Mahija «załatoj kryvi»: jak navukoŭcy sprabujuć adnavić samuju redkuju hrupu kryvi ŭ śviecie — i navošta

Pieralivańnie kryvi pieraŭtvaryła sučasnuju miedycynu. U vypadku traŭmy ci surjoznaj apieracyi kroŭ, zdadzienaja inšymi ludźmi, moža vyratavać čałavieku žyćcio.

Ale heta spraviadliva nie dla ŭsich: donaraŭ dla ludziej z redkimi hrupami kryvi znajści składana.

Navucy viadomyja tolki 50 čałaviek, u jakich adna z samych redkich hrup kryvi — Rh null. Kali zdarycca im trapić u situacyju, u jakoj spatrebicca pieralivańnie kryvi, ich šancy na jaje atrymańnie buduć minimalnyja. Ludziam z Rh null rekamiendujecca zamarozić svaju kroŭ dla praciahłaha zachoŭvańnia.

Ale, niahledziačy na svaju redkaść, hetaja hrupa kryvi taksama vysoka cenicca pa inšych pryčynach. U miedycynskaj i navukovaj supolnaści jaje časam nazyvajuć «załatoj kryvioj» z-za taho, jak jaje možna vykarystoŭvać.

Navukoŭcy taksama šukajuć sposaby pieraadoleć prablemy imunitetu, jakija ŭ ciapierašni čas abmiažoŭvajuć vykarystańnie donarskaj kryvi, i kroŭ Rh null moža dapamahčy ŭ stvareńni ŭniviersalnaj kryvi dla pieralivańnia.

Jak kłasifikujucca hrupy kryvi

Hrupa kryvi, jakaja cyrkuluje ŭ vašym arhaniźmie, kłasifikujecca na asnovie najaŭnaści ci adsutnaści peŭnych markieraŭ na pavierchni erytracytaŭ.

Hetyja markiery — antyhieny — składajucca ź białkoŭ ci cukraŭ, što na pavierchni kletki, i imunnaja sistema arhanizma moža ich raspaznać.

«Kali vam pieralivajuć donarskuju kroŭ, jakaja źmiaščaje antyhieny, adroznyja ad vašych ułasnych, vaš arhanizm vypracoŭvaje antycieły da hetaj kryvi i atakuje jaje, — kaža Eš Toj, prafiesar kletačnaj bijałohii Brystalskaha ŭniviersiteta. — Kali vam znoŭ pieralivajuć hetu kroŭ, heta moža być niebiaśpiečna dla žyćcia».

Dźvie sistemy hrup kryvi, jakija vyklikajuć najmacniejšy imunny adkaz, — heta ABO i rezus-faktar (Rh). U čałavieka z hrupaj kryvi A na pavierchni erytracytaŭ znachodziacca antyhieny A, a ŭ čałavieka z hrupaj kryvi B — antyhieny B. Hrupa kryvi AB maje antyhieny A i B, a hrupa O nie maje ni tych, ni inšych. Kožnaja hrupa moža mieć stanoŭčy ci admoŭny rezus-faktar.

Ludziej z hrupaj kryvi O z admoŭnym rezusam časta nazyvajuć univiersalnymi donarami, pakolki ich kroŭ nie źmiaščaje ni antyhienaŭ A, ni B, ni Rh. Adnak heta zališnie sproščanaje ŭjaŭleńnie.

Pa-pieršaje, na kastryčnik 2024 hoda viadoma 47 hrup kryvi i 366 roznych antyhienaŭ. Heta aznačaje, što čałaviek, jakomu pieralivajuć donarskuju kroŭ hrupy O-, usio roŭna moža atrymać imunnuju reakcyju na luby ź inšych prysutnych antyhienaŭ, choć niekatoryja antyhieny vyklikajuć macniejšuju imunnuju reakcyju, čym inšyja.

Pa-druhoje, isnuje bolš za 50 antyhienaŭ Rh. Kali ludzi havorać pra Rh-admoŭnuju hrupu kryvi, jany majuć na ŭvazie antyhien Rh (D), ale ich erytracyty ŭsio roŭna źmiaščajuć inšyja białki Rh.

Akramia taho, antyhieny Rh vielmi raznastajnyja, što ŭskładniaje pošuk padychodziačych donaraŭ, asabliva dla ludziej z etničnych mienšaściej u toj ci inšaj častcy śvietu.

Adnak u ludziej z kryvioj Rh null adsutničajuć usie 50 antyhienaŭ Rh. Choć hetyja ludzi sami nie mohuć atrymlivać kroŭ luboj inšaj hrupy, ich kroŭ Rh null sumiaščalnaja z usimi šmatlikimi hrupami kryvi Rh.

Heta robić kroŭ hrupy O Rh null nadzvyčaj kaštoŭnaj, pakolki jaje moža atrymlivać bolšaść ludziej, uklučajučy asob z usimi varyjantami sistemy ABO.

U ekstrannych vypadkach, kali hrupa kryvi pacyjenta nieviadomaja, kroŭ hrupy O Rh null možna pieralivać ź nizkim ryzykaj alerhičnaj reakcyi. Pa hetaj pryčynie navukoŭcy va ŭsim śviecie šukajuć sposaby adnavić hetu «załatuju kroŭ».

«Rezus-antyhieny vyklikajuć mocnuju imunnuju reakcyju, tamu kali ŭ vas ich niama naohuł, to, pa sutnaści, niama ničoha, na što arhanizm moh by reahavać z punktu hledžańnia rezus-faktaru, — kaža prafiesar Toj. — Hrupa kryvi O i Rh null davoli ŭniviersalnaja. Ale jość jašče inšyja hrupy kryvi, jakija ŭsio roŭna treba ŭličvać».

Pachodžańnie kryvi Rh null

Niadaŭnija daśledavańni pakazali, što kroŭ Rh null vyklikajuć hienietyčnyja mutacyi, jakija ŭpłyvajuć na białok, jaki hraje klučavuju rolu ŭ erytracytach i viadomy jak Rh-asacyjavany hlikapratein, abo RHAG.

Hetyja mutacyi, vidać, skaračajuć ci źmianiajuć formu hetaha białku, što nie daje prajaŭlacca inšym antyhienam Rh.

U daśledavańni 2018 hoda prafiesar Toj i jaho kalehi z Brystalskaha ŭniviersiteta ŭznavili kroŭ Rh null u łabaratoryi. Dla hetaha jany ŭziali kletačnuju liniju — papulacyju kletak, vyraščanych u łabaratoryi — niaśpiełych erytracytaŭ.

Zatym kamanda vykarystała technałohiju redahavańnia hienaŭ Crispr-Cas9, kab vydalić hieny, jakija kadujuć antyhieny piaci sistem hrup kryvi, jakija ŭ sukupnaści adkaznyja za bolšaść vypadkaŭ niesumiaščalnaści pry pieralivańni. Siudy ŭvachodzili antyhieny ABO i Rh, a taksama inšyja antyhieny, jakija nazyvajucca Kell, Duffy i GPB.

«My vyśvietlili, što kali vydalić piać, to atrymajecca ultrasumiaščalnaja kletka, tamu što ź jaje vydaleny piać najbolš prablemnych hrup kryvi», — kaža prafiesar Toj.

Atrymanyja kryvianyja kletki buduć sumiaščalnyja z usimi asnoŭnymi raspaŭsiudžanymi hrupami kryvi, a taksama z redkimi typami, takimi jak Rh null i fienatyp Bambiej, jaki sustrakajecca ŭ adnaho čałavieka z čatyroch miljonaŭ — ludziam z hetaj hrupaj kryvi nielha pieralivać kroŭ hrup O, A, B ci AB.

Adnak vykarystańnie mietadaŭ redahavańnia hienaŭ pa-raniejšamu ličycca sprečnaj terytoryjaj i stroha rehulujecca ŭ mnohich krainach śvietu. Heta aznačaje, što hety ultrasumiaščalny typ kryvi stanie dastupny dla kliničnaha vykarystańnia nie adrazu.

Pierš čym atrymać adabreńnie, jon pavinien prajści šmatlikija kliničnyja vyprabavańni i testavańnie.

Tym časam prafiesar Toj staŭ suzasnavalnikam kampanii Scarlet Therapeutics, jakaja źbiraje donarskuju kroŭ ad ludziej z redkimi hrupami kryvi, u tym liku Rh null.

Jaho kamanda spadziajecca vykarystoŭvać hetuju kroŭ dla stvareńnia kletačnych linij, jakija možna vyroščvać u łabaratoryi dla vytvorčaści erytracytaŭ. Hetaja vyraščanaja ŭ łabaratoryi kroŭ moža być zamarožana i zachoŭvacca dla ekstrannych vypadkaŭ, kali jana spatrebicca ludziam z redkimi hrupami kryvi.

Prafiesar Toj spadziajecca stvaryć bank redkich typaŭ kryvi ŭ łabaratoryi biez vykarystańnia redahavańnia hienaŭ, choć hetaja technika moža zhulać svaju rolu ŭ budučyni.

«Kali my zmožam zrabić heta biez redahavańnia, to heta budzie cudoŭna, ale my razhladajem redahavańnie jak varyjant, — kaža jon. — Častka taho, čym my zajmajemsia, zaklučajecca ŭ dbajnym adbory donaraŭ, kab pasprabavać zrabić usie ich antyhieny maksimalna sumiaščalnymi dla bolšaści ludziej. Zatym, vierahodna, nam daviadziecca źviarnucca da redahavańnia hienaŭ, kab zrabić ich sumiaščalnymi dla ŭsich». 

U 2021 hodzie imunołah Hrehary Denom i jaho kalehi ź Instytuta daśledavańnia kryvi Versiti ŭ Miłuoki, ZŠA, vykarystoŭvali technałohiju redahavańnia hienaŭ Crispr-Cas9 dla prajhravańnia indyvidualnych redkich hrup kryvi, uklučajučy Rh null, ź indukavanych plurypatentnych stvałavych kletak čałavieka (hiPSC).

Hetyja stvałavyja kletki majuć ułaścivaści, padobnyja da embryjanalnych stvałavych kletak, i pry peŭnych umovach mohuć pieratvaracca ŭ lubyja kletki čałaviečaha arhanizma.

Inšyja navukoŭcy vykarystoŭvajuć inšy typ stvałavych kletak, užo zaprahramavanych na pieratvareńnie ŭ kletki kryvi, ale jašče nie vyznačyli, u jakija mienavita. Naprykład, navukoŭcy z univiersiteta Łavala ŭ Kviebieku niadaŭna zdabyli stvałavyja kletki kryvi ŭ donaraŭ z kryvioj hrupy A+. Zatym jany vykarystoŭvali technałohiju Crispr-Cas9 dla vydaleńnia hienaŭ, jakija kadujuć antyhieny A i Rh, u vyniku čaho byli atrymany niaśpiełyja erytracyty z nulavym rezusam i hrupaj O.

Daśledčyki z Barsiełony niadaŭna ŭziali stvałavyja kletki ŭ donara z nulavym rezusam i vykarystoŭvali Crispr-Cas9 dla pieraŭtvareńnia jaho kryvi z hrupy A ŭ hrupu O, zrabiŭšy jaje bolš univiersalnaj.

Tym nie mienš, niahledziačy na hetyja ŭražlivyja pośpiechi, važna adznačyć, što da stvareńnia štučnaj kryvi, vyraščanaj u łabaratoryi, u prydatnych dla vykarystańnia maštabach jašče daloka.

Adna ź ciažkaściej — atrymańnie saśpiełych erytracytaŭ sa stvałavych kletak.

U arhaniźmie erytracyty vyrablajucca sa stvałavych kletak kaściavoha mozhu, jaki hienieruje składanyja sihnały, jakija nakiroŭvajuć ich raźvićcio. Hety praces ciažka prajhrać u łabaratoryi.

«Isnuje dadatkovaja prablema: pry stvareńni kryvi biez rezus-faktaru ci luboj inšaj hrupy kryvi biez asobnych antyhienaŭ rost i paśpiavańnie erytracytaŭ mohuć być parušany, — kaža Denom, ciapier dyrektar pa miedycynskich pytańniach u miedycynskaj kampanii Grifols Diagnostic Solutions, jakaja śpiecyjalizujecca na transfuzijnaj miedycynie. — Vytvorčaść hienaŭ peŭnych hrup kryvi moža pryvieści da razbureńnia kletačnaj miembrany ci straty zdolnaści efiektyŭna vyrablać erytracyty ŭ kletačnaj kultury». 

U ciapierašni čas prafiesar Toj — adzin z kiraŭnikoŭ pieršaha ŭ śviecie kliničnaha vyprabavańnia, u chodzie jakoha praviarajecca biaśpieka ŭviadzieńnia zdarovym dobraachvotnikam erytracytaŭ, štučna vyraščanych u łabaratoryi sa stvałavych kletak donarskaj kryvi.

Štučnuju kroŭ, jakaja vykarystoŭvajecca ŭ vyprabavańni, hienietyčna nie redahavali, ale ŭsio ž spatrebiłasia 10 hadoŭ daśledavańniaŭ, kab navukoŭcy byli hatovyja vyprabavać jaje na ludziach.

«Na dadzieny momant zabor kryvi z ruki čałavieka značna bolš efiektyŭny i ekanamičny, tamu ŭ ahladnaj budučyni nam pa-raniejšamu buduć patrebnyja donary kryvi, — kaža prafiesar Toj. — Ale było b sapraŭdy cudoŭna, kali b my mahli vyroščvać u łabaratoryi kroŭ dla ludziej z redkimi hrupami kryvi, donaraŭ jakoj vielmi mała».

• 2
• 0
• 0
• 1
• 1
• 0
• 0
• 1