Новыя, сучасныя лекі ці даўнія, ранейшыя прэпараты: у якіх пабочак больш?
У інструкцыях да сучасных прэпаратаў часта можна знайсці капітальныя спісы пабочных эфектаў — часам на некалькі старонак. Ці праўда, што старыя сродкі былі больш «бяспечнымі»? Адказ дае доктар Уладзімір Пікірэня.
Калі параўнаць, напрыклад, інструкцыю па ўжыванні карвалолу, які з’явіўся ў сярэдзіне ХХ стагоддзя, і аторвастатыну, распрацаванага ўжо ў 1990‑я гады, розніца будзе відавочная. Раздзел пра непажаданыя рэакцыі ў карвалолу займае менш за старонку, у той час як у аторвастатыну — амаль тры.
Але ці азначае гэта, што карвалол у тры разы бяспечнейшы? А можа, старыя лекі ўвогуле больш бяспечныя? А можа, гэта «бігфарма» спрабуе «падсадзіць» людзей на лекі, каб потым лячыць хваробы, якія сама ж і выклікала?
На ўсе гэтыя пытанні доктар Пікірэня дае адназначны адказ — не. Тлумачэнне значна прасцейшае і больш рацыянальнае.
З цягам часу патрабаванні да ацэнкі бяспекі лекаў істотна ўзмацніліся. Сёння вытворцы абавязаныя ўносіць у спіс пабочных эфектаў усе непрыемныя станы, якія ўзнікалі ў ўдзельнікаў клінічных даследаванняў на ўсіх трох этапах выпрабаванняў.
Пасля рэгістрацыі прэпарата збор інфармацыі працягваецца. Людзі могуць паведамляць пра непажаданыя рэакцыі ўжо падчас звычайнага выкарыстання. Напрыклад, у ЗША для гэтага існуе спецыяльны сэрвіс, а на кожнай упакоўцы пазначаны нумар тэлефона, па якім можна паведаміць пра пабочны эфект.
Эфект ноцэба
Тут уключаецца яшчэ адзін важны механізм — так званы эфект ноцэба. Гэта «анты-плацэба»: калі непажаданыя адчуванні ўзнікаюць не з-за дзеяння прэпарата, а з-за чакання негатыўных наступстваў.
На пачатку лячэння чалавек часта трывожыцца, уважліва прыслухоўваецца да сябе — і гэта правільна. Але мозг аўтаматычна звязвае падзеі, якія адбываюцца блізка ў часе. Калі, напрыклад, у чалавека і раней перыядычна балела галава, але ён не надаваў гэтаму вялікага значэння, то пасля пачатку лячэння такая ж галаўная боль можа ўспрыняцца як «вынік» прыёму прэпарата.
Як падкрэслівае доктар Пікірэня, справа не ў «надумлівасці» ці «недастатковай адукаванасці». Так працуе наша нервовая сістэма.
Чаму ў спіс пабочак трапляе так шмат усяго
Кампаніі фіксуюць усе паведамленні пра непажаданыя рэакцыі і ўносяць іх у інструкцыю. Пры гэтым для ўключэння пабочнага эфекту не патрабуецца праводзіць асобнае даследаванне, якое дакладна даказвае прычынна-выніковую сувязь.
У выніку ў спісы трапляюць станы, якія ў рэальнасці не звязаныя з прэпаратам, рэакцыі, што ўзнікаюць значна радзей, чым можа падавацца, а таксама часовыя з’явы, якія не нясуць пагрозы жыццю і здароўю.
Пры гэтым для ўключэння ў інструкцыю станоўчых эфектаў патрабуецца значна больш строгая доказная база. Такая асіметрыя часта і становіцца падставай для скептычнага стаўлення нават да вельмі карысных лекаў.
Прыклад статынаў: страхі і рэальнасць
У якасці прыкладу доктар Пікірэня прыводзіць аторвастатын — адзін з прэпаратаў групы статынаў. Першыя сур’ёзныя доказы іх карысці з’явіліся больш за 30 гадоў таму. Аднак вакол статынаў да гэтага часу існуе мноства асцярог: ад сцвярджэнняў, што яны «бескарысныя», да папулярных чаканняў сэксуальнай дысфункцыі.
Калектыў аўтараў з «Аб’яднання даследчыкаў лячэння халестэрыну» (Cholesterol Treatment Trialists’ Collaboration) правёў метааналіз рандамізаваных кантраляваных даследаванняў, прысвечаных пабочным эфектам статынаў.
Вынікі паказалі, што такія пазначаныя ў інструкцыях з’явы, як кагнітыўныя парушэнні, дэпрэсія, парушэнні сну і перыферычная нейрапатыя, не маюць эксперыментальнага пацвярджэння.
Пацверджанымі аказаліся клінічна бяспечнае павышэнне ўзроўню пячоначных ферментаў у крыві, змены ў аналізах мачы, не звязаныя з пашкоджаннем нырак, вельмі рэдкая ацёчнасць, адчуванне мышачнай слабасці, а таксама пераход з пераддыябету ў дыябет, які адбываецца на 10—15% часцей, чым без лячэння статынамі.
Калі страх перамагае доказную медыцыну
Як заўважае Пікірэня, вялікая праблема палягае ў тым, што эфект ноцэба і страхі ўплываюць не толькі на пацыентаў, але і на дактароў. Часам нават мацней — бо дадаецца боязь юрыдычнай адказнасці, калі нешта пойдзе не так.
У выніку частка людзей, якім магло б дапамагчы эфектыўнае лячэнне без сур’ёзных пабочных эфектаў, не атрымліваюць яго своечасова і губляюць гады жыцця.
Менавіта таму так важна ацэньваць неабходнасць прыёму прэпаратаў разам са спецыялістам. І не проста прыходзіць на кансультацыю, а задаваць усе пытанні, якія вас хвалююць: пра працягласць лячэння, магчымыя пабочныя эфекты, рызыкі і карысць.
Не варта баяцца нават тых пытанняў, якія здаюцца недарэчнымі або навеянымі абмеркаваннямі ў інтэрнэце ці чатам GPT.
Каментары