Minsku treba vydušyć ź siabie pravincyjnaść i viarnuć nachabstva i blask Vialikaha Horada
Ci sapraŭdy Minsk zavialiki dla Biełarusi? F. Raŭbič piarečyć i Siarhieju Navumčyku, i Adamu Hłobusu. Nie treba «rasstaličvać» Minsk, piša jon. Naadvarot, treba ratavać jaho ad viaskovaj mientalnaści, jakaja pieratvaraje hałoŭny horad krainy ŭ vializny spalny rajon biez ambicyj i ahniu.
Adam Hłobus u niadaŭnim intervju prapanavaŭ kultyvavać staličnaść, bo pravincyjnaści ŭ nas staje. Na fonie zastojnych kulturna-palityčnych dyskusij, dzie hadami musolicca adno i toje ž, hetaja dumka adčuvajecca hłytkom śviežaha pavietra. Nibyta pryadčynilisia dźviery ŭ prastoru, kudy my raniej navat nie zazirali.
Nielha skazać, što aŭtar daje niejki adkaz, čamu staličnaść važnaja i patrebnaja, akramia taho, što jana źbivaje pravincyjnuju pychu, robić čałavieka zvyčajnym. Hetuju fanaberyju my bačym štodnia: učarašnija viaskoŭcy lubiać morščyć nos i hučna zajaŭlać, što im «hety vaš Minsk zusim nie padabajecca» — jak byccam heta moža začapić niekaha sa staličnych.
Heta prajava ŭłasnych kompleksaŭ: kali ty adčuvaješ siabie mienš vartym za staličnych, bo sam pravincyjał, to čamu b nie pasprabavać apuścić stalicu na ŭzrovień nižej? Hetyja kompleksy, jak słušna zaŭvažyŭ Hłobus, zvyčajna chutka źnikajuć — staličnaje mietro lohka lekuje takuju chvarobu.
Vialiki horad daje ŭsio, i adzinaje, čaho jon patrabuje naŭzamien, — heta pryniać jaho rytm. Jon doryć raskošu być saboj, bo ŭ vialikim natoŭpie ŭsim na ciabie ŭsio adno.
I čym bolš hłuchaja miascovaść, tym, jak ni paradaksalna, macniejšaja praha dałučycca da taho samaha «źnienavidnaha» na słovach Minska, bo hetyja ludzi cudoŭna razumiejuć, ad čaho jany biahuć. Stalica, u adroźnieńnie ad pravincyi, prymaje ŭsich.
«Zastaličnaja» Biełaruś
I tut u dyskusiju ŭstupaje były deputat Siarhiej Navumčyk z tezisam, jaki hučyć jak dyjahnaz: Biełaruś, maŭlaŭ, zanadta «zastaličanaja», a Minsk — anamalija, jakaja zašmat na siabie pieraciahvaje.
Navumčyk śćviardžaje: «Siońnia Miensk skancentravaŭ na sabie praktyčna 100% upłyvu… Heta — anamalija. U demakratyčnych krainach takoj kancentracyi niama».
Heta niapraŭda. Pryhožaja, papularnaja ŭ šyrokich kołach, ale niapraŭda.
Minsk — nie anamalija. Heta absalutna zvyčajny jeŭrapiejski horad, kali kazać pra jaho maštaby i ŭpłyŭ u miežach krainy.
My nie možam dakładna vymierać toj samy «ŭpłyŭ va ŭsich śfierach», ale i pa-za Minskam jość bujnyja balnicy, pracujuć teatry i muziei, univiersitety i navukovyja ŭstanovy, ładziacca vialikija śviaty i spartyŭnyja spabornictvy.
Nielha skazać, što žychary rehijonaŭ Biełarusi pastaŭleny pierad vybaram — abo ŭ Minsku, abo nidzie. Alternatyva jość, a heta ŭžo nijak nie 100% upłyvu.
Navumčyk adkryta nie kaža, ale «nienarmalnyja» pamiery stalicy Biełarusi adnosna inšych haradoŭ i ŭ cełym krainy — papularnaje tłumačeńnie jaje nibyta zvyšupłyvu na ŭsie śfiery žyćcia.
Nie varta ličyć, što niejkaja praporcyja nasielnictva stalicy da nasielnictva najbujniejšych haradoŭ i nasielnictva krainy ŭ cełym jość pravilnaj. Na poŭnačy Biełarusi mnostva drabniutkich pasieliščaŭ, pa niekalki dziasiatkaŭ na sielsaviet, a na Paleśsi — hihanckija vioski, jakich moža być usiaho 3‑4 u adnym sielsaviecie taho ž pamieru pa nasielnictvie. Jakaja z hetych sistem raśsialeńnia pravilnaja? Nijakaja, kožnaja ź ich uźnikła ŭ adkaz na kankretnyja pryrodnyja, ekanamičnyja i palityčnyja ŭmovy ŭ kankretnaj miascovaści.
Minsk — horad-pierarostak?
Ale davajcie pahladzim suchuju statystyku:
Minsk — heta kala 22% nasielnictva krainy. Jon u 4 razy bolšy za druhi horad, Homiel. Ci heta «horad-pierarostak» u sučasnym śviecie? Absalutna nie.
Pahladzicie na demakratyčnuju Jeŭropu:
U Narviehii Osła bolšy za Bierhien u 4 razy.
U Estonii Talin bolšy za Tartu ŭ 4,6 raza.
U Łatvii Ryha bolšaja za Dźvinsk u 7,6 raza!
U Isłandyi Rejkjavik pieravyšaje druhi horad u 11,5 raza.
Ryha (32% nasielnictva krainy), Talin (33%) i Rejkjavik (36%) — voś sapraŭdnyja «hałavaściki». I ničoha, całkam sabie demakratyčnyja krainy.
Minsk ža sa svaimi 22% staić u adnym šerahu ź Vienaj (22,1%) i Tyranaj (24,7%). Ahułam my z 9‑miljonnaj Aŭstryjaj u hetym płanie amal braty-bliźniaty.
Dyj tyja stalicy, jakija farmalna vyhladajuć vielmi małymi adnosna ŭsioj krainy — Lisabon (5,4%), Stakholm (9,4%), Afiny (6,2%), — kali hladzieć u miežach ahłamieracyj, akazvajucca całkam supastaŭnymi ź Minskam. Pry hetym sam Minsk ledź nie «staić u poli» i nie maje pobač ničoha istotnaha, što dazvoliła b jamu «naraścić» svaju vahu.
Dla paraŭnańnia: u Lisabonskaj ahłamieracyi žyvie kala 27,8% nasielnictva krainy, u Afinskaj — 29,4%, u Stakholmskaj — 23,4%. U Minskaj ahłamieracyi — ad 23% da 28,5% u samym šyrokim razumieńni, kali ŭličvać zonu 1,5‑hadzinnaj dastupnaści, jakaja achoplivaje značnuju častku Biełarusi.
Tak što razmovy pra niejkuju «nadzvyčajnuju razbuchłaść» Minska — heta chutčej plon fantazij i pravincyjnych frustracyj, jakija mała čym padmacavanyja. U suchich ličbach Minsk vyhladaje maksimalna zvyčajnym jeŭrapiejskim horadam.
Rym jak pravobraz stalicy
Nie kažučy ŭžo pra prabaćku ŭsich jeŭrapiejskich stalic — antyčny Rym. Jon byŭ prosta kałasalnym, dasiahnuŭšy niečuvanaj ličby miljon žycharoŭ u časy roskvitu — ličby, niedasiažnaj dla Jeŭropy jašče paŭtara tysiačahodździa. Mahčyma, heta jaho ŭrešcie i zahubiła, ale jak jon žyŭ!
Rym byŭ pieršym vypadkam, kali horad staŭ čymści značna bolšym, čym prosta miescam, dzie znachodziŭsia stalec vaładara. Heta byŭ nie horad u impieryi — heta była impieryja vakoł Horada. Rym byŭ samadastatkovaj kaštoŭnaściu, adzinaj kaštoŭnaściu, jakuju varta było žadać i za jakuju varta było zmahacca.
Stahodździ da jaho i stahodździ paśla Ryma isnavali harady-dziaržavy, isnavali impieryi, u jakich stalicaj było miesca, dzie siadzieŭ urad i znachodziŭsia kiraŭnik. Ale bolš za tysiaču hadoŭ u Jeŭropie nie isnavała idei stalicy jak samadastatkovaj kaštoŭnaści.
I voś siońnia my znoŭ apynulisia na tym histaryčnym etapie, kali dla bolšaści dziaržaŭ stalica — heta ŭžo nie prosta centralny horad. Heta niešta bolšaje: simvał i manifiest, materyjalnaje ŭvasableńnie nacyjanalnych ambicyj i maraŭ, apiryšča duchu i adnačasova volnica dy raspuśnica.
Decentralizacyja dziela decentralizacyi
Dalej Navumčyk, ahavorvajučysia, što ŭ jakaści prykładu siońnia «pryvodzić niamodna», źviartajecca da ZŠA, adznačajučy, što palityčnaja stalica Vašynhton tam isnuje asobna, a kulturnyja, miedyjnyja, adukacyjnyja i ekanamičnyja centry raźmierkavanyja pa ŭsioj krainie.
Heta sapraŭdy tak, ale prykład ZŠA nie toje što «niamodny», a prosta niekarektny — pa maštabach, hieahrafii, palityčnaj arhanizacyi i histaryčnym dośviedzie. Złučanyja Štaty absalutna niepadobnyja da Biełarusi, hetak ža jak Kitaj, Indyja, Iran ci navat susiedniaja Rasija. My nie možam paraŭnoŭvać siabie z hetymi krainami, bo jany ŭładkavanyja pryncypova inakš.
Toje, što norma dla šmatmiljonnaj fiederalnaj dziaržavy, raściahnutaj ad akijana da akijana, nijakim čynam nie mahło b naturalna ŭźniknuć u adnosna nievialikaj, roŭnaj i adnarodnaj Biełarusi.
U Jeŭropie nie brakuje krain, jakija chacia b pa niekalkich paramietrach možna ličyć supastaŭnymi ź Biełaruśsiu: Aŭstryja, Partuhalija, Niderłandy, Čechija, Vienhryja dy inšyja. Navumčyk pryvodzić u jakaści prykładu Čechiju, dzie Kanstytucyjny sud mieścicca nie ŭ stalicy, a ŭ Brnie — prykładna za 200 kiłamietraŭ ad Prahi. Vypadak cikavy i amal unikalny ŭ piarestaj jeŭrapiejskaj praktycy.
Kanstytucyjny sud źjaviŭsia ŭ Brnie ŭ 1991 hodzie, kali sacyjalistyčnaj Čechasłavakii ŭžo nie isnavała, ale dźvie krainy jašče byli abjadnanyja ŭ Češskuju i Słavackuju Fiederatyŭnuju Respubliku. Brno znachodziłasia prykładna na paŭšlachu pamiž palityčnymi stalicami abiedźviuch častak fiederacyi i paśla jaje raspadu sudovaja ŭłada pa iniercyi zastałasia na raniejšym miescy.
Da padobnych vyniatkaŭ možna adnieści i Niderłandy, dzie kanstytucyjnaj stalicaj źjaŭlajecca Amsterdam, ale ŭrad, parłamient i sudy mieściacca ŭ Haazie, a taksama Hiermaniju, dzie klučavaja sudovaja ŭłada skancentravanaja ŭ Karłsrue. Da abjadnańnia Hiermanii funkcyi stalicy FRH vykonvaŭ maleńki Bon, niahledziačy na susiedstva z bujnymi haradami Rurskaha basiejna. Adnak paśla padzieńnia Bierlinskaj ściany pytańnie pra toje, dzie pavinna być stalica Hiermanii, faktyčna nie paŭstavała, chacia i siońnia ŭ Bonie mieścicca šerah fiederalnych ustanoŭ.
Heta ŭsio ŭnikalnyja vypadki, a nie panaceja.
Navumčyk razvažaje pra toje, jakoj mahła b być kraina, kali b Kanstytucyjny sud znachodziŭsia nie «praz darohu», i Łukašenka nie moh by prosta pierajści vulicu i damovicca ź jaho staršyniom Cichiniom.
Čytać heta, ščyra kažučy, navat krychu śmiešna: u adnoj situacyi buduć płakacca, što ŭradavyja ŭstanovy raźmieščanyja zanadta blizka, u inšaj — što zanadta daloka. Bo ŭ bolšaści vypadkaŭ prablema nie ŭ adlehłaści, a ŭ palityčnym talencie.
Tut možna pryvieści i kontrarhumient: a što, kali vajna, i orhany ŭłady raskidanyja pa krainie — pa haradach, častka ź jakich užo moža apynucca ŭ abłozie?
Ideja «raskidać uładu pa pravincyjach» hučyć pryhoža tolki ŭ mirny čas. Časta ŭjaŭlajecca, što centralizacyja, «zastaličnaść» niebiaśpiečnyja pa pryncypie «ŭsie jajki ŭ adnym košyku», ale na praktycy ŭ momant kryzisu najbolš efiektyŭnaj akazvajecca situacyja, kali ŭłada nie prosta pobač, a faktyčna ŭ adnym miescy, zdolnaja chutka prymać rašeńni i dziejničać skaardynavana.
Mienavita ŭ vajennaj paradyhmie asabliva vostra adčuvajecca, što stalica — heta sapraŭdnaja kaštoŭnaść, a nie prosty epitet da nazvy vialikaha horada. Navat kali orhany ŭłady evakujavanyja, padzieńnie stalicy amal zaŭsiody ŭsprymajecca jak padzieńnie krainy.
Dosyć uzhadać prykłady, kali ŭtrymańnie stalicy, niahledziačy na strašny košt, vyznačała los dziaržavy, i paraŭnać ich z tym, jak imhnienna łamalisia palityčnyja sistemy paśla straty stalicy. My ŭsie dobra razumieli, jakimi mahli być nastupstvy, kali rasijskija vojski padstupili da miežaŭ Kijeva.
Minsk chvory, bo niedastatkova staličny
Niama nijakaj «dyktatury Minska» ŭ Biełarusi, jość dyktatura pravincyi, jakaja zachapiła Minsk.
Siońnia stalica Biełarusi — heta jeŭrapiejski miehapolis z dušoj staršyni kałhasa.
Pahladzicie na ŭładu. Pavalna ŭsio kiraŭnictva — i krainy, i samoha horada — heta hłybokija pravincyjały.
Minskam kirujuć ludzi, jakija jaho nie lubiać, nie adčuvajuć i nie razumiejuć. Dla ich horad — heta prosta vioska na paradak bolšaha maštabu, jakuju treba «ŭparadkavać»: pakasić travu, abrezać drevy, pafarbavać bardziury i zabaranić usio niezrazumiełaje.
Minsk prahnie mera, dla jakoha jon budzie kaštoŭnaściu, jakoj byŭ Rym dla rymlan, a nie čarhovaj prystupkaj u karjery. Ale pakul biełaruskaja stalica zastajecca ŭ putach pravincyjnaści, i tut nielha nie pahadzicca z Hłobusam, što nam brakuje staličnaści.
Ułasna heta i jość toje, što adroźnivaje Minsk ad paŭnavartasnych stalic.
Treba pamiatać, što horad — heta padmurak cyvilizacyi z momantu jaje źjaŭleńnia. Mienavita ŭ haradskim tyhli, u hetaj pluralistyčnaj, ciesnaj prastory, dzie štodzionna sutykajucca tysiačy niepadobnych adno da adnaho ludziej, naradžajucca novyja idei, novyja sensy, technałohii i svabody. Horad vyznačaje budučyniu dla ŭsich.
My ŭvachodzim u eru «novaha siaredniaviečča», kali vialikija harady znoŭ stanoviacca tym, čym byli harady Italii ŭ časy Dante, — samastojnymi palityčnymi i kulturnymi centrami, jakija kankurujuć pamiž saboj i dasiahajuć niejmaviernaha roskvitu ŭ miežach ułasnych ścien.
Ziamla ž navokał, jakaja stahodździami słužyła duchoŭnaj aporaj dla ahrarnych narodaŭ i pradmietam honaru nacyjanalnych dziaržaŭ, pastupova pierastaje mieć samastojnaje značeńnie.
Što takoje Vieniecyja biez svajoj terafiermy? Heta ŭsio jašče bliskučaja Vieniecyja. A što takoje terafierma bieź Vieniecyi? Ništo.
Horad-karmicielca
Mif pra toje, što «stalica abjadaje rehijony», treba razburyć. Usio naadvarot. Heta stalica i vialikija harady ahułam ciahnuć na svaim harbu nierentabielnuju, pamirajučuju hłybinku.
Horad pakorliva vypłačvaje zarobak miedsiastry ŭ viaskovym fielčarskim punkcie i ŭtrymlivaje damy kultury, u jakija nichto nie chodzić. Heta vialiki ciažar, za jaki harady biaruć płatu ludźmi — bolš z pravincyi ŭziać niama čaho.
Stalica nie maje prava admovicca ad hetaha ciažaru, navat kali ziamla stracić usialakuju kaštoŭnaść i adzinaj kaštoŭnaściu zastanucca ludzi: pravincyi, jaje hinterłand — heta piarestaja mantyja, jakaja ŭpryhožvaje stalicu, kali nacyja ŭskładaje na jaje karonu pieršynstva.
Kali b my padyšli da pytańnia cynična, to vyśvietliłasia b: časam byvaje tańniej pierasialić usich žycharoŭ depresiŭnych rajonaŭ u harady, navučyć ich pisać kod, čym padtrymlivać žyćcio ŭ miadźviedžych kutach. Karyści ad ich u ofisach i kaviarniach było b bolš, čym ad hibieńnia na miechdvarach.
Davajcie pryznajem: vioska pamiraje i jana niepaźbiežna pamre. Nam prosta bolš nie patrebnaja vioska, kali pytańnie zabieśpiačeńnia praduktami charčavańnia bolš nie staić nie ŭ adnoj z raźvitych krain. Heta nie trahiedyja, heta evalucyja.
My jašče pabačym, jak pryroda ačyścicca nastolki, što pamiž haradami nie budzie ničoha: viernucca dzikija žyvioły ŭ puščy, zarastuć hruntavyja vulicy, abvalacca šyfiernyja dachi. Viaskovaść zachavajecca jak ekzotyka, u skansenach i ŭ ahrasiadzibach, jakija buduć słužyć adpačynku i reakreacyi haradžan.
I heta narmalna. Harady nie pavinny kłaścisia ŭ trunu razam ź vioskaj z pačućcia salidarnaści.
Pramietejeŭski ahoń prahresu
Biada Biełarusi siońnia ŭ tym, što pamirajučaja vioska, uchapiŭšysia pasiniełymi palcami, ciahnie za saboj u mahiłu žyvy horad.
Kiraŭniki-pravincyjały prynieśli ŭ Minsk svaju fiłasofiju «stabilnaści», jakaja na spravie jość fiłasofijaj pavolnaj śmierci.
Horad musić hareć. Hareć idejami, hrašyma, ambicyjami, mastactvam, buntami, skandałami, pramietejeŭskim ahniom prahresu. U Biełarusi harady bolš nie harać. Jany daharajuć, połymia zatuchaje.
Pakul harady inšych krain raźvivajucca, biełaruskija harady pierastali. Jany rastuć u maštabach, litaralna puchnuć ad ludziej, ale nie raźvivajucca: nie byli realizavanyja nieabchodnyja infrastrukturnyja prajekty, nie byli zahojenyja vajennyja i pavajennyja rany, nie źjavilisia novyja teatry, cyrki, zaaparki — mnohaje inšaje. Paŭsiudny zaniapad navuki, adukacyi, mastactvaŭ i architektury, uzmocnieny dziaržaŭnaj cenzuraj i palityčnymi zvalnieńniami; šeraść dy cišynia — usio heta nazapašvajecca i pastupova hasić ahoń prahresu.
Ludzi jeduć u horad, kab uciačy ad starych ustojaŭ i biessensoŭnaha hibieńnia, ale ŭ siońniašniaj Biełarusi ź im možna sutyknucca i ŭ bujnych haradach, i navat u stalicy. Heta cichaje, niezaŭvažnaje pamirańnie.
Stračanaja sama ideja nie tolki staličnaści, ale i harodskaści. Adzinaje razumieńnie horada, jakoje zastałosia ŭ «pravincyjnaj Biełarusi» — heta miesca, dzie ŭ nieachopnych panelnych rajonach miljony ludziej kładucca spać, kab zranku pajechać na pracu.
Nam nie treba «rasstaličvać» Minsk, jak prapanuje Navumčyk. Naadvarot. Nam treba vydušyć ź Minska naviazanuju pravincyjnaść, viarnuć jamu prava na arystakratyzm, nachabstva i blask.
Minsk pavinien pierastać być prosta vialikim nasielenym punktam i stać tym, čym jon musić być — Vialikim Horadam.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆ
Kamientary
Davaj śpis-1917, FSB, adryŭ Łukašenki, Kalinoŭski, Marks (užo jość), impJe(E) ryja, Duhin. Pačynaj niaŭdałaja jabaćkavaja niejrasietka, ty navat nie čałaviek.