Аднаўленне высахлага Аральскага мора не абавязкова павінна азначаць толькі гіганцкія выдаткі. Новае даследаванне паказвае, што паўторнае напаўненне вадаёма можа прадухіліць значныя выкіды парніковых газаў і стварыць магчымасці для прыцягнення шматмільярднага фінансавання з рынку вугляродных крэдытаў.
Высыханне Аральскага мора лічыцца адной з найбуйнейшых экалагічных катастроф на планеце. Гэтае возера, якое калісьці было чацвёртым па велічыні ў свеце, пачало знікаць у 1960‑я пасля таго, як воды рэк Амудар'і і Сырдар'і, што яго жывілі, былі перанакіраваныя на маштабныя ірыгацыйныя праекты.
Да канца 1980‑х гадоў узровень вады знізіўся настолькі, што некалі адзінае Аральскае мора падзялілася на Паўночны і Паўднёвы Арал. Пазней Паўднёвы Арал, які працягваў імкліва скарачацца з-за недахопу прытоку вады з Амудар'і, раздзяліўся на ўсходнюю і заходнюю часткі.
Паўночны Арал, які сілкуецца водамі Сырдар'і, удалося часткова стабілізаваць, у тым ліку дзякуючы пабудаванай у 2005 годзе Кокаральскай плаціне.
Сітуацыя ў паўднёвай частцы значна горшая: большая частка былога дна там агалілася і ператварылася ў саляную пустыню. У цэлым у выніку шматгадовага высыхання ад некалі велізарнай акваторыі Аральскага мора засталася толькі невялікая частка. Аднак наступствы гэтага працэсу не абмяжоўваюцца стратай вады і ператварэннем дна ў пустыню. Аголенае дно стала крыніцай вуглякіслага газу.
Справа ў тым, што азёры і ўнутраныя моры адыгрываюць важную ролю ў глабальным цыкле вугляроду, паколькі на працягу доўгіх перыядаў назапашваюць у сваіх адкладах арганічныя рэчывы, захоўваючы вуглярод, які першапачаткова быў паглынуты з атмасферы раслінамі і водарасцямі.
Аднак, калі такія вадаёмы высыхаюць, іх функцыя захоўвання вугляроду змяняецца на процілеглую: адклады апынаюцца пад уздзеяннем атмасферы, арганічныя рэчывы раскладаюцца, а вуглярод вяртаецца ў паветра ў выглядзе CO₂.
Як на аднаўленні Арала можна зарабіць
Новае даследаванне, вынікі якога апублікаваныя ў часопісе Science, паказвае, што адклады, аголеныя ў выніку адступлення мора, з 1960 года выкінулі ў атмасферу 748 мегатон вуглякіслага газу. У той жа час навукоўцы выявілі, што значная колькасць вугляроду ўсё яшчэ застаецца пахаванай пад былым дном возера. Паўторнае затапленне магло б прадухіліць выкід яшчэ 605 мегатон CO₂.
Даследчык Цэнтра перадавых даследаванняў Бланеса (CEAB-CSIC, Іспанія) і вядучы аўтар працы Рафаэль Марсэ ў прэс-рэлізе, апублікаваным на сайце навуковай установы, тлумачыць:
«Пад Аральскім морам схаваны вугляродны скарб. Калі гэтыя адклады застануцца адкрытымі, вуглярод будзе працягваць выкідвацца ў атмасферу. Калі ж мора зноў напоўніцца вадой, гэты самы вуглярод можа ператварыцца з крыніцы выкідаў у частку кліматычнага рашэння».
Паводле аўтараў, захаванне вугляроду можа мець значную эканамічную каштоўнасць на добраахвотных вугляродных рынках і патэнцыйна прынесці ад $3,6 мільярда да $18 мільярдаў у выглядзе вугляродных крэдытаў, якімі можна гандляваць. Манетызацыя захаванага вугляроду праз такія крэдыты магла б дапамагчы прыцягнуць міжнароднае фінансаванне і зрабіць паўторнае затапленне больш рэалістычным з фінансавага пункту гледжання.
Аўтары ацэньваюць, што інвестыцыі ў памеры каля $9,7 мільярда ў паляпшэнне кіравання воднымі рэсурсамі — павышэнне эфектыўнасці ірыгацыі і аптымізацыю інфраструктуры — маглі б павялічыць прыток вады настолькі, каб аднавіць каля 50% плошчы паверхні возера ў параўнанні з узроўнем 1960 года. Гэта адначасова дазволіла б згенераваць каля 323 мегатон вугляродных крэдытаў у эквіваленце CO₂.
Хоць поўнае аднаўленне Аральскага мора застаецца велізарным тэхнічным, сацыяльным і палітычным выклікам, кліматычнае фінансаванне магло б стаць каталізатарам гэтага працэсу.
Навукоўцы падкрэсліваюць, што Аральскае мора — не адзіны вадаём, высыханне якога можа паўплываць на вугляродны цыкл. Падобныя працэсы могуць адбывацца ў Вялікім Салёным возеры ў штаце Юта і возеры Солтан-Сі ў Каліфорніі (ЗША), возеры Урмія на паўночным захадзе Ірана, а таксама ў возеры Чад, размешчаным на мяжы Чада, Камеруна, Нігера і Нігерыі. Асобную занепакоенасць выклікае Каспійскае мора. Паводле прагнозаў, у найбліжэйшыя дзесяцігоддзі яго ўзровень таксама можа істотна знізіцца.
Цяпер чытаюць
Замест парэшткаў Вітаўта за сцяной Віленскай катэдры знайшлі толькі кучу камянёў. Але ўлады Літвы гатовыя выдаткаваць на працяг пошукаў яшчэ 1,5 мільёна еўра3232
Каментары