Łabkovič: Ja nie ŭjaŭlaŭ, u što heta nasamreč pieratvorycca i što mianie čakaje dalej u hetaj sistemie
Heta razmova pra piać hadoŭ, vykraślenych z žyćcia, i pra viartańnie ŭ śviet, jaki źmianiŭsia. U intervju «Biełsatu» Uładzimir Łabkovič uzhadvaje dzień svajho zatrymańnia, raspaviadaje pra vydvareńnie biez dakumientaŭ, praktyku «nakrutki» terminaŭ u turmie, nastupstvy źniavoleńnia i toje, jak siońnia vyhladaje žyćcio paśla niavoli.
«Jany tak i kazali, što «ŭ ciabie pažyćciovaje»»
— Raskažycie pra 14 lipienia 2021 hoda. Ci było ŭ toj dzień adčuvańnie, što heta historyja na hady?
— My, kaniešnie, pradbačyli, što naša zatrymańnie vielmi vierahodnaje. Prykładna za sutki da hetaha my apošni raz sustrelisia «viasnoŭskaj» kamandaj, jakaja tady była ŭ Biełarusi: Aleś Bialacki, ja i Valancin Stefanovič. My abmierkavali, jak arhanizacyja budzie dziejničać u vypadku našaha zatrymańnia.
14 lipienia kala šaści ranicy da mianie pačali łamicca ŭ dźviery siłaviki. Ja skazaŭ im praź dźviery, što ŭ kvatery troje niepaŭnahadovych dziaciej, što ja adčyniu i paprasiŭ zajści spakojna, biez ekscesaŭ. Jany zajšli biez užyvańnia fizičnaj siły — heta byŭ davoli łahodny pačatak usiaho majho amal piacihadovaha etapu.
Jany skazali, što kali ja budu pavodzić siabie narmalna, to zastanucca tolki troje supracoŭnikaŭ i dvoje paniatych. Spačatku ich było vielmi šmat — uvieś padjezd. Ale jany sapraŭdy prybrali astatnich.
Ja prapanavaŭ adpravić dziaciej da babuli, kab jany nie bačyli taho, što adbyvajecca. Jany pahadzilisia. Dačka adrazu ŭsio zrazumieła, a chłopčyki, im było siem hadoŭ, spytali, chto hetyja ludzi. Ja skazaŭ, što heta santechniki — nibyta ŭnačy prarvała trubu. Jany padyhrali, skazali, što zaraz usio adramantujuć.
Heta byŭ apošni raz, kali ja bačyŭ dziaciej. Nastupny raz ja ŭbačyŭ ich užo 17 śniežnia 2025 hoda, kali vyjšaŭ z aŭtobusa ŭ Vilni.
Jany nie chavali, što heta zatrymańnie i što dadomu ja nie viarnusia. Prapanavali sabrać rečy pieršaj nieabchodnaści. Na tym etapie ludzi, jakija rabili pieratrus, vyhladali nastrojenymi maksimalna spraścić mnie budučaje žyćcio.
Potym śledčy skazaŭ, što heta nadoŭha i što dadomu ja nie pajdu.
Ale ŭ mianie nie było adčuvańnia, što heta piać hadoŭ. Ja dumaŭ, što heta sprava tydnia, maksimum miesiaca. Ja nie ŭjaŭlaŭ, u što heta nasamreč pieratvorycca i što mianie čakaje dalej u hetaj sistemie.
— Kali viarnucca da 13 śniežnia 2025 hoda — u jaki momant vy zrazumieli, što heta sapraŭdy niejkaje vyzvaleńnie, a nie čarhovy etap?
— Uvieś 2025 hod byŭ dla mianie samym składanym za ŭvieś hety šlach. U 2025 hodzie mianie pieraviali z kałonii №17 na turemny režym. Z turemnaha režymu mianie pieravozili ŭ SIZA KDB, potym u SIZA №1 u Kaladzičach, potym u žodzinskuju turmu №8. Da hetaha ja byŭ u mahiloŭskaj turmie №4.
I ŭvieś hety čas mnie pahražali novymi kryminalnymi spravami: i spravaj za arhanizacyju ekstremisckaha farmavańnia pravaabarončy centr «Viasna», i za zdradu Radzimie, i navat sumnaviadomaj 411‑j — parušeńnie praviłaŭ adbyćcia pakarańnia.
Uvieś čas mnie kazali, što ŭsie hetyja vyzvaleńni, jakija adbyvajucca, što heta ŭvohule nie pra mianie: usich vyzvalać, a takija, jak ja, zastanucca.
I ja sapraŭdy nie vieryŭ. Kali na ciabie ŭvieś čas syplucca novyja i novyja artykuły, ty razumieješ, što termin, jaki tabie admierany sudom, absalutna ničoha nie značyć, što heta faktyčna pažyćciovaje źniavoleńnie. Jany tak i kazali, što «u ciabie pažyćciovaje».
Ja da apošniaha momantu ličyŭ, što heta prosta takaja infiltracyja, pieravoz tych, chto ličycca samym «złosnym», u niejkaje asobnaje miesca, dzie takich, jak ja, buduć trymać dalej.
Tolki kali ja pabačyŭ pradstaŭnikoŭ ukrainskaj ułady, žaŭnieraŭ u formie z ukrainskimi šaŭronami, kali pabačyŭ nad budynkam pahranpierachodu vialiki ŭkrainski ściah i hierb, ja zrazumieŭ, što heta zanadta darahaja dekaracyja dla taho, kab nas prosta pieravieźci ŭ niejkuju śpiecustanovu. Ja zrazumieŭ, što heta sapraŭdy ŭžo pieradača ŭkraincam.
De-jure hramadzianin, de-fakta — nie
— Jak vy ŭvohule aceńvajecie vaša «vyzvaleńnie» u dvukośsiach — heta abmien, departacyja, vyzvaleńnie, vydvareńnie?
— Heta vydvareńnie z krainy. Jano absalutna jurydyčna niezakonnaje. Hramadzianin krainy nie moža być pazbaŭleny mahčymaści svabodna viartacca ŭ svaju krainu. Jon nie moža być pazbaŭleny dakumientaŭ, tamu što dziaržava abaviazana vydavać jamu dakumienty i akazvać za miažoj jurydyčnuju i materyjalnuju dapamohu.
A tut faktyčna dziaržaŭnyja orhany de-fakta robiać ciabie nie hramadzianinam. De-jure ty hramadzianin krainy, a de-fakta — nie. Dziaržava nie prosta admaŭlajecca tabie dapamahać — jana ŭvohule admaŭlaje tabie ŭ bazavych pravach, źviazanych z hramadzianstvam.
Ja, naprykład, byŭ vydvarany z krainy biez dakumientaŭ. Z tych 123 čałaviek, jakija byli vyzvalenyja 13 śniežnia, kala dvaccaci čałaviek byli biez dakumientaŭ. Heta byli i miedyjnyja asoby, i inšyja ludzi. Pavodle jakich kryteraŭ adbirali — kaho z pašpartami, kaho biez — ja nie viedaju.
— Jakija pierśpiektyvy razhladu hetaha kiejsa z prymusovym vydvareńniem u mižnarodnych instancyjach — u AAN?
— Heta parušeńnie mižnarodnych standartaŭ AAN. Ja dumaju, što kali AAN jašče nie adreahavała na heta, to musić adreahavać. Ale niama miechanizmaŭ, jakija mohuć prymusić Biełaruś vykonvać svaje abaviazalnictvy. Tut Biełaruś prosta hruba parušaje pravy svaich hramadzian i hruba admaŭlajecca ad svaich mižnarodnych abaviazalnictvaŭ.
Ja, viadoma, nie vialiki ekśpiert u mižnarodnym pravie, ale mnie padajecca, što, na žal, niama nijakaha instrumienta, dzie Biełaruś paniesła b adkaznaść za svaje adnaznačna niezakonnyja dziejańni z punktu hledžańnia pravoŭ čałavieka i mižnarodnych abaviazalnictvaŭ, jakija jana dobraachvotna na siabie ŭziała ŭ miežach sistemy AAN.
«Pierad snom ja dumaju, što ja ŭ turmie, i kali pračynajusia, pieršaja dumka — što ja znoŭ pračynajusia ŭ turmie»
— Vy pryncypova admaŭlajeciesia havaryć pra toje, što z vami adbyvałasia ŭ źniavoleńni. Čamu?
— Ja liču, što jašče nie čas. Za kratami zaraz znachodzicca kala 1300 čałaviek. My pavinny nieści za ich adkaznaść i razumieć, što kožnaje naša słova adhukajecca ciskam na ich. I jano sapraŭdy pieraškadžaje mahčymaści taho treka, jaki ja vielmi padtrymlivaju, jaki ciapier pravodziać amierykancy, tamu što samaje hałoŭnaje zaraz — vyzvalić ludziej.
Maja situacyja nie ŭnikalnaja. Na žal, usie ludzi, jakija prajšli praz hetuju miasarubku, sapraŭdy padviarhalisia katavańniam — jak fizičnym, tak i maralnym. I toje, što z nami adbyvałasia, było nadzvyčaj ciažka. Heta ŭsio jašče zanadta blizka, tamu ja prašu jašče času i paŭzy.
— Upłyŭ jakich nastupstvaŭ źniavoleńnia na vašaje zdaroŭje vy ciapier adčuvajecie macniej za ŭsio?
— Kaniešnie, majo znachodžańnie za kratami nie prajšło bieź śladoŭ. Zdaroŭje majo ciapier niavažnaje. Apošni miesiac ja faktyčna tolki i zajmajusia tym, što kožny dzień chadžu ŭ lakarniu, prachodžu abśledavańni — usio skančajecca lekavańniem. Chraničnyja zachvorvańni — u mianie jazva, i jana vielmi daje ab sabie viedać.
Treba skazać, što i mientalnaje zdaroŭje nie zastałosia bieź śladoŭ. Mnie da hetaha času vielmi ciažka. Ja ŭvieś čas, jak kažu, zasynaju i pračynajusia ŭ turmie. Pierad snom ja dumaju, što ja ŭ turmie, i kali pračynajusia, pieršaja dumka — što ja znoŭ pračynajusia ŭ turmie. Heta, kaniešnie, psichałahična davoli ciažka.
— Jak były palitviazień i jak pravaabaronca skažycie, jakaja dapamoha palitviaźniam patrebnaja ŭ pieršyja miesiacy paśla vyzvaleńnia?
— Mnie padajecca, što ŭsio vielmi indyvidualna. U kahości moža być zusim kiepska sa zdaroŭjem, i pytańnie staić faktyčna pra vyratavańnie žyćcia. U kahości sa zdaroŭjem moža być značna lepš, ale reabilitacyja i lekavańnie ŭsio roŭna mohuć ciahnucca davoli doŭha.
Samaje hałoŭnaje — heta ŭsio ž taki maralnaja i psichałahičnaja padtrymka. Ciepłynia, kłopat, uvaha, kab čałaviek nie zastavaŭsia sam-nasam sa svaimi dumkami. Mnie ŭ niejkim sensie praściej, tamu što ja pryjechaŭ u Vilniu, dzie mianie čakaje siamja — maje dzieci, maja žonka. Ale bolšaść ludziej znachodziacca ŭ zusim inšaj situacyi.
Jany adarvanyja ad svaich rodnych, jakija zastalisia ŭ Biełarusi, i jość vialikija prablemy navat z tym, kab ubačycca ź imi. I takim ludziam sapraŭdy vielmi patrebnaja psichałahičnaja padtrymka i dapamoha ŭ tym, kab vyjści z hetaj asabistaj dramy, u jakuju jany ŭsie trapili.
Piać hadoŭ dla dziaciej — heta cełaja epocha
— Jak vy pieražyvali razłuku ź siamjoj? Što akazałasia samym ciažkim?
— Samym ciažkim źjaŭlajucca dumki pra dziaciej i pra žonku, kłopat pra toje, jak jany. I sapraŭdy — heta daraśleńnie dziaciej. Naprykład, dla nas, darosłych, piać hadoŭ — heta vialiki termin, ale my z vami za hetyja piać hadoŭ nie vielmi źmianilisia.
A dla dziaciej piać hadoŭ — heta cełaja epocha. Heta realna vielizarny razryŭ. Majoj dačce było 13 hadoŭ, kali ja sieŭ za kraty, a kali ja vyjšaŭ, joj litaralna praz tydzień spoŭniłasia 18. Heta ŭžo zusim inšy čałaviek. Ja realna nanava ź joj znajomiŭsia. My abodva nanava znajomilisia adzin z adnym. Jana mianie jašče pamiataje, a ja jaje 18‑hadovuju nikoli nie pamiataju, bo dla mianie žyćcio było na paŭzie.
Dla mianie vielmi mocnym uražańniem było, kali na svajo 18‑hodździe dačka ŭviečary prapanavała, kab my tolki ŭdvuch schadzili pa jaje lubimych kaviarniach i barach u Vilni. I voś ja z užo darosłaj dačkoj chadziŭ pa kaviarniach, jana častavała mianie roznymi napojami, i ja razumieŭ, što joj užo 18 hadoŭ, što ŭžo možna. Heta było takoje sapraŭdnaje novaje znajomstva sa svaimi rodnymi.
Z chłopčykami krychu praściej, tamu što im było siem hadoŭ, ciapier im 12, i jany jašče nie pazbavilisia hetaj dzieckaści. U ich šmat zastałosia taho, što dazvalaje mnie chutčej naładzić ź imi kamunikacyju. My zaraz vučym uroki, čytajem knižki, abmiarkoŭvajem situacyi, knihi, filmy.
Ciapier uvieś moj čas — heta kłopat pra siamju i pra dziaciej, tamu što ja praŭda adčuvaju siabie šmat u čym vinavatym. Im było vielmi ciažka. Maja žonka pieražyła nadzvyčajnyja vyprabavańni, u tym liku kali sama peŭny čas była za kratami. Ja razumieju, jak heta było dzieciam — dla ich heta była trahiedyja zastacca adnačasova i biez maci, i biez baćki.
Tamu ja vielmi starajusia ciapier nahnać hety čas. Uvieś svoj volny čas pryśviačaju dzieciam. Raniej značnuju častku majho žyćcia zajmała hramadskaja dziejnaść, ciapier, pakul jość mahčymaść i pakul kalehi ličać, što mnie patrebny doŭhi šlach adnaŭleńnia i lekavańnia, ja maju bolš volnaha času i pravodžu jaho ź siamjoj.
— Na pres-kanfierencyi z byłymi palitviaźniami ŭ śniežni minułaha hodu ŭ Vilni vy kazali, što vašaj dačce spaŭniajecca 18 hadoŭ i vas bolš za ŭsio chvalavała, što joj padaryć. U vyniku vy vyrašyli hetaje pytańnie?
— Viedajecie, ja byŭ uražany. Paśla hetaha mnie pačali pisać dziasiatkami, amal pad sotniu prapanoŭ — što padaryć 18‑hadovaj dziaŭčynie na dzień narodzinaŭ. Ad zusim roznych biełarusaŭ, jakich ja, na žal, navat nie viedaju. Ja im za heta vielmi-vielmi ŭdziačny.
My z dačkoj vyrašyli, što heta budzie novy telefon. Nu i, kaniešnie, toje, što treba dziaŭčynie, asabliva kali joj 18 hadoŭ i kali ŭžo pačynajucca takija stasunki z chłopcami, — kaśmietyka. Ja ŭ hetym ničoha nie razumieju, jana sama vybirała.
— Nakolki masavaj na samoj spravie źjaŭlajecca praktyka «nakrutki» pa 411‑m artykule (złosnaje niepadparadkavańnie patrabavańniam administracyi papraŭčaj ustanovy) znutry sistemy?
— Da taho jak trapiŭ za kraty, ja nie ŭjaŭlaŭ maštabu trahiedyi z artykułam 411. Mnie zdavałasia, što pa ŭsioj krainie heta dva-try vypadki i što heta tyčycca ŭ asnoŭnym ahresiŭnych kryminalnikaŭ, jakija adkryta supraćstajać pienitencyjarnaj sistemie.
Na samaj spravie heta maje absalutna žachlivyja maštaby i datyčycca nie tolki palityčnych, ale i kryminalnych źniavolenych. Heta realnaja falsifikacyja. Spačatku fiksujuć drobnyja «parušeńni» — nie zašpileny huzik, nie pavitaŭsia. Potym ich nazapašvajuć. Albo, jak u turmie № 8, — chvory čałaviek nie zrabiŭ u vyznačany čas ranišniuju zaradku. Za heta jaho pryznajuć złosnym parušalnikam režymu i «dakidvajuć» pa 411‑m paŭtara, a to i amal dva hady.
Naprykład, u žodzinskaj turmie № 8 na turemnym režymie znachodzicca kala 50—60 čałaviek — i palityčnych, i niepalityčnych. Ź ich tolki za 2025 hod dzieviać čałaviek byli pryciahnutyja pa 411‑m artykule. Dzieviać — heta faktyčna kožny čaćviorty abo kožny piaty.
Im naviešvajuć novyja parušeńni, jany zastajucca ŭ turmie z novym terminam, a paśla pieravodu ŭ kałoniju strohaha režymu ich pačynajuć «raskručvać» znoŭ. Hety kanviejer absalutna niaspynny. Jość vypadki, kali ludzi atrymlivali 411‑y artykuł pa 10—12 razoŭ, u palityčnych viaźniaŭ byvaje pa piać takich epizodaŭ.
U vyniku čałaviek adčuvaje poŭnuju biezabaronnaść i adčaj: uvieś termin pieratvarajecca ŭ biaskoncaje źniavoleńnie. Heta ŭmovy katavańniaŭ, jakija vielmi mocna łamajuć ludziej.
Tamu ŭ miežach pieramovaŭ važna nie tolki damahčysia vyzvaleńnia ludziej, ale i spynieńnia represij, kab nie źjaŭlalisia novyja palityčnyja viaźni, a taksama admieny takich vyčvarenskich praktyk.
— Vy raniej kazali, što pravaabarona stała macniejšaj, ale emihracyja ŭsio ŭskładniaje. U čym ciapier hałoŭnyja ciažkaści i vykliki?
— U nas niama stomlenaści ad taho, što ŭsio heta nie spyniajecca. My budziem dapamahać uvieś čas. Heta naša misija i naša paklikańnie. Z momantu stvareńnia «Viasny» ŭ 1996 hodzie — chutka 30 hadoŭ — my zaŭsiody dziejničali ŭ režymie to vialikich, to małych represij i ŭvieś čas abaraniali i vyciahvali ludziej, jakija źjaŭlajucca palityčnymi viaźniami. Heta było i zastajecca misijaj našaj arhanizacyi.
Ale samyja ciažkija momanty pracy za miažoj — heta, kaniešnie, adryŭ ad rečaisnaści. Vielmi važna zastavacca ŭ realnym poli, u poli biełaruskich patrebaŭ. I tut klučavoje — atrymańnie infarmacyi znutry krainy.
Šmat ludziej, jakija raniej mahli raźličvać na našu dapamohu, ciapier zastajucca biezabaronnymi, tamu što va ŭmovach emihracyi my faktyčna nie možam im dapamahčy. I, kaniešnie, zbor infarmacyi. My razumiejem, što śpis palityčnych viaźniaŭ, jaki publikujecca, niapoŭny, i my heta pryznajem. Ale nie tamu, što my kiepska pracujem, a tamu, što nadzvyčaj ciažka zdabyvać hetuju infarmacyju.
Tamu hety razryŭ pamiž krainaj i nami — heta adzin z asnoŭnych vyklikaŭ, asabliva kali iduć pracedury vyzvaleńnia, kab nikoha nie zabyć.
— Šmat ludziej bajacca paviedamlać pra svaich rodnych, jakija asudžanyja pavodle palityčnych artykułaŭ.
— U nas jość vypadki, kali ludzi paviedamlali nam pra svaich svajakoŭ, jakija znachodziacca ŭ miescach pazbaŭleńnia voli i biezumoŭna źjaŭlajucca palityčnymi viaźniami — pa ich statusie niama nijakich sumnievaŭ. Ale my nie možam ahučvać i ŭnosić hetyja proźviščy ŭ śpisy, tamu što heta kateharyčnaje patrabavańnie blizkich svajakoŭ.
Ja liču, što takoje patrabavańnie nie vielmi słušnaje, bo jano stvaraje ciažkaści ŭ pieramoŭnych pracesach. Kali proźvišča nie hučyć, pra čałavieka mohuć sapraŭdy zabyć. Ale my razumiejem ludziej i starajemsia, kab takija proźviščy ŭsio ž fihuravali ŭ tych ci inšych formach, u tym liku ŭ abmiennych miechanizmach.
— U vas jość prybliznyja acenki, kolki realna moža być palitviaźniaŭ u Biełarusi?
— Ja dumaju, što jak minimum 200—300 čałaviek u nas nie traplajuć u aficyjnyja śpisy. Jak minimum.
«Nie adčajvacca»
— Kali b vy mahli źviarnucca da troch aŭdytoryj — da tych, chto zastajecca za kratami, da biełaruskaha hramadstva ŭnutry krainy i da mižnarodnych aktaraŭ, jakija viaduć pieramovy, — što b vy skazali kožnaj ź ich?
— Tym, chto zaraz znachodzicca za kratami, ja b skazaŭ: nie adčajvajciesia. Chutka my abaviazkova abdymiemsia. Apošni čas zaŭsiody samy ciažki. Treba ścisnuć zuby i hałoŭnaje — nie adčajvacca. Bo ja, jak čałaviek, jaki tam byŭ, viedaju, što samy kiepski stan — heta stan adčaju.
Tym, chto ŭnutry krainy, ja b pažadaŭ taho ž samaha — prosta nie adčajvacca. Usio moža pamianiacca, i ja na heta vielmi spadziajusia, što my z vami taksama abdymiemsia.
Tych ludziej, jakija viaduć pieramovy, ja b taksama paprasiŭ, razumiejučy, nakolki heta ciažka, bo z taho boku pieramoŭščyki davoli składanyja, — taksama nie adčajvacca i praciahvać, praciahvać razmaŭlać. Tamu što niama ničoha važniejšaha za losy i žyćci ludziej. Bolš niama absalutna ničoha, što mieła b značeńnie — ni sankcyi, ni inšyja palityčnyja matyvy — u paraŭnańni z našaj adkaznaściu za losy i žyćci ludziej, jakija zaraz znachodziacca za kratami.
Uładzimiru Łabkoviču 47 hadoŭ, jon juryst i pravaabaronca «Viasny». Byŭ zatrymany 14 lipienia 2021 hoda razam z Alesiem Bialackim i Valancinam Stefanovičam. 3 sakavika 2023 hoda atrymaŭ 7 hadoŭ pazbaŭleńnia voli pa abvinavačańniach, u tym liku ŭ «finansavańni hrupavych dziejańniaŭ, jakija hruba parušajuć hramadski paradak» i «kantrabandzie». 13 śniežnia 2025 hoda Łabkovič byŭ vyzvaleny i prymusova vyviezieny ź Biełarusi va Ukrainu siarod inšy 123 palitźniavolenych, paśla čaho vyjechaŭ u Litvu.
Kamientary