Пяць метраў асманскай вязі. У Варшаве паказалі ўнікальны мірны трактат, за які сваім жыццём заплаціў найвялікшы вайскавод ВКЛ Ян Караль Хадкевіч

Як паведамляе партал Dzieje.pl, Галоўны архіў старажытных актаў у Варшаве да Дня архівіста прадэманстраваў арыгінал турэцкага мірнага трактата, датаванага кастрычнікам 1623 года.

Пергамент даўжынёй амаль пяць метраў і шырынёй 65 сантыметраў быў складзены ў Стамбуле на асманскай мове, падклеены палатном і ўпрыгожаны залатой тугрой — асабістым манаграмай-гербам маладога султана Мурада IV. Разам з граматай каралю Жыгімонту III Вазе яе даставіў ільвоўскі купец-армянін Крыштаф Серабковіч, які вёў складаныя папярэднія перамовы.

Гэты рэдкі рарытэт, уключаны ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА «Памяць свету», звычайна захоўваецца скручаным на спецыяльнай кардоннай тубе і недаступны для публікі. Ён з'яўляецца прамым дыпламатычным працягам пагаднення, складзенага пад сценамі Хаціна роўна 405 гадоў таму, у кастрычніку 1621 года.

Павялічыць

Міф пра «адвечнага ворага»

Паказ рэдкага дакумента суправаджаўся дыскусіяй гісторыкаў, якія разбіваюць устойлівыя гістарычныя стэрэатыпы.

Доктар Варшаўскага ўніверсітэта Анджэй Дрозд, адзін з галоўных спецыялістаў па спадчыне польска-літоўскіх татар, падкрэсліў, што сучаснае ўяўленне пра Турцыю як пра экзістэнцыйнага, адвечнага ворага Рэчы Паспалітай — гэта прадукт прапаганды часоў падзелаў Рэчы Паспалітай у XIX стагоддзі і рамантычнай літаратуры Генрыка Сянкевіча.

Насамрэч паміж краінамі дзесяцігоддзямі захоўваліся прагматычныя і мірныя дачыненні, пачатак якім паклаў яшчэ кароль польскі і вялікі князь літоўскі Жыгімонт Стары ў 1533 годзе.

Павялічыць

Крызіс пачатку XVII стагоддзя справакавалі не асманскія амбіцыі, а неразважлівая палітыка самога караля Жыгімонта Вазы і памежных магнатаў. Вайна 1620—1621 гадоў пачалася з ланцужка ўзаемных правакацый.

Пакуль запарожскія казакі здзяйснялі набегі на Варну і прадмесце Стамбула, спальваючы турэцкі флот, Жыгімонт Ваза вырашыў падтрымаць аўстрыйскіх Габсбургаў у Трыццацігадовай вайне. Нанятыя за аўстрыйскія грошы атрады лісоўчыкаў у 1619 годзе ўварваліся ў Трансільванію, якая з'яўлялася васалам султана, і знялі аблогу Вены. Раз'юшаны 17‑гадовы султан Асман II палічыў гэта прамым парушэннем міру.

Павялічыць

Кароннае войска пад камандаваннем гетмана Станіслава Жулкеўскага паспрабавала згуляць на апярэджанне ў Малдавіі, але восенню 1620 года пацярпела поўны разгром пад Цацорай. Жулкеўскі загінуў у баі, яго адсечаную галаву адправілі ў Стамбул, а польны гетман Канецпольскі трапіў у палон.

Шлях на Варшаву і Вільню апынуўся адкрытым, у дзяржаве пачалася паніка.

Як выратаванне дзяржавы ўсклалі на ліцвіна

Калі каронныя войскі былі знішчаныя, а еўрапейскія манархіі адмовілі ў рэальнай дапамозе (Папа і англійскі кароль даслалі мізэрныя сродкі ўжо пасля заканчэння кампаніі), увесь цяжар вайны лёг на плечы Вялікага Княства Літоўскага. Галоўнакамандуючым прызначылі 60‑гадовага гетмана вялікага літоўскага Яна Караля Хадкевіча.

Павялічыць

Для беларускіх зямель Хадкевіч быў фігурай маштабу нацыянальнага тытана. Прадстаўнік старажытнага роду, які трымаў найбагацейшыя маёнткі ў Быхаве, Шклове, Мышы, Ляхавічах і Свіслачы, ён здабыў сусветную славу яшчэ ў 1605 годзе, калі пад Кірхгольмам з чатырма тысячамі воінаў ушчэнт разбіў 14‑тысячную шведскую армію.

Хадкевіч заўсёды цвёрда адстойваў аўтаномію Вялікага Княства Літоўскага, адкрыта канфліктаваў з каралём за недахоп фінансавання арміі і пагадзіўся ўзначаліць гэты паход ужо цяжка хворым. Незадоўга да выправы ён пабраўся шлюбам з дваццацігадовай Ганнай Алаізай Астрожскай, але так і не паспеў пажыць сямейным жыццём, выправіўшыся з маёнтка на вайну.

Хадкевіч патрабаваў сабраць 50‑тысячнае войска, аднак Сойм здолеў выставіць толькі каля 30 тысяч жаўнераў. Сітуацыю выратаваў даўні паплечнік гетмана, Пятро Канашэвіч-Сагайдачны, які прывёў пад Хацін каля 40 тысяч запарожскіх казакоў. Ім супрацьстаяла гіганцкая асманская армія колькасцю ад 100 да 120 тысяч чалавек пад асабістым кіраўніцтвам султана Асмана II.

Павялічыць

Апошні бой і смерць на валах Хаціна

Бітва пад сценамі Хацінскага замка на беразе Днястра разгарнулася ў пачатку верасня 1621 года і доўжылася шэсць тыдняў. Хадкевіч настаяў на пераносе вайны на малдаўскую тэрыторыю і абраў тактыку ўмацаванага лагера, разлічваючы знясіліць праціўніка. Асманскія войскі правялі серыю магутных штурмаў, накіроўваючы галоўныя ўдары на казацкі табар і пазіцыі войска ВКЛ.

Вырашальны момант надышоў 7 верасня, калі туркі здолелі ўварвацца на галоўны вал. Хадкевіч асабіста павёў у лабавую контратаку гусараў і выбіў ворага за межы лагера.

Аднак становішча абаронцаў было крытычным. Пачаліся хваробы, голад, татары перарэзалі шляхі паставак, а сам вялікі гетман з 11 верасня ўжо не мог падымацца з пасцелі і кіраваў палкамі са свайго шатра.

Павялічыць

Адчуваючы набліжэнне смерці, 23 верасня Ян Караль Хадкевіч сабраў вайсковую раду і перадаў булаву кароннаму падчашаму Станіславу Любамірскаму, заклікаўшы камандзіраў біцца да канца. На наступны дзень, 24 верасня 1621 года, сэрца знакамітага палкаводца спынілася.

Вестку пра смерць лідара спрабавалі схаваць ад жаўнераў, але туркі даведаліся пра яе праз шпіёнаў і кінуліся на новы штурм. Абаронцы лагера выстаялі, хоць пасля бою 28 верасня ў распараджэнні арміі Рэчы Паспалітай заставалася літаральна адна бочка пораху.

Знясіленыя і напалоханыя набліжэннем халадоў туркі пагадзіліся на перамовы, не падазраючы, наколькі блізкім быў варожы лагер да паражэння. 9 кастрычніка было падпісанае перамір'е.

Трактат коштам жыцця генія

Гістарычны парадокс заключаецца ў тым, што грандыёзная бітва, якая каштавала жыцця найвялікшаму вайскаводу свайго часу, скончылася вяртаннем да ранейшага статус-кво.

Трактат, які цяпер паказалі ў Варшаве, не прынёс Рэчы Паспалітай ніводнага новага кавалка зямлі. Дзяржаўная мяжа па Днястры засталася нязменнай. Бакі проста пацвердзілі старыя абавязацельствы: султан паабяцаў стрымліваць татар ад набегаў на Украіну і прызначаць у Малдавіі лаяльных хрысціянскіх гаспадароў, а каралеўская ўлада паабяцала спыніць марскія паходы казакоў.

Праз некалькі месяцаў пасля вяртання ў Стамбул няўдачлівы султан Асман II быў задушаны ў выніку паўстання янычараў.

Павялічыць

Цела Яна Караля Хадкевіча спачыла на Валыні, а яго сваякі яшчэ два гады дзялілі гіганцкую спадчыну, у якой, акрамя замкаў і зямель, засталося каля ста тысяч злотых прыватнага доўгу — гэтыя каласальныя сродкі гетман выдаткаваў з уласнай кішэні на экіпіроўку і забеспячэнне войскаў Рэчы Паспалітай.

Пяціметровы дакумент з вытанчанай арабскай вяззю і золатам тугры Мурада IV застаецца помнікам таму, як бессэнсоўная геапалітычная авантура Варшавы запатрабавала найвышэйшай ахвяры ад лепшага вайсковага розуму Вялікага Княства Літоўскага.

Захопленыя пафасам уратавання Еўропы ад «бусурманскай навалы», падручнікі гісторыі нярэдка забываюць, што пад сценамі Хаціна беларускі магнат ратаваў дзяржаву ад дурасці ўласнага манарха.

• 4
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0