ adnaznačnaja: praktyčna lubaja źmiena archieałahičnaj kultury supravadžałasia prychodam novych ludziej.
Aŭtachronnaja teoryja pra toje, što ludzi siadzieli na adnym miescy z kamiennaha vieku, paciarpieła krach.
Zahadki litoŭskaj kryvi
Paleahienietyka namalavała składanuju i šmatsłojnuju karcinu zasialeńnia našaha rehijona, jakaja całkam abviarhaje teoryju pra «adviečnuju statyčnaść».
Spačatku hetyja ziemli nasialali lasnyja palaŭničyja niealitu, adnak u bronzavym vieku situacyja kardynalna źmianiłasia. Z poŭdnia, ad bierahoŭ Čornaha mora i basiejna Dniapra, pryjšła mahutnaja chvala mihrantaŭ — nośbitaŭ kultury šnuravoj kieramiki (bajavych siakier) i hapłahrupy R1a. Mienavita jany prynieśli siudy indajeŭrapiejskija movy i źmiašalisia sa staražytnymi palaŭničymi.
Samaje cikavaje i navat siensacyjnaje adkryćcio tyčycca pachodžańnia tych, kaho my pryvykli ličyć prodkami bałtaŭ: ich karani, jak vyjaviłasia, siahajuć daloka na Uschod.
Akazałasia, što značnaja častka hienietyčnaha koda sučasnych bałtaŭ pryjšła z Zaŭralla i Zachodniaj Sibiry. Nośbity hapłahrupy N mihravali praz Estoniju prykładna ŭ VIII—VII stahodździach da n.e.
Tut kryjecca samaja cikavaja detal. U pradstaŭnikoŭ kultury ŭschodnielitoŭskich kurhanoŭ I—V stst. n.e., jakija źjaŭlajucca niepasrednymi prodkami litoŭcaŭ, kancentracyja hetaj «uralskaj» hapłahrupy N dasiahała 70%. Adnak u sučasnych litoŭcaŭ jana składaje tolki kala 40%.
«Heta jak sa śpirtam: kab z 90 hradusaŭ atrymać 40‑hradusnuju harełku, treba dalić vady. Kab źnizić kancentracyju hapłahrupy z 70% da 40%, staražytnaje nasielnictva musiła źmiašacca z kimści jašče prykładna napałovu.
Heta značyć, što nasielnictva Litvy časoŭ Rymskaj impieryi — heta jašče nie zusim sučasnyja litoŭcy», — tłumačyć Nasievič.
Heta abviarhaje papularny ŭ Litvie tezis pra toje, što miascovaje nasielnictva žyło niaźmiennym i niekranutym tysiačahodździami. Nasamreč hienafond uvieś čas «razbaŭlaŭsia» pryšłymi ludźmi.
Kali razyšlisia šlachi biełarusaŭ i litoŭcaŭ?
Hienietyčnyja daśledavańni pakazvajuć, pa słovach Nasieviča, što jašče paŭtary tysiačy hadoŭ tamu adroźnić prodkaŭ bałtaŭ i słavian hienietyčna było amal niemahčyma. Imavierna, isnavała niejkaja ahulnaja papulacyja. Roźnica ŭźnikła z-za roznych mihracyjnych viektaraŭ.
«Rannija słavianie, jakija, pavodle archieałahičnych danych, sfarmavalisia na Paleśsi (pražskaja kultura), byli vielmi padobnyja da rańnich bałtaŭ. Nastolki padobnyja, što, mahčyma, navat nieadroznyja», — śćviardžaje Viačasłaŭ Nasievič.
Raździaleńnie adbyłosia paźniej, z-za roznych kirunkaŭ mihracyj. Prodki litoŭcaŭ rušyli na poŭnač, dzie źmiašalisia ź miascovym nasielnictvam.
A voś prodki słavian abrali inšy viektar — na poŭdzień. Častka hetaha ahulnaha nasielnictva rušyła da Dunaja, dzie trapiła ŭ skład Avarskaha kahanata.
Avary, u adroźnieńnie ad paŭnočnych plamionaŭ, nie spalvali svaich niabožčykaŭ, a chavali ich u ziamli. Heta dało navukoŭcam bahaty materyjał: tysiačy paleahienomaŭ z terytoryi sučasnaj Vienhryi.
«Tam vyrazna bačnyja sami avary z manholskimi rysami. Ale jość i inšyja — tyja, chto maje supolnyja rysy sa staražytnym nasielnictvam Uschodniaj Jeŭropy. Heta i jość rannija słavianie. Znachodziačysia ŭ Avarskim kahanacie, jany aktyŭna źmiešvalisia ź miascovym bałkanskim i dunajskim nasielnictvam», — raskazvaje historyk.
Kali kahanat pačaŭ raspadacca, častka hetych «novych słavian» z-pad Dunaja viarnułasia nazad na poŭnač, na terytoryju sučasnaj Biełarusi i Ukrainy. Jany prynieśli z saboj nie tolki novuju kulturu, ale i novuju hapłahrupu I2 (dynarskuju).
Mienavita hety «paŭdniovy kampanient» siońnia źjaŭlajecca hałoŭnym hienietyčnym markieram, jaki adroźnivaje biełarusaŭ ad litoŭcaŭ:
- U litoŭcaŭ vysoki pracent hapłahrupy N (~40%) i amal adsutničaje «paŭdniovaja» I2 (~2%).
- U biełarusaŭ dola «ŭralskaj» N značna mienšaja (10—15%, choć na Viciebščynie dachodzić da 20%), zatoje prysutničaje značnaja dola «paŭdniovaj» I2 (kala 20%, a na Paleśsi — da 40%).
Takim čynam, biełarusy — heta hienietyčny miks, u jakim spałučylisia miascovyja bałta-słavianskija karani z mahutnym prylivam kryvi z poŭdnia Jeŭropy.
«Asłavianienyja bałty» ci samastojny etnas?
Danyja hienietyki staviać pad sumnieŭ papularnuju ŭ niekatorych kołach teoryju pra toje, što biełarusy — heta prosta bałty, jakija pierajšli na słavianskuju movu.
«Słavianizacyja — heta nie prosta źmiena movy. Heta byŭ fizičny prychod ludziej, jakija viarnulisia z poŭdnia ŭžo ŭ źmiašanym vyhladzie. Mienavita hety prytok novaha nasielnictva sfarmiravaŭ toj hienafond, jaki my majem siońnia i jaki adroźnivaje nas ad susiedziaŭ», — padkreślivaje Nasievič.
Kančatkova sučasny hienafond biełarusaŭ i litoŭcaŭ skłaŭsia prykładna ŭ XVI—XVII stahodździach, kali nasielnictva pieramiešvałasia ŭnutry miežaŭ Vialikaha Kniastva Litoŭskaha.
Cikavy momant tyčycca histaryčnaj Litvy — Vilenščyny. Mienavita tam, pavodle hienietyčnych danych, žyło nasielnictva z maksimalnaj kancentracyjaj toj samaj «uralskaj» hapłahrupy N. Adnak ź ciaham času, jak adznačaje Nasievič, hetaje nasielnictva źmiašałasia z žycharami susiedniaj Mienščyny i pierajšło na movu, jakuju my ciapier nazyvajem biełaruskaj. Heta tłumačyć, čamu siarod biełarusaŭ poŭnačy i zachadu krainy pracent «litoŭskaj» hapłahrupy vyšejšy, čym na Paleśsi.
Mova i kroŭ — suviazi niama
Viačasłaŭ Nasievič zaścierahaje ad taho, kab stavić znak roŭnaści pamiž hienami i nacyjanalnaj identyčnaściu. Historyja pakazvaje, što niekatoryja narody lahčej mianiajuć movy.
Kali 40% prodkaŭ sučasnych litoŭcaŭ byli pryšłymi nośbitami inšych hapłahrup, heta značyć, što ŭ niejki momant jany adraklisia svajoj raniejšaj movy i pierajšli na litoŭskuju.
Hałoŭnaja vysnova, jakuju robić historyk: čystych narodaŭ nie isnuje. Usie my — vynik šmatviekavoha źmiašańnia. Identyčnaść — heta nie nabor chramasom, a pytańnie asabistaha vybaru.
«Nas abjadnoŭvaje nie toje, što ŭ nas niejkija supolnyja prodki, a ŭ inšych – inšyja. U nas va ŭsich adny i tyja ž hapłahrupy, prosta ŭ roznych praporcyjach. Našy prodki nie raz mianiali movu i samaśviadomaść. Heta značyć, što naš vybar nie nakanavany kryvioju. Nie hieny vyznačajuć, chto my jość, a my sami», — reziumuje Viačasłaŭ Nasievič.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆNaščadki hotaŭ i fina-vuhraŭ navat bolš, čym mierkavałasia. Što nasamreč u hienach biełarusaŭ i litoŭcaŭ?
U hienafondzie paŭdniova-ŭschodnich biełarusaŭ vyjavili zachodnieazijacki kampanient
Biełaruski historyk patłumačyŭ, jak novyja danyja pra radzimu ŭsich słavian źniščajuć adny hipotezy archieołahaŭ i paćviardžajuć inšyja
Hienietyki dakazali, što radzima ŭsich słavian — Biełaruś
Ciapier čytajuć
Kaleśnikava: «Mianie šakuje maštab nianaviści i ahresii». Maryja patłumačyła, što dla jaje značyć viartańnie da narmalnaści38
Kaleśnikava: «Mianie šakuje maštab nianaviści i ahresii». Maryja patłumačyła, što dla jaje značyć viartańnie da narmalnaści
«Uśviedamlaju, što mahu stać pieršaj biełaruskaj, jakaja naviedaje ŭsie krainy śvietu». Padarožnica ź Minska razmaŭlaje na 8 movach i maryć pražyć 200 hadoŭ99
Kamientary