Ci možna pradkazać revalucyju? Navukoŭcy prapanujuć niekalki formuł

Revalucyi i paŭstańni zaŭsiody ŭsprymalisia jak terytoryja, dzie panuje chaos, dzie ŭsio zaležyć ad faktaraŭ, jakija ciažka vymierać — charyzmy lidaraŭ, lehitymnaści ŭłady abo hramadskich nastrojaŭ. Hetyja elemienty mohuć tłumačyć, čamu ludzi vychodziać na vulicy, ale jany amal nie dapamahajuć pradkazać, kali i pry jakich umovach pratest moža pieraraści ŭ sapraŭdnuju revalucyju.

Adnak u apošnija hady šerah daśledčykaŭ sprabuje padyści da hetaj prablemy ź inšaha boku — praź vialikija masivy danych, matematyčnyja madeli i paraŭnalny analiz historyi. I choć univiersalnaj formuły pakul nie isnuje, niekatoryja zakanamiernaści ŭsio ž udajecca vyjavić.

Horad jak hałoŭnaja arena

Palitołah Mark Biejsinhier z Prynstanskaha ŭniviersiteta, praanalizavaŭšy 343 «revalucyjnyja epizody» ŭ roznych krainach śvietu ŭ 1900—2014 hadach, pryjšoŭ da vysnovy: u sučasnym urbanizavanym hramadstvie revalucyi amal zaŭsiody adbyvajucca ŭ haradach.

Heta źviazana z hłabalnymi demahrafičnymi źmienami. Na pačatku XX stahodździa ŭ haradach žyło tolki kala 13% nasielnictva płaniety. Siońnia — bolš za pałovu. Razam z hetym źmianiŭsia i charaktar pratestaŭ.

Jašče sto hadoŭ tamu bolšaść paŭstańniaŭ pačynałasia ŭ sielskaj miascovaści. Jany mieli charaktar paŭpartyzanskaj baraćby: paŭstancy pastupova zachoplivali pravincyi, a napad na stalicu byŭ užo apošnim udaram. Ale z rostam haradoŭ paŭstańni pastupova transfarmavalisia ŭ masavyja hramadzianskija ruchi, jakija ŭźnikajuć mienavita ŭ miehapolisach.

Pry hetym asnoŭnymi ŭdzielnikami sučasnych antyŭradavych vystupaŭ časta stanoviacca ludzi ź siarednim abo krychu nižejšym za siaredni dachodam. Imi ruchaje nie krajniaja biednaść, a adčuvańnie adsutnaści pierśpiektyŭ.

Z padlikaŭ Biejsinhiera taksama vynikaje, što haradskija paŭstańni čaściej zakančvajucca pośpiecham. Na pačatku XX stahodździa tolki kala čverci masavych vystupaŭ pryvodzili da padzieńnia ŭrada. Da 2014 hoda hety pakazčyk vyras prykładna da 48%.

Pryčyna — u samoj struktury horada. Vysokaja ščylnaść nasielnictva, mnostva sacyjalnych sietak i instytutaŭ, blizkaść ludziej adzin da adnaho robiać raspaŭsiudžańnie pratestaŭ značna chutčejšym.

Akramia taho, u haradach, asabliva ŭ stalicach, skancentravany centry dziaržaŭnaj ułady: orhany kiravańnia, miedyja, transpartnyja vuzły i siłavyja struktury. Heta stvaraje svojeasablivy paradoks. Z adnaho boku, pratestoŭcy znachodziacca pad pastajannaj pahrozaj chutkich represij. Ź inšaha — lubyja žorstkija dziejańni ŭładaŭ tut ža stanoviacca publičnymi i mohuć vyklikać jašče bolšuju chvalu niezadavalnieńnia.

Pavialičyć

Sučasnyja ličbavyja technałohii tolki ŭzmacniajuć hety efiekt: ludzi mohuć kaardynavać dziejańni ŭ režymie realnaha času, a infarmacyja pra hvałt abo złoŭžyvańni ŭładaŭ imhnienna raspaŭsiudžvajecca praź internet.

U 2018 hodzie hrupa navukoŭcaŭ pad kiraŭnictvam Łarana Banas-Hao praviała daśledavańnie, apublikavanaje ŭ časopisie Scientific Reports. U jakaści prykładu jany ŭziali haradskija biesparadki ŭ Francyi ŭ 2005 hodzie i pasprabavali zmadelavać miechanizm raspaŭsiudžvańnia buntu.

Akazałasia, što važnuju rolu adyhryvaje haradskaja infrastruktura — asabliva stancyi mietro i bujnyja transpartnyja vuzły. Mienavita vakoł ich pratesty raspaŭsiudžvajucca chutčej za ŭsio.

«Praviła 3,5 pracenta»

Adna z samych viadomych hipotez pra «kropku kipieńnia» revalucyi źjaviłasia ŭ 2011 hodzie. Daśledčycy Eryka Čenaviet i Maryja Stefan praanalizavali bolš za 300 unutranych kanfliktaŭ i masavych ruchaŭ u 1900—2006 hadach. Jany pryjšli da vysnovy, što vyrašalnym faktaram źjaŭlajecca nie ŭzrovień biednaści, nie žorstkaść represij i navat nie palityčny režym. Najvažniejšaja reč — heta stratehija pratestu.

Mirnyja ruchi akazalisia ŭdvaja bolš paśpiachovymi za ŭzbrojenyja paŭstańni. Hałoŭnaja pryčyna — nizki «paroh uvachodu»: kali ŭdzieł u prateście nie źviazany z vysokaj ryzykaj hibieli, da jaho dałučajecca značna bolš ludziej.

Na padstavie svaich danych daśledčycy prapanavali tak zvanaje «praviła 3,5 pracenta». Kali ŭ pratesnym ruchu pastajanna ŭdzielničaje kala 3,5% nasielnictva krainy, ułady stanoviacca niazdolnymi efiektyŭna jaho padavić.

Važna, što havorka idzie nie pra adzin masavy marš, a pra praciahłuju i sistemnuju aktyŭnaść. Kali značnaja častka hramadstva pačynaje masava admaŭlacca ad pasłuchmianaści, dziaržaŭnaja sistema pastupova hublaje kantrol.

Pavialičyć

Adnak hetaje praviła nie źjaŭlajecca absalutnym zakonam. Naprykład, u Bachrejnie ŭ 2011 hodzie mirnyja pratesty achapili amal 6% nasielnictva, ale ŭ vyniku byli žorstka padaŭleny.

U 2019 hodzie Čenaviet prapanavała jašče adnu madel — kancepcyju «sacyjalnaha impulsu». Jana praviała paralel z bazavym zakonam fiziki, pavodle jakoha impuls roŭny masie, pamnožanaj na chutkaść. U vypadku pratestaŭ «masaj» vystupaje kolkaść ludziej, jakija ŭdzielničajuć u ruchu, a «chutkaściu» — intensiŭnaść i častata pratestaŭ.

Navat adnosna nievialiki ruch moža nabyć značnuju siłu, kali akcyi adbyvajucca časta i bieśpierapynna. Palityčnaja sistema, na jakuju štodzionna akazvajecca cisk, pastupova słabieje — jak materyjał, što łamajecca ad pastajannych nahruzak. 

Heta bolš dynamičnaja madel, čym žorstki paroh 3,5 pracenta; jana značna lepš pieradaje charaktar revalucyj, jakija źjaŭlajucca nie adnarazovaj padziejaj, a praciahłym pracesam, dzie klučavuju rolu adyhryvajuć patoki ludziej i cykły mabilizacyi.

Krytyčnaja kropka

Jašče adnu sprobu znajści «tryhier» revalucyj zrabiła hrupa daśledčykaŭ ź Instytuta składanych sistem Novaj Anhlii (New England Complex Systems Institute) na čale z Marka Łahi. U 2011 hodzie jany vyvučali padziei «arabskaj viasny» i źviarnuli ŭvahu na suviaź pamiž sacyjalnymi pratestami i suśvietnymi cenami na pradukty charčavańnia.

Jany pabudavali madel na asnovie indeksa FAO (ahienctva AAN pa charčavańni i sielskaj haspadarcy), jaki adsočvaje hłabalnyja źmieny cen na košyk asnoŭnych praduktaŭ charčavańnia. Analizujučy jaho vahańni na praciahu niekalkich dziesiacihodździaŭ i supastaŭlajučy ich z vybuchami hramadskaj niezadavolenaści, jany vyjavili ŭražalnuju karelacyju.

Masavyja biesparadki časta adbyvalisia ŭ pieryjady, kali hety indeks rezka ŭźlataŭ. Asabliva vysokaj vierahodnaść pratestaŭ stanaviłasia, kali jon pieravyšaŭ adznaku 210 punktaŭ.

Adnak hetaja madel sustreła krytyku, pakolki ŭličvała suśvietnyja ceny na syravinu, jakija nie zaŭsiody napramuju adbivajucca na miascovych cenach u kramach. Inšyja zaŭvažali, što hramadskija niespakoi mohuć sami pa sabie destabilizavać rynki, što viadzie da rostu cen, stvarajučy zamknionaje koła.

Isnuje jašče adna zahadka: čamu časam nievialikaja padzieja stanovicca spuskavym miechanizmam dla maštabnaj revalucyi. Naprykład, samaspaleńnie vuličnaha handlara ŭ Tunisie ŭ 2010 hodzie stała šturškom dla masavych vystupaŭ, jakija pierakinulisia na ŭvieś arabski śviet.

Daśledčyki Jan Korbiel, Šłoma Chaŭlin i Stefan Turner prapanavali hladzieć na takija pracesy jak na fazavyja pierachody źmiešanaha paradku. Jak jany tłumačać, raptoŭnaj makraskapičnaj źmienie (naprykład, padzieńniu ŭrada) zvyčajna papiaredničajuć praciahłyja, niabačnyja niaŭzbrojenym vokam źmieny na mikraskapičnym uzroŭni. Heta mohuć być napružanaści ŭnutry ijerarchii ŭłady abo nieprykmietnyja źmieny ŭ hramadskich nastrojach.

Mienavita takija mikraskapičnyja pracesy pastupova padmyvajuć padmurki sistemy. I kali sistema dasiahaje krytyčnaha stanu, luby drobny vypadak — naprykład, trahiedyja adnaho čałavieka — zapuskaje niezvarotnuju łancuhovuju reakcyju.

Jak by ni byli pierakanaŭčyja hetyja madeli, navuka pakul nie stvaryła absalutna dakładnaj «formuły revalucyi». Niahledziačy na ŭrbanizacyju, cenavyja indeksy i matematyčnyja prahnozy, hramadstva zastajecca zanadta składanaj sistemaj, kab apisać jaje adnym uraŭnieńniem.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0