Стагоддзе таму беларускія гаворкі шчыльна апярэзвалі Вільню. Сёння гэты некалі магутны моўны масіў ператварыўся ў архіпелаг ізаляваных вёсак, дзе мясцовыя жыхары называюць сваю мову «простай», а сябе лічаць палякамі. Беларускія гаворкі на тэрыторыі сучаснай Літвы паступова згасаюць. Самым трывалым іх апірышчам пакуль застаюцца ваколіцы Вільні.
У свежым нумары навуковага часопіса Acta Albaruthenica за 2025 год выйшла маштабнае даследаванне польскага лінгвіста з Інстытута славяназнаўства Акадэміі навук Чэхіі Міраслава Янковяка.
Аўтар прааналізаваў працы папярэднікаў за апошнія 120 гадоў і дадаў да іх вынікі ўласных палявых экспедыцый, якія цягнуліся з 2008 па 2025 год. Сабраны матэрыял дазваляе прасачыць, як змяняліся межы нашай мовы на паўночным захадзе.
Амбіцыі БНР
Пунктам адліку ў вызначэнні гістарычных межаў беларускага этнасу традыцыйна лічацца працы Яўхіма Карскага. Падчас сваёй экспедыцыі 1903 года ён зафіксаваў арэал дамінавання беларускіх гаворак.
Лінія ішла ад Дзвінска (Даўгаўпілса) і Езяросаў (былога Новааляксандраўска) праз Свянцяны, захопліваючы Шырвінты і Кернава. Такія населеныя пункты, як Вільня, Немянчын і Майшагола, заставаліся ўнутры беларускамоўнага арэала. Далей на поўдзень мяжа агінала Трокі, ішла праз Еўе і Межырэчча, спускаючыся да Друскенікаў і Сувалак.
Гэтыя ж даныя пазней пацвердзіла Маскоўская дыялекталагічная камісія ў 1915 годзе.
Менавіта навуковы аўтарытэт Карскага і даследаванні Мітрафана Доўнар-Запольскага сталі падмуркам для стварэння вядомай карты Беларускай Народнай Рэспублікі 1918 года.
Яна малявалася ў Берліне да Парыжскай мірнай канферэнцыі і прэтэндавала на ўсе землі, дзе гучала беларуская мова, уключаючы не толькі Віленшчыну, але і Сувалкі з Беластокам.
Міжваенныя парадоксы
Пасля Першай сусветнай вайны і польска-літоўскага канфлікту рэгіён аказаўся падзеленым. На тэрыторыі Віленшчыны, якая ўвайшла ў склад міжваеннай Польшчы, ішлі інтэнсіўныя працэсы паланізацыі.
Польская даследчыца Галіна Турска, вывучаючы мясцовую мову ў канцы 1930‑х гадоў, прыйшла да высновы, што паўднёва-ўсходняя Літва гістарычна была балцкай, затым часткова беларусізавалася, а пасля пачала пераходзіць на польскую.
Дзяржаўная адміністрацыя, школа і касцёл рабілі сваю справу: каталіцкае насельніцтва, нават размаўляючы па-беларуску, пачало ўсведамляць сябе палякамі.
Зусім іншая сітуацыя склалася па той бок мяжы, у міжваеннай Літоўскай Рэспубліцы (з цэнтрам у Коўне). Згодна з расійскім перапісам 1897 года, на гэтых землях жыло больш за семдзесят тысяч беларусаў, пераважна ў вёсках каля Трокаў.
Але ўжо літоўскі перапіс 1923 года паказаў катастрафічнае, шаснаццаціразовае падзенне колькасці беларусаў у Літве. Беларусы там ператварыліся ў невялікія моўныя астравы, раскіданыя нават у далёкіх ад сучаснай мяжы раёнах — каля Шаўляў, Цельшаў і Расейнаў.
Савецкія карты і феномен «простай мовы»
У пасляваенны час інтарэс да рэгіёна аднавіўся дзякуючы працы над шматтомным «Слоўнікам беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча».
У 1960—70‑я гады савецкія лінгвісты фіксавалі беларускую гаворку ў дзясятках вёсак Троцкага, Аранскага, Салечніцкага, Віленскага і Ігналінскага раёнаў Літоўскай ССР.
Даследчыкі пацвярджалі, што на ўсход ад лініі Буйвідзы — Рудаміна — Рудзішкі беларуская мова заставалася пераважным сродкам камунікацыі для старэйшага пакалення.
Эстафету пераняў прафесар Віленскага ўніверсітэта Валерый Чэкман, які да пачатку нулявых гадоў даследаваў шматмоўе краю.
Ужо тады навукоўцы сутыкнуліся з цікавым сацыялінгвістычным феноменам: мясцовыя жыхары называлі сваю мову не беларускай, а «простай» ці «тутэйшай», пры гэтым ідэнтыфікуючы сябе як палякаў.
Сфера ўжывання гэтай мовы пастаянна звужалася, саступаючы месца афіцыйнай польскай (якая заставалася мовай касцёла і мясцовай інтэлігенцыі), а таксама рускай і літоўскай.
Рэальнасць XXI стагоддзя
У сучаснай лінгвістыцы часам сустракаюцца аптымістычныя ацэнкі. Напрыклад, беларуская даследчыца з Вільні Лілія Плыгаўка яшчэ дзесяць гадоў таму сцвярджала, што беларускія дыялекты сканцэнтраваныя суцэльным масівам уздоўж мяжы і трывала выступаюць сродкам камунікацыі нароўні з польскай мовай.
Аднак сто трыццаць гадзін аўдыязапісаў, зробленых Міраславам Янковякам за апошнія шаснаццаць гадоў, малююць куды больш драматычную карціну: беларушчына сістэматычна выцясняецца.
Геаграфія гэтага згасання нераўнамерная. У Аранскім раёне беларуская мова прыціснутая да самай мяжы: пушчы аддзялялі славянскія паселішчы ад балцкіх. Гаворку тут яшчэ можна пачуць у вёсках Котра, Рудня, Ракі ці Парамок, але карыстаюцца ёй выключна людзі найстарэйшага пакалення, што азначае яе хуткае знікненне.
На ўчастку ад Калеснікаў да Салечнікаў, які раней апісваўся як упэўнена двухмоўны, сёння знайсці беларускамоўнага суразмоўцу — вялікая ўдача. Польская мова тут перамагла канчаткова.
Рэшткі гаворкі даследчык здолеў запісаць толькі ў Даўгіданцах, Гервішках і Канюхах.
Своеасаблівым лінгвістычным скансэнам застаецца так званы Дзевянішкаўскі выступ — тэрыторыя, якая глыбока ўразаецца ў Беларусь. Гістарычна яна была балцкай, але пасля вайны перажыла прыток славянскага насельніцтва. Там беларускую мову яшчэ фіксуюць у Дайлідах, Мількунах, Кракунах ды Нарвілішках.
Самым трывалым апірышчам беларускіх гаворак застаецца Віленскі раён, асабліва вёскі на ўсход і паўднёвы ўсход ад сталіцы: Лаварышкі, Шумск, Масцішчы, Слабада. Гэта адзіны арэал, дзе беларускую гаворку ўсё яшчэ можна запісаць амаль у кожным паселішчы.
У той жа час на поўначы, у Свянцянскім і Ігналінскім раёнах, ідзе імклівая асіміляцыя на карысць літоўскай мовы.
Напрыклад, у славянскім трохкутніку Рымша — Гайды — Відзы яшчэ ў 2014 годзе з дваццаці трох абследаваных вёсак беларускую гаворку ўдалося знайсці толькі ў трох. Усе пакаленні там перайшлі на польскую або рускую, а старыя беларускія астравы вакол Коўна страчаныя канчаткова.
«Наша Нiва» — бастыён беларушчыны
На пратэстанцкі фестываль у «Чыжоўку-Арэну» едзе амерыканскі прапаведнік Франклін Грэм. Разам з ім чакаюць Коўла з жонкай14
Каментары