Jak ptušyny pamiot stvaryŭ mahutnuju dziaržavu, jakaja była važnym partnioram impieryi inkaŭ

U pieryjad z 1000 pa 1400 hod našaj ery, jašče da roskvitu impieryi inkaŭ, na cichaakijanskim uźbiarežžy sučasnaha Pieru daminavała karaleŭstva Čynča. Heta była mahutnaja dziaržava z nasielnictvam, jakoje časam pieravyšała 100 000 čałaviek. Daśledčyki daŭno viedali, što čynča byli nadzvyčaj zamožnymi, ale krynica hetaha dabrabytu zastavałasia pradmietam dyskusij.

Adkaz znajšła kamanda navukoŭcaŭ pad kiraŭnictvam Džejkaba Bonhiersa ź Sidnejskaha ŭniviersiteta. U artykule, apublikavanym u časopisie PLOS One, jany śćviardžajuć: ruchavikom uzdymu hetaj cyvilizacyi staŭ intensiŭny zbor i vykarystańnie huana — naturalnaha ŭhnajeńnia. Jak adznačyŭ Bonhiers, u staražytnych andskich hramadstvach uhnajeńnie faktyčna aznačała ŭładu.

Sakret uradlivaści

Ziemlarobstva na ŭźbiarežžy Pieru — zadača nie ź lohkich. Miascovy klimat vielmi zasušlivy, a piasčanyja hleby chutka hublajuć pažyŭnyja rečyvy. Kab prakarmić vialikaje nasielnictva, patrebny byŭ radykalny srodak pavyšeńnia ŭradžajnaści.

Vyratavańniem stała huana — naturalnaje ŭhnajeńnie, jakoje ŭtvarajecca z vysušanych ekskremientaŭ marskich ptušak abo kažanoŭ. Jano adroźnivajecca vysokim utrymańniem azotu, fosfaru i inšych elemientaŭ.

Vykarystańnie hetaha resursu, jak śćviardžajuć vučonyja, dazvoliła ziemlarobam daliny Čynča atrymlivać lišak sielskahaspadarčaj pradukcyi, pieradusim kukuruzy — adnaho z najvažniejšych praduktaŭ charčavańnia ŭ Amierycy. Vynikam staŭ rost nasielnictva, raźvićcio handlu i ŭzmacnieńnie rehijanalnaha ŭpłyvu.

Kab paćvierdzić svaju hipotezu, navukoŭcy praviali detalovy analiz. Jany vyvučyli bijachimičnyja ŭłaścivaści 35 uzoraŭ kukuruzy, znojdzienych u staražytnych pachavańniach daliny Čynča. Vyniki pakazali anamalna vysokija ŭzroŭni azotu, jakija niemahčyma rastłumačyć naturalnymi ŭłaścivaściami miascovych hleb. Heta stała pramym dokazam taho, što raśliny ščodra ŭhnojvalisia ptušynym huana.

Marskija ekśpiedycyi za «biełym zołatam»

Zdabyča ŭhnajeńnia patrabavała raźvitych navykaŭ marachodstva. Huana zdabyvali na bližejšych astravach Čynča, jakija słavilisia svaimi bahatymi i jakasnymi pakładami huana. Jaho asnoŭnymi vytvorcami byli takija vidy ptušak jak pieruanski bakłan (Leucocarbo bougainvilliorum), pieruanskaja ołuša (Sula variegata) i pieruanski pielikan (Pelecanus thagus).

Pavialičyć

Pavodle piśmovych krynic kałanijalnaha pieryjadu, žychary ŭźbiarežža Pieru i poŭnačy Čyli vypraŭlalisia da hetych astravoŭ na płytach. Vałodańnie fłotam i dostup da astravoŭ stali stratehičnaj pieravahaj čynča.

Kulturnaja značnaść marskich ptušak i kukuruzy adlustroŭvajecca i ŭ mastactvie taho času: vyjavy ptušak, ryby i kačanoŭ kukuruzy znachodziać na tekstyli, kieramicy, naściennaj raźbie i rośpisach. Usio heta paćviardžaje, što ŭžo nie paźniej za 1250 hod miascovyja supolnaści śviadoma i arhanizavana vykarystoŭvali huanu jak uhnajeńnie.

Huana i sajuz ź inkami

Daśledčyki miarkujuć, što mienavita huana stała klučavym faktaram u adnosinach pamiž narodam čynča i samaj mahutnaj dziaržavaj rehijona — impieryjaj inkaŭ.

Inki, jakija žyli ŭ vysakahorji And, vysoka canili kukuruzu. Ź jaje rabili rytualny fiermientavany napoj — čyču, jaki vykarystoŭvaŭsia ŭ važnych cyrymonijach. Adnak u surovych umovach hor vyroščvać kukuruzu ŭ dastatkovaj kolkaści było składana. Akramia taho, inki, budučy hornym narodam, nie vałodali mastactvam marachodstva, što zakryvała im pramy dostup da astravoŭ z uhnajeńniem.

Tut intaresy dvuch narodaŭ supali. Čynča byli vydatnymi marachodami i mieli vialikuju kolkaść hruzavych płytoŭ, zdolnych dastaŭlać huana. Heta zrabiła ich nieacennymi partniorami. U vyniku huana stała važnym elemientam dypłamatyčnych pahadnieńniaŭ i stratehičnaha aljansu, dazvoliŭšy čynča zachavać značny ŭpłyŭ navat pad cieniem impieryi inkaŭ.

Spadčyna i sučasnaść

Roskvit karaleŭstva Čynča skončyŭsia z prychodam ispanskich kankistadoraŭ: chvaroby i sacyjalnyja ŭzrušeńni pryviali da krachu papulacyi i zaniapadu kultury. Adnak historyja pośpiechu, zasnavanaja na ptušynym pamiocie, paŭtaryłasia stahodździ paźniej.

U 1804 hodzie niamiecki pryrodaznaviec Alaksandr fon Humbalt pryvioz uzory pieruanskaha huana ŭ Jeŭropu. Analizy paćvierdzili jaho fienamienalnuju efiektyŭnaść. Z 1840 hoda pačałasia sapraŭdnaja «huanavaja lichamanka»: ekspart ź Pieru vybuchnuŭ, a sam resurs pačali nazyvać «biełym zołatam». Hetaje vobraznaje imia ŭźnikła nie prosta tak. 

«Biełym» huana nazyvali z-za jaho charakternaha koleru: dziakujučy vysokamu ŭtrymańniu mačavoj kisłaty i suchomu klimatu ŭźbiarežža, dzie daždžy — vialikaja redkaść, ptušyny pamiot vysychaŭ na soncy, pieratvarajučysia ŭ biełaśniežnyja napłastavańni. Zdalok astravy navat zdavalisia pakrytymi śnieham.

Pavialičyć

«Zołatam» ža jaho prazvali za nievierahodny prybytak, jaki prynosiŭ hety handal. Pieru imkliva bahacieła, a jeŭrapiejskaja sielskaja haspadarka dziakujučy hetamu ŭhnajeńniu atrymała mahutny šturšok dla rostu ŭradžajnaści.

Hetaja epocha skončyłasia tolki paśla 1913 hoda, kali niamiecki chimik Fryc Habier vynajšaŭ mietad sintezu amijaku (praces Habiera — Boša). Tannyja sintetyčnyja ŭhnajeńni, jakija možna vyrablać u nieabmiežavanaj kolkaści, vycisnuli pryrodny anałah z rynku.

Siońnia cikavaść da naturalnaha ŭhnajeńnia častkova viartajecca — pierš za ŭsio ŭ arhaničnym ziemlarobstvie. Ale jaho značeńnie ŭžo nie paraŭnalnaje z tym, jakoje huana mieła ŭ časy, kali jana mahła ŭźniać cełaje karaleŭstva da viaršyniaŭ mahutnaści.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0