Sakret pośpiechu Finlandyi i 10 finskich inavacyj, jakija varta pieraniać Biełarusi

«Ahladajem vakzał novapabudavany: vielmi piekny — jak pałac, vykavany z šeraha kamieniu. Adrazu vidno, što finski narod demakratyčny: starajecca, kab usie byli roŭnyja, dziela taho na vakzale 1, 2 i 3-ja kłasy ŭsie adnolkavy: takija samyja kresły, takija samyja stały, takaja samaja čystaść usiudy; nie to što ŭ Rasiei: u pieršaj kłasie kresły aksamitnyja, kanapy plušavyja, a ŭ treciaj — śmietničak…»

Ciotka. «Uspaminy z pajezdki ŭ Finlandyju»

Svoj tvor biełaruskaja piśmieńnica Ałaiza Paškievič napisała sto hod tamu, ale ŭžo tady finskaje hramadstva vydzialałasia svaim žadańniem raźvivacca i demakratyčnaściu, pra jakuju ŭ tyja časy nichto i nie maryŭ. Finskija žančyny stali pieršymi ŭ śviecie deputatkami parłamienta ažno ŭ 1907 hodzie!

Niadaŭna ŭ Minsku prezientavali knihu deputata parłamienta Finlandyi Iłka Tajpale «100 sacyjalnych inavacyj ź Finlandyi». Hetaja kniha vychodziła za miažoj na 17 movach, i tolki paśla takoha pośpiechu ŭ Finlandyi pačali cikavicca kaštoŭnaściu taho, što raniej ličyłasia prostym i zrazumiełym. Na biełaruskuju movu knihu pierakłaŭ Jakub Łapatka.

Pavialičyć

Padčas čytańnia zaŭvažaješ, što ničoha nadzvyčaj revalucyjnaha, zdavałasia b, u knizie nie apisvajecca. Ale, jak heta zaŭsiody byvaje, uvieś cymus u drobiazi.

Pra kožnuju z sta inavacyj u knizie raspaviadajuć vydatnyja dziejačy finskaha hramadstva, jakija sami vynajšli tuju ci inšuju inavacyju abo spryjali ažyćciaŭleńniu inavacyjnych prajektaŭ. Harady biez truščob, vodpusk pa dohladzie dziaciej dla baćki, biaspłatnyja abiedy ŭ škołach, dzień hoładu i saŭny — pra ŭsio heta čytajcie ŭ knizie Iłka Tajpale.

My ž padrychtavali dla vas dziesiać najbolš cikavych inavacyj, jakija, mahčyma, vartyja ŭkaranieńniu i ŭ našaj krainie.

1. Vykaranieńnie karupcyi

U 2007 hodzie Finlandyja ŭznačalvała śpis z šaści najmieniej karumpavanych krainaŭ śvietu. Jak finy hetaha dasiahnuli?

Abjektyŭnymi faktarami źjaŭlajucca adkrytaść dziaržaŭnaje ŭłady, daŭno pryniatyja pryncypy hałosnaści i niaŭchilnaje ich datrymańnie, šyroka paŭnamocnaje miascovaje samakiravańnie, zładžanaja struktura palicejskich i sudovych orhanaŭ, a taksama ŚMI, jakija stroha sočać za dziejnaściu ŭłady, bieśpieraškodna karystajučysia svabodaj słova.

Šviedska-finski pravaparadak uparta adstojvaŭsia ad umiašalnictva rasijskaj carskaj ułady i padtrymlivaŭsia ŭ pieryjady asabliva mocnaha ŭcisku z boku Rasii. Niaźmiennaść i niedatykalnaść niepadkupnych sudździaŭ i čynoŭnikaŭ, vysokaja maral — usio heta stała mocnym srodkam u baraćbie za niaŭkosnaje vykanańnie zakonnaści.

2. Dvuchmoŭje

Dziaržaŭnyja movy ŭ Finlandyi — finskaja i šviedskaja. Pry hetym pa-šviedsku razmaŭlaje ŭsiaho 5,4% nasielnictva. Miž tym, hramadzianin krainy, jaki vałodaje abiedźviuma movami, moža atrymać dobruju pracu jak u dziaržaŭnych i municypalnych orhanach ułady, tak i na pryvatnych pradpryjemstvach.

Hramadzianie rehistrujucca finskamoŭnymi abo šviedskamoŭnymi z samaha naradžeńnia, majuć prava atrymlivać adukacyju luboj stupieni na luboj movie: u krainie dastatkova i škoł, i ŭniviersitetaŭ jak na finskaj, tak i na šviedskaj movie.

3. Kraina biez truščob

Hości z-za miažy časta pytajucca, dzie ŭ Chielsinki truščoby. Da adkazu, što ŭ horadzie takich niama, staviacca ź niedavieram.

Vialiki ŭpłyŭ na hetuju situacyju akazvaje žyllovaja palityka Chielsinki. Harady Finlandyi majuć takija šyrokija pravy samakiravańnia i padatkaabkładańnia, jakich nie maje nivodzin horad Jeŭropy. Płanavańnie raźvićcia i zabudovy całkam znachodzica ŭ rukach municypalitetaŭ.

Zabudova novych rajonaŭ u Chielsinki płanujecca, zychodziačy vyklučna z taho, što kvartery pavinny być dastupnymi dla ŭsich słajoŭ nasielnictva. Bahatyja i biednyja žyvuć pa susiedstvie, i sacyjalna pabudavanyja kvatery nie adroźnivajucca ni jakaściu, ni vyhladam ad kvater, pabudavanych za vialikija hrošy.

4. Biaspłatnyja haračyja abiedy ŭ škole

U Finlandyi vučni siaredniaj škoły, navučency licejaŭ i prafiesijnych vučelniaŭ atrymlivajuć biaspłatnyja abiedy. Heta pieršaja kraina ŭ śviecie, jakaja ŭ 1943 hodzie pryniała zakon ab biaspłatnych abiedach dla školnikaŭ.

Vučni ŭ škołach štodzień zabiaśpiečvajucca biaspłatnaj paŭnavartasnaj stravaju, jakaja składajecca z haračaha, sałaty, ciortaj harodniny abo śviežaj sadaviny, chleba, masła i jakoha-niebudź napoju. 

5. Ałkaholnaja manapolija

Dziaržaŭnuju manapoliju na ałkahol u Finlandyi ŭviali ŭ 1932 hodzie, kali pa vynikach refierendumu admianili suchi zakon, jaki dziejničaŭ z 1919 hoda. Paśla ŭviadzieńnia manapolii dostup da ałkaholu zastaŭsia davoli abmiežavanym, bo ŭ sielskaj miascovaści admysłovych kramaŭ, jakija pradajuć ałkaholnyja napoi, tady nie było. Ciapier takija śpiecyjalnyja kramy (Alko) jość i ŭ vioskach, ale, viadoma, dziaržaŭnaja manapolija značna abmiažoŭvaje kolkaść ałkaholu na pryłaŭkach.

Jaskravaj ilustracyjaj važnaści ałkaholnaha pytańnia ŭ Finlandyi źjaŭlajecca toje, što pa hetaj temie dvojčy pravodzilisia refierendumy: u 1932 hodzie, kali admianiali suchi zakon, i ŭ 1994-m, kali hałasavali za dałučeńnie da Jeŭraźviaza.

6. Biaspłatnaja vyšejšaja adukacyja i stypiendyi

Student moža prachodzić dva ŭzroŭni vyšejšaj adukacyi i atrymać stupień bakałaŭra abo mahistra biez dadatkovych ispytaŭ. Navučańnie, jak i ekzamieny, biaspłatnaje (tut varta nahadać, što ŭ Biełarusi za CT pa kožnym pradmiecie treba zapłacić peŭnuju sumu).

Ciapier student u Finlandyi moža atrymlivać maksimum 811 jeŭra na miesiac, ź jakich 252 jeŭra — žyllovaja dapamoha, 259 — stypiendyja, a 300 — pazyka na vučobu. Suma studenckich stypiendyj składaje kala 2% VUP Finlandyi.

Stypiendyja vypłačvajecca pry poŭnaj paśpiachovaści ŭ čas navučańnia i jaje mohuć spahnać sa studenta, kali ŭ jaho majucca jakija-niebudź inšyja krynicy dachodaŭ. Hałoŭnaja meta — zabiaśpiečyć kožnamu čałavieku mahčymaść realizavać prava na adukacyju i atrymać prafiesiju. Bo kali student vymušany pracavać, u jaho nie zastajecca času na navučańnie. Finy ličać, što kraina ź piacimiljonnym nasielnictvam nie moža sabie dazvolić hublać najlepšyja razumovyja resursy.

7. Abjadnańnie hulniavych aŭtamataŭ

Abjadnańnie hulniavych aŭtamataŭ źjaŭlajecca rehulujučaj arhanizacyjaj «azartnaha» biźniesu. Jano pačało svaju dziejnaść u 1938 hodzie, kali Ministerstva ŭnutranych spravaŭ dabiłasia, kab byŭ vydadzieny novy ŭkaz, na padstavie jakoha ŭvieś biznes z hrašovymi aŭtamatami pieradali admysłova stvoranaj arhanizacyi. U adroźnieńnie ad inšych zarehistravanych abjadnańniaŭ, Abjadnańnie hulniavych aŭtamataŭ z samaha pačatku było supolnym prajektam dziaržavy i hramadskich arhanizacyj, kab z dapamohaj hulniavych aŭtamataŭ źbirać hrošy dla arhanizacyj, jakija viaduć dabračynnuju pracu.

8. Darožnaje tavarystva

Pryvatnyja darohi, jakija viaduć da abjektaŭ pryvatnaj nieruchomaści, źviazanyja ŭ adzinuju darožnuju sistemu ź dziaržaŭnymi chutkasnymi i miascovymi darohami. Ułaśniki nieruchomaści, jakija karystajucca hetymi darohami, źjaŭlajucca členami tavarystva pa ich dohladzie. Udzielniki kožnaha tavarystva pavinny na svaje srodki zabiaśpiečvać budaŭnictva i dohlad pryvatnych daroh.Časam tavarystvy mohuć atrymlivać municypalnyja subsidyi.

U Finlandyi kala 350 000 km pryvatnych daroh, što źjaŭlajecca vializnaj ličbaj u paraŭnańni z praciahłaściu ahulnadziaržaŭnaj darožnaj sietki ŭ 79 000 km.

9. Dziaržaŭnaje finansavańnie palityčnych partyj

Partyi ŭ Finlandyi finansujucca dziaržavaj. Subsidyi partyjam vydajucca ŭ adpaviednaści z kolkaściu deputataŭ ad tych partyj u parłamiencie. Asnoŭnaja meta finansavańnia partyj — prazrystaść hetaha pracesu, pazbaŭleńnie partyj «šerych» schiem finansavańnia i źviazanych z hetym mahčymaściej cisku na ich.

U krainie ličać, što stryžniem demakratyi pa-raniejšamu zastajecca dziejsnaja partyjnaja sistema. Paroh dla rehistracyi partyi nievysoki: patrabujecca padtrymka ŭsiaho 5000 čałaviek.

10. Prava kožnaha čałavieka

Prava kožnaha čałavieka — heta spradviečny zvyčaj finaŭ, častkova zaćvierdžany zakonam, jaki zamacoŭvaje prava kožnaha čałavieka bieśpieraškodna karystacca darami ziamli i vady, niahledziačy na formy ŭłasnaści. Takim čynam, hetaje prava daje svabodu pierasoŭvańnia pa lubych ziamielnych učastkach. Chadzić pieššu, na łyžach abo prajazdžać na rovary možna paŭsiudna biez dazvołu ziemleŭładalnika. Ale znachodžańnie na čužych učastkach pavinna być nie nadta doŭhim i abaviazkova biasškodnym. Jeździć pa čužych ziemlach na śniehachodach možna tolki z dazvołu haspadara. Łyžnyja honki i spabornictvy pa spartyŭnym aryjentavańni taksama nie ŭvachodziać u lik pravoŭ kožnaha čałavieka.

—

Uvosień 1978 hoda členy abjadnańnia «Emaŭs» Paŭdniovaj Finlandyi pačali dvuchtydniovuju haładoŭku pratestu suprać taho, što kraina akazvaje zanadta małuju dapamohu krainam, jakija stali na šlach raźvićcia. Tak raspačaŭsia hramadski ruch «Adzin adsotak», kali kožnamu finu prapanoŭvałasia pieraličvać 1% svajho zarobku śpiecyjalnym hramadskim arhanizacyjam. I ŭžo ŭ kancy 1980-ch hadoŭ dziaržaŭnyja vydatki na raźvićcio supracoŭnictva z takimi krainami dasiahnuli 0,7% VUP! Mnohija finy dahetul pa svaim žadańni praciahvajuć płacić adzin adsotak ad prybytkaŭ na prajekty supracoŭnictva z krainami, jakija raźvivajucca, i na ŭmacavańnie supracoŭnictva ź imi. I pa-raniejšamu važna toje, što jak finskaje hramadstva ŭ cełym, tak i kožny asobny finski hramadzianin adčuvajuć stupień svajoj adkaznaści ŭ śviecie.

Pavialičyć

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0