Novaja polskaja kamiedyja «Padlašša» vyklikała krytyku biełarusaŭ Padlašša
U svaim vodhuku na film u polskim vydańni Krytyka polityczna Paŭlina i Vojciech Siehieni ŭźnimajuć šyrejšuju prablemu śviadomaha «ścirańnia śladoŭ» biełaruskaści i pravasłaŭja na Padlaššy.
Film «Padlašša» («Podlasie», rež. Łukaš Kaśmicki Łukasz Kośmicki) vyjšaŭ na płatformie Netflix pierad katalickim Vialikadniem, 1 krasavika. Stvaralnikami jon padajecca jak «ciopłaja kamiedyja» pra siamiejnyja kaštoŭnaści. Adnak prahlad hetaj stužki vyklikaŭ zusim inšyja dumki ŭ Paŭliny i Vajciecha Siehieniaŭ (Vojciech — radny hminy Dubičy Carkoŭnyja, Paŭlina — žurnalistka i piśmieńnica). Svaimi dumkami jany padzialilisia na staronkach vydańnia «Krytyka Polityczna»
Režysior stvaryŭ tvor, jaki ekspłuatuje daŭni polski topas «rajskaha miesca» (locus amoenus) — mifičnaha kraju harmonii i ščaścia, pišuć Siehieni.
«Hladač znajomicca z družnaj supolnaściu, štodzionnaje žyćcio jakoj arhanizavana vakoł pracy i kaścioła. Ruchavikom siužeta stanovicca raptoŭnaje varožaje ŭmiašańnie navakolnaha śvietu, jaki pačynaje pahražać hierojam (hałoŭnaja hierainia nabrała mikrapazyk, kab kupić bitkojny, i nie moža tyja pazyki paviartać). Hieroi prajaŭlajuć salidarnaść i, dziejničajučy siarod pryhožaj pryrody i kulturnaha łandšaftu Padlašša, pieraadolvajuć žyćciovyja ciažkaści, adnaŭlajučy łakalny status-kvo», — koratka pierakazvajuć aŭtary źmiest filma i zaŭvažajuć:
«Płoski jak mazavieckaja raŭnina siužet filma i niaśviežyja žarty pryvodziać da taho, što stužka zastajecca da bolu banalnaj historyjaj pra abaryhienaŭ, jakija razmaŭlajuć ź dziŭnym akcentam i vykarystoŭvajuć archaičnyja słovy. Niahledziačy na namahańni scenarystaŭ, pad ubohimi kadrami naiŭnaha śvietu vyjaŭlajecca jaho supraćlehłaść — locus horridus — śviet chaosu, strachu, śmierci.
Havorka navat nie pra toje, što kałarytnaść miascovaj supolnaści ŭvasablajuć dva druharadnyja hieroi-ałkaholiki, jakija niaŭmieła chavajuć svaju zaležnaść ad žonak. Vidać, takoj była ideja scenarystaŭ — abyhrać stereatyp, što na ŭschodzie ŭsie honiać samahonku i buchajuć. Siužet vyryvajecca z-pad kantrolu aŭtaraŭ i pačynaje žyć ułasnym žyćciom — a jano dzika źvierskaje».
Asabliva vostra aŭtary krytykujuć vydumanaje tłumačeńnie historyi ruin kaścioła Śviatoha Antonija ŭ Jałoŭcy (hmina Michałova), raźmieščanaj za kiłamietr ad miažy ź Biełaruśsiu. U filmie źniščeńnie śviatyni tłumačycca vypadkam: ksiondz nibyta nienaŭmysna spaliŭ chram, kali hnaŭ samahon. Siehieni nahadvajuć, što hetyja ruiny — śviedki sapraŭdnaj trahiedyi:
«Hetyja ruiny — śviedčańnie sapraŭdnaj biady, jakaja razyhrałasia ŭ hetym miastečku. Kaścioł spalili padčas vajny dy tak i nie adbudavali. Spalili tam tady i sinahohu. Sapraŭdny žach, jaki visić nad realnym Padlaššam, — heta historyja pahromaŭ, Chałakostu, padčas jakoha zhinuli habrei, i paślavajennych etničnych čystak, jakija adbyvalisia ŭ idyličnych dekaracyjach viosak, pakazanych u filmie.
I mienavita ŭ tyja momanty, kali abjekty z fonu kadra pačynajuć havaryć ułasnym hołasam, u filmie adbyvajecca zamiena mifičnaha śvietu ščaścia na realny śviet śmierci».
A dzie biełarusy? A niama biełarusaŭ
U svam vodhuku na film Paŭlina i Vojciech Siehieni ŭźnimajuć šyrejšuju prablemu śviadomaha «ścirańnia śladoŭ» biełarusaŭ i pravasłaŭja na Padlaššy.
Na ich dumku, hetuju stužku varta supastavić z ese-knihaj biełaruski z Padlašša Anety Prymiaki-Onišk «Kamiani musili palacieć. Ściranaja historyja Padlašša». U svajoj pracy piśmieńnica vakoł spravy ab zabojstvie svajho dziaduli ŭ 1945 hodzie vybudavała epičny repartaž pra polska-biełaruskaje pamiežža i pra toje, što pryniata nazyvać «dolaj mienšaści».
«Voka, znajomaje ź miascovym łandšaftam, zaŭvažaje kadr z katalickim ksiandzom, jaki pramaŭlaje da viernikaŭ pasiarod vioski, ale robić heta pobač z kryžami z charakternaj dla pravasłaŭja kasoj papiarečynaj i nadpisami na kirylicy. Zaŭvažaje tradycyjny vyšyvany ručnik u kucie viaskovaj chaty, ale kadr vystaŭleny tak, kab nie było vidać abraza, jaki hety ručnik upryhožvaje.
Padlašskaje voka vychoplivaje kadry z pravasłaŭnaj kaplicaj u Piatraškach, źniataj tak, kab drevy zasłaniali pravasłaŭny kupał. Bačyć bruk i chaty ŭ vioskach, jakija ŭ realnaści navat nie šmatkulturnyja, a prosta pravasłaŭnyja, dzie kataliki (kali nie ličyć pryjezdžych) — redkaść. Bo ž rehijon na paŭdniovy ŭschod ad Biełastoka, miž Bielskam i Hajnaŭkaj, — heta samaje serca pravasłaŭnaha Padlašša», — pišuć aŭtary.
Krytyka zakranaje i moŭnaje pytańnie. Aŭtary pišuć u suviazi z hetym pra «tryumf simulakru nad realnaściu». Usio hučyć tak, nibyta adzinym moŭnym kansultantam aŭtaraŭ filma byŭ biełastocki błohier Kalorak — «samy viadomy instahram-pramoŭtar fiktyŭnaj «padlašskaj movy», jaki z samavyśmiejvańnia i nievuctva (što ahułam možna nazvać markietynhavaj stratehijaj, zasnavanaj na samaaryjentalizacyi) zrabiŭ rehijanalny pradukt».
«I biessensoŭna tłumačyć Kalorku dy scenarystam, što ludzi ŭ vioskach, vykarystanych u filmie, razmaŭlajuć miž saboj na padlašskim varyjancie biełaruskaj movy. A kali časam havorać pa-polsku, to vykarystoŭvajuć formy typu «ja mówił», kali hramatyka zastajecca biełaruskaj», — davodziać Siehieni.
Jašče adzin pakazalny momant, na jaki źviartajuć uvahu aŭtary, — nietypovyja dla Padlašša proźviščy piersanažaŭ — Madej ci Volak. Tut takich proźviščaŭ niama.
«Heta nie vypadkovaść, — pišuć Siehieni. — Metaj nie było pakazać hetuju častku Padlašša takoj, jakaja jana jość. Metaj było zachapić jaje, ździejśnić kulturny rejdarski zachop, vykarystać pryvabny kulturny łandšaft, ujaŭny locus amoenus i ŭpisać jaho ŭ znajomyja ramki polskaha ŭjaŭleńnia.
Ale kali na hetaj karcinie niama tutejšych, to što ź imi? Dzie jany padzielisia? Čamu ŭ ich chatach žyvuć čužyja ludzi? Što tut adbyłosia? Hetyja pytańni spraviadliva vyklikajuć maroz pa skury, a vyčarpalnyja adkazy na ich možna znajści ŭ knihach Anety Prymaki-Onišk», — pišuć Siehieni.
«Palaki lubiać uschodniuju notku, ale nie lubiać ludziej, jakija jaje stvaryli»
Jak padkreślivajuć aŭtary, kulturny łandšaft, u jakim adbyvajecca dziejańnie «Padlašša», byŭ stvorany zusim nie Madejami i Volakami. «Jaho stvaryli ludzi ruskaha (u sensie Rusi — Biełarusi i Ukrainy, a nie Rasii) pachodžańnia, aŭtachtonnyja žychary hetych terytoryj, jakija ŭ epochu paśpiavańnia nacyjanalnaj i palityčnaj śviadomaści identyfikavali siabie jak biełarusy.
U polskim kulturnym ujaŭleńni, jak vidać na prykładzie filma, dla ich niama miesca, — pišuć Paŭlina i Vojciech Siehieni. — Padlašskija biełarusy mahli b uskliknuć, jak čornyja amierykancy, kali tyja havorać pra bluz: polskaja bolšaść lubić uschodniuju notku, ale nie lubić ludziej, jakija jaje stvaryli».
Aŭtary z horyčču kanstatujuć, što praces ścirańnia śviadomaści supravadžajecca praktykaj samaścirańnia, kali miascovyja žychary vybirajuć biaśpiečnuju, ale nievyraznuju «tutejšaść». Siehieni horka zaŭvažajuć: jakija b patryjotami Polščy ni vystaŭlali siabie pravasłaŭnyja žychary rehijona, «ź siamiejnaha polskaha fota hetych pravasłaŭnych kuzenaŭ usio roŭna vyražuć».
«Tam niama miesca dla Ivaniukoŭ, Dźmitrukoŭ i Parfianiukoŭ. Na kalektyŭnym partrecie, navat kali fonam słužyć draŭlanaja padlašskaja chata, a kaściumami — kašuli ź biełaruskim narodnym arnamientam, miesca chopić tolki dla Madejaŭ, Volakaŭ i ksiandza-dabradzieja».
Aŭtary nazyvajuć film «Padlašša» aryjentalisckaj chałturaj.
«Heta rehijon, jaki vabić ekzotykaj viaskovych chat, ale adnačasova śmiašyć svajoj adstałaściu. Paciešnaje i łahodnaje Padlašša, nasielenaje postaciami vysakarodnych dzikunoŭ, stała zručnaj dekaracyjaj dla prajekcyi kresovaj mifałohii», — davodziać Siehieni i zaklikajuć miascovych žycharoŭ zadumacca.
«Ci nie spryjaje hetamu mastactva mimikryi, pastajannaja niedahavoranaść, zabłytanaść u dyskusijach pra identyčnaść, jakija ŭsio čaściej viaduć da rehresu — adychodu ad nacyjanalnaj samaśviadomaści ź jaje palityčnymi vynikami da pieradmadernych identyfikacyj, dzie zastajecca «my tutejšyja» i «naša mova»?
Hetaje niaŭmieńnie ci, moža, niehatoŭnaść havaryć pra samich siabie ŭ katehoryjach nacyi ci chacia b etničnaj hrupy nie dazvalaje vybudavać pazicyju ŭpeŭnienych haspadaroŭ, jakija mahli b biez kompleksaŭ havaryć pra siabie i svoj kavałak ziamli
sa svaimi polskimi (i katalickimi) suhramadzianami. Zamiest taho, kab vieści ich na bałoty», — padahulniajuć Siehieni.
Ciapier čytajuć
«Kali pasadziać znoŭ, to pasiadžu». Pačobut pra svajo vyzvaleńnie, kamiery śmiarotnikaŭ, bitvu za honar u sudzie i žadańnie viarnucca11
Kamientary
Chutčej biełarusaŭ Padlašša abureńnie vyklikała b paraŭnańnie ich da niehraŭ.