Siem listoŭ z takimi pryznańniami ŭ kachańni, a vyjšła zamuž za ahienta KHB
Luboŭnyja listy da 15‑hadovaj vučanicy Vilenskaj biełaruskaj himnazii Zoi Koŭš pakazanyja na vystavie ŭ Vilni. Niezvyčajnaja historyja žyćcia i mizantropii staić za imi zdańniu.
Kali Zoi Koŭš pisali tyja listy, joj było 15. Kab jana mahła vučycca ŭ biełaruskaj himnazii, jakich za palakami, jak ciapier u RB, byli adzinki, u 1925 hodzie jaje siamja pierajechała ŭ Vilniu. Baćki kupili tam dom na vulicy Letniaj na Antokali. Paśla poŭnaha tryvoh dziacinstva ŭ Zoi pačałosia, na pieršy pohlad, absalutna ščaślivaje junactva.
Zoja naradziłasia ŭ 1911 hodzie ŭ niabiednaj siamji bankaŭskaha rabotnika Alaksandra Kaŭša. Jaje mama Lizavieta była ź siamji haradzienskich miaščan, jaje dziavočaje proźvišča było Suraviec. Baćka — z pracavitaha sialanskaha rodu: jamu pierajšoŭ u spadčynu niemały kavałak ziamli pad Vaŭkavyskam. Ale zdaryłasia vajna, i ź Lublina ich evakujavali ŭ Razań, a paśla ŭ Majkop.
Tolki ŭ 1921 hodzie razam ź inšymi biełarusami-ŭciekačami Kaŭšy zdoleli viarnucca na radzimu. Tata pad upłyvam vajennych padziej pieravučyŭsia na śviatara, ale ŭ Vilni paralelna budzie pracavać i pa svajoj pieršaj adukacyi rachunkavoda.
Ekzamieny ŭ Vilenskuju biełaruskuju himnaziju Zoja Kaŭšanka (tak u dobraj staroj tradycyi nazyvali dziaŭčat: dačka Kaŭša — značyć, Kaŭšanka; Ałaiza z Paškievičaŭ — Paškievičanka…) vytrymała paśpiachova. Jaje siamja naležała da liku «najlepšych biełaruskich siamiej». 1926 hod byŭ momantam, kali možna było ŭzdychnuć paśla vojnaŭ, paśla niebiaśpiečnych matańniaŭ pa tmutarakaniach rasijskich, paśla źmien sistem i ŭładaŭ. Była praca, było žyćcio, śviaciła sonca ŭ dvoryki kala Bazyljanskich muroŭ.
Praŭda, absalutna ščaślivaj siamju Kaŭšoŭ (maju na ŭvazie asabistaje, nie hramadskaje) možna było nazvać tolki ź pieršaha pohladu, ale pra toje budzie nižej.
Nastupny 1927 hod dla siamji Kaŭšoŭ budzie čymści padobny da biełaruskaha 2021‑ha dla mnohich sučasnych siemjaŭ, ale ŭ lohkaj formie.
Biełaruskaść była śviadomym vybaram Kaŭša-taty, spravaj jaho dušy.
U 1927 hodzie ŭ suviazi z zabaronaj dziejnaści Biełaruskaj sialanska-rabotnickaj hramady śviatara Alaksandra Kaŭša aryštujuć polskija ŭłady, adnak u 1928 hodzie jon budzie apraŭdany. Viarnuŭšysia ŭ Vilniu, jon praciahvaŭ zajmacca hramadskaj i carkoŭnaj dziejnaściu. Jon pravodziŭ nabaženstvy dla biełaruskich himnazistaŭ u Piatnickaj carkvie — samaj staražytnaj pravasłaŭnaj śviatyni Vilni, zasnavanaj jašče ŭ XIV st. pry Alhierdzie (praŭda, pierabudavanaj nie da spaznańnia za Muraŭjovym). Dziakujučy namahańniam śviatara, chram byŭ adnoŭleny i na niekalki hadoŭ staŭ faktyčna adzinym miescam, dzie možna było pačuć biełaruskamoŭnuju słužbu i kazańni.
Na fonie hetaha ŭsiaho junaki i dziaŭčaty žyli tym samym, čym žyvuć usie maładyja: jany šukali kachańnia. Ad taho, jak napisany list, zaležała, ci źviernie na junaka ŭvahu dziaŭčyna, tamu — staralisia, pasłańni tyja časam — cełaja drama.
Pieraborlivaja Zoja zamuž nie śpiašałasia. U 1939 hodzie, kali vybuchnuła Druhaja suśvietnaja, joj było 28 hadoŭ. Pa tych časach heta ličyłasia ŭžo vielmi šmat dla dziaŭčyny. A tady stała ŭžo i nie da šlubaŭ. Vilniu zaniali saviety, ludzi, a moža i tyja chłopcy, jakija šukali jaje serca, stali źnikać bieź śledu.
Zoin baćka Alaksandr Koŭš zastaŭsia na svabodzie, ale słužeńnie ŭ carkvie vymušany byŭ spynić. U 1941 hodzie pryjšli ŭžo niemcy, Koŭš pajechaŭ u Minsk adnaŭlać carkoŭnaje žyćcio: pierad 1941 na ŭsiu Uschodniuju Biełaruś zastavałasia tolki dźvie dziejnyja cerkvy, amal usich śviataroŭ saviety rasstralali. Kaŭša pryznačajuć u Pleščanicy. Tam jaho i rasstralajuć — tolki ŭžo hiestapa za toje, što jon ratavaŭ jaŭrejaŭ. Było jamu na toj momant 59 hadoŭ. Jon zahinuŭ amal tady ž, kali zhareła Chatyń. Ad Pleščanic da Chatyni kiłamietraŭ 25 pa darozie i jašče mienš — kali naprastki.
I voś: tatu rasstrelvajuć hiestapaŭcy, a jaho dzieci, 32‑hadovaja na toj momant Zoja i 27‑hadovy Śviatasłaŭ (taksama ŭ budučyni śviatar), zastajucca pracavać na niamieckija struktury. Słavik — staršynioj Kleckaha pavieta, a Zoja — juryskonsultam u Biełaruskim nacyjanalnym kamitecie ŭ Vilni.
Moža być, kluč da razumieńnia takoha kanfarmizmu — u atmaśfiery siamji? Siarhiej Šupa, jaki kvataravaŭ u Kaŭšanki ŭ 1990-ja, raskazvaje, što maci Zoi — haradzienskaja miaščanka — usio žyćcio nie mahła sabie daravać haniebny miezaljans z vychadcam ź sialan Alaksandram, u kancy 30‑ch pierapisała chatu na siabie i vyhnała a. Alaksandra z chaty. Apošnija svaje vilenskija hady jon žyŭ na Vialikaj, kala Mikałajeŭskaj carkvy. Vyhnała jana z chaty i syna Śviatasłava, bo toj ažaniŭsia z papovaj dačkoj — i toj vymušana zdymaŭ katušok u Padahielaŭ, taksama na Letniaj, za siem damoŭ ad «baćkoŭskaj» chaty. Ci nie ad takoj hanarlivaj maci pieradaŭsia charaktar i Zoi?
U svaich uspaminach Zoja Koŭš apraŭdvała svoj vybar tym, što na hetaj pasadzie rabiła što mahła — pisała prašeńni da nacystaŭ, damahałasia vyzvaleńnia ludziej z zaścienkaŭ, navat partyzanaŭ udavałasia joj admazvać.
U 1944 hodzie Zoja adstupiła razam ź niemcami — tymi samymi niemcami, jakija rasstralali jaje tatu. A kudy joj było dziavacca? Niejki čas jana pracavała sakratarkaj u prezidenta Biełaruskaj centralnaj rady Radasłava Astroŭskaha (a jon, darečy, u 1920‑ch byŭ dyrektaram himnazii, dzie vučylisia Zoja i jaje patencyjnyja kavalery).
Uspaminy Zoi Kaŭšanki «Frojlajn ź Biełaruskaha kamiteta» byli apublikavanyja ŭ svoj čas u adnoŭlenaj «Našaj Nivie».
Da 1947 hoda Zoja pierabivałasia ŭ Niamieččynie, navat vyjechała ŭ łahier dla ŭciekačoŭ u Vatenštat. Ź niejkaj pryčyny: ci to pa naiŭnaści, ci kab pradać rečy, sama jana kazała, što pamyłkova vyjšła ŭ tualet nie na toj stancyi — viarnułasia ŭ Bierlin, dzie ŭ 1947 hodzie jaje aryštavała savieckaja kontrvyviedka i asudziła na 10 hadoŭ łahieraŭ — dziasiatku tady davali tym, jakich nie było ŭ čym abvinavacić. Dla paraŭnańnia: upartaj Łarysie Hienijuš ulapili 25.
Z savieckich kancłahieraŭ Zoja Koŭš viarnułasia tolki paśla amnistyi dla palitviaźniaŭ, abvieščanaj 17 vieraśnia 1955 hoda. U Vilniu jany trapiła tolki praz paŭhoda paśla śmierci maci. Svajakoŭ tut užo nikoha nie było i vielmi mała — z davajennaj biełaruskaj tusoŭki. Zoja viarnuła sabie dom na vulicy Letniaj (Vasaros) 7, kupleny i razbudavany ŭ svoj čas baćkam. Na momant jaje viartańnia tam užo žyli samasioły.
U Vilniu viartalisia i inšyja biełarusy — viaźni HUŁAHa, jakija sprabavali sacyjalizavacca ŭ novych, užo litoŭskich umovach, trymacca adny za druhich. Adnym z takich byŭ Alaksandr Kratovič. U pačatku 1960‑ch hadoŭ 50‑hadovaja Zoja Koŭš vychodzić za jaho zamuž, paznajomiŭ ich Adolf Klimovič. Jana nie viedała, što ŭ łahiery Alaksandr Kratovič danosiŭ na inšych viaźniaŭ-biełarusaŭ, a sam jaho šlub ź niemaładoj Zojaj niekatoryja historyki ličać častkaj śpieczadańnia pa praniknieńni ŭ biełaruskaje koła. Jahonym ahienturnym psieŭdanimam byŭ «Škvał» i jon mietadyčna źbiraŭ infarmacyju pra biełaruskich dziejačaŭ — u tym liku pra Łarysu Hienijuš.
Dakumientalnyja dokazy hetaha znajšlisia, kali Litva adkryła archivy savieckaha KHB.
Ahient Škvał i ahient Arefjeŭ: jak KHB atačaŭ Łarysu Hienijuš sieksotami, na jakich jana nie mahła i padumać
Ale i Kratoviču žyćcio adpomściła. Niamohły i chvory «Maksimyč» pad kaniec žyćcia byŭ pasieleny ŭ kolišni pakojčyk «dla prysłuhi» z prahniłaj padłohaj i pazbaŭleny jakoj by tam ni było ŭvahi i apieki. Bo ŭ chacie žyli «sabački» — čatyry drobnyja źviahlivyja dvarniaki, jakija spali na kanapach i zamianili pani Zoi siamju i siabroŭ. Tak jon u toj kanury i pamior ad raku. Ad toj samaj chvaroby ŭ poŭnaj maralnaj adzinocie i azłoblenaja na ceły śviet nieŭzabavie pamre i sama adrasatka tych luboŭnych listoŭ. Heta piša Siarhiej Šupa: u jaho vyklučna cikavyja ŭspaminy pra Zoju Kaŭšanku, pra jaje dzikuju mizantropiju i miaščanskuju fanaberyju.
Ale pry ŭsim svaim charaktary listy tyja ź junackimi pryznańniami ŭ kachańni Kaŭšanka źbierahła da kanca žyćcia, i tak jany trapili ŭ kalekcyju Vilenskaha biełaruskaha muzieja.
Na vystavu varta schadzić, kab učytacca ŭ ich, pabačyć tuju papieru, tyja počyrki, knihi i pradmiety taho času. Ekspanaty, pakazanyja na vystavie, dajuć mahčymaść ubačyć, što i jak chvalavała tahačasnych biełarusaŭ.
Vystava pra biełaruskaje žyćcio sto hadoŭ tamu, u 1926 hodzie, budzie dziejničać da 18 lutaha. Jaje možna ahledzieć u pracoŭnyja dni muzieja — heta značyć, ź sierady pa niadzielu ŭ 14:00-20:00. Uvachod na vystavu volny. Muziej znachodzicca ŭ Vilni na vulicy Vilenskaj, 20 (Vilniaus g.), uvachod sa dvara. A tych, chto nie ŭ Vilni, muziej zaprašaje aznajomicca z ekspanatami vystavy na svaim virtualnym schoviščy, dzie možna pahartać vystaŭlenyja knihi i bližej parazhladać listy.
«Praz sto hadoŭ zrobim vystavu pra 2026-ty», — pahroźliva papiaredžvajuć muziejnicy, prymušajučy zadumacca pra toje, što ž my kamu pišam u našych tredsach.
Ciapier čytajuć
Pamiatajecie Asol Śliviec? Žyćcio frystajlistki źmianiłasia da niepaznavalnaści, ciapier jana Abihal2
Kamientary
-NN
U našaniŭskaj tradycyi my pisali orhany represiŭnych režymaŭ u aryhinale, bieź pierakładu: KHB (da 1991 hoda), NKVD, SS, SD, achranka, defienziva, hiestapa i h.d. Uviało takuju tradycyju niekali jašče pakaleńnie 90-ch. Jany ličyli, što niama padstaŭ iści za savieckaj tradycyjaj, jakaja ličyła «KDB» i «NKUS», u adroźnieńnie ad astatnich, svaimi, našymi.
[Zredahavana]
[Zredahavana]