U Biełarusi imkliva raście śpis knih, raspaŭsiud jakich ułady ličać pahrozaj nacyjanalnym intaresam. Siońnia ŭ rejestry bolš za 250 pazicyj: ad prac pra HUŁAH da suśvietnaj mastackaj kłasiki, jakaja masava traplaje pad zabaronu z-za lubych zhadak ŁHBT ci pytańnia seksualnaści. Los drukavanych vydańniaŭ vyrašaje śpiecyjalnaja Respublikanskaja kamisija, u jakoj šmat siłavikoŭ.
Hety cenzurny orhan — Respublikanskaja kamisija pa praviadzieńni acenki simvoliki, atrybutyki i infarmacyjnaj pradukcyi — źjaviŭsia pry Ministerstvie infarmacyi ŭ kastryčniku 2021 hoda, kab šukać prykmiety «ekstremizmu» i reabilitacyi nacyzmu ŭ miedyja i internecie.
Ministerstva infarmacyi ŭ svaich relizach apisvaje aficyjnyja kryteryi, jakimi kirujecca kamisija pry adbory zabaronienych vydańniaŭ, nastupnym čynam:
«Drukavanyja vydańni, jakija skažajuć histaryčnuju praŭdu i spraviadlivaść, prapahandujuć nietradycyjnyja seksualnyja adnosiny, relihijnuju nieciarpimaść, hvałt, žorstkaść i parnahrafiju, raspalvajuć varožaść i nianaviść, papularyzujuć nietradycyjnyja dla biełaruskaha hramadstva subkultury, a taksama vydańni pra pałavoje vychavańnie dziaciej, zdolnyja akazać niehatyŭny ŭpłyŭ na ich fizičnaje i psichičnaje raźvićcio, skazić ujaŭleńnie pra sapraŭdnyja siamiejnyja kaštoŭnaści».
Paśla taho jak kamisija vynosić zaklučeńnie ab «škodnaści» knihi, Mininfarm dadaje jaje ŭ adkryty rejestr. Handlovyja sietki i internet-kramy abaviazanyja prybrać hetyja pazicyi z prodažu. U advarotnym vypadku ŭłady pazbaŭlajuć biznes licenzii na raspaŭsiud drukavanaj pradukcyi.
Što zabaraniajuć
Pieršymi mišeniami Respublikanskaj kamisii pa praviadzieńni acenki simvoliki, atrybutyki i infarmacyjnaj pradukcyi stali histaryčnyja daśledavańni. U lik zabaronienych adrazu patrapili «Narys historyi Biełarusi» Zachara Šybieki, «Tajamnicy biełaruskaj historyi» Vadzima Dzieružynskaha i zbornik tvoraŭ Kastusia Ćvirki. Dalej cenzary ŭzialisia za zamiežnych aŭtaraŭ. U rejestr uklučyli fundamientalnyja pracy amierykana-brytanskaj daśledčycy En Epłbaŭm «HUŁAH» i «Žaleznaja zasłona. Padaŭleńnie Uschodniaj Jeŭropy». Paźniej śpis papoŭniŭsia knihaj polskaj daśledčycy Daroty Michaluk pra historyju Biełaruskaj Narodnaj Respubliki, jakuju zabaranili pa inicyjatyvie prakuratury Horackaha rajona za nieadpaviednaść dyrektyvie Alaksandra Łukašenki ab dziaržaŭnaj ideałohii.
Adnak samy masiŭny błok zabaronienaj litaratury źviazany z temaj čałaviečaj seksualnaści. Paśla taho, jak u 2024 hodzie Ministerstva kultury faktyčna pryraŭniała lubuju demanstracyju homaseksualnaści i transhiendarnaści da parnahrafii, pad nož pajšła suśvietnaja mastackaja kłasika.
Škodnymi dla Biełarusi pryznali tvorčaść kłasika amierykanskaj litaratury Džejmsa Bołduina i jaho raman «Pakoj Džavani» (1956 hod), knihi brytanskaha piśmieńnika Krystafiera Išervuda, raman Majkła Kaninhiema «Dom na kraju śvietu», a taksama aŭtabijahrafičny tvor Elizabet Vurcel «Nacyja prazaka» i «Kałychanku» Čaka Pałanika.
Achviarami cenzury stali i samyja hučnyja litaraturnyja chity apošnich hadoŭ. Kamisija zabaraniła raspaŭsiud ramana Devida Mitčeła «Vobłačny atłas» (uvachodziŭ u šort-list Bukieraŭskaj premii), mižnarodny biestsieler Madlen Miler «Pieśnia Achiła», knihi Chańji Janahichary i Donny Tart, a taksama aŭtabijahrafiju Hararda Konli «Ściorty chłopčyk», jakaja raskazvaje pra žachi kanviersijnaj terapii — psieŭdanavukovaj mietodyki pa źmianieńni seksualnaj aryjentacyi.
Pošuk kramoły siahaje navat u pazaminuły viek: dachodzić da taho, što dziaržava zabaraniaje kłasičnuju hatyčnuju apovieść irłandskaha piśmieńnika Džoziefa Šerydana Le Faniu «Karmiła», vydadzienuju ŭ 1872 hodzie, tolki tamu, što jana ŭtrymlivaje vobraz vampirki-leśbijanki.
Asobny masiŭ zabaronienaha — heta suśvietnaja kontrkultura i litaratura pra žyćcio marhinałaŭ. Dziakujučy kamisii ŭ Biełarusi ciapier nielha lehalna nabyć kultavy raman Chantera S. Tompsana «Strach i nianaviść u Łas-Viehasie», «Hoły śniadanak» Uiljama Bieroŭza i «Na ihołcy» Irvina Uełša. U hetuju ž kampaniju trapili tvory sučasnych rasijskich aŭtaraŭ: «Lampa Mafusaiła» Viktara Pialevina i antyŭtopii «Dzień apryčnika» i «Cukrovy Kreml» Uładzimira Sarokina.
Dziaržaŭnyja ekśpierty litaralna vyšukvajuć zhadki nietradycyjnych adnosin, navat kali jany źjaŭlajucca tolki fonam.
Mnohija zhadki možna adšukać tolki pry hłybokim pošuku pa samich tvorach, abo ŭčytvajučysia ŭ raskidanyja pa roznych sajtach recenzii — u lubym razie heta vialikaja metanakiravanaja praca, kab adšukać novyja knihi dla zabarony i kanfiskacyi.
Zabaronienymi akazvajucca małaviadomyja luboŭnyja ramany, detektyvy, uvieś płast papularnych japonskich komiksaŭ, naprykład, sieryi manhi «Takijski hul», «Mahičnaja bitva», i kitajskich fentezi-naveł. Pad zabaronu patrapiŭ dziciačy navuk-pop pa pałavym vychavańni.
Kiraŭnictva: byłaja ministarka i tavaraznaŭca z zavoda
Chto ž hetyja ludzi, što vyšukvajuć kramołu ŭ knihach XIX stahodździa? Skład kamisii zaćviardžajecca Savietam Ministraŭ. Apošniaje jaho abnaŭleńnie adbyłosia 25 maja 2026 hoda. Ahułam u składzie 22 čałavieki, jakija ŭjaŭlajuć saboj miks čynoŭnikaŭ, pradstaŭnikoŭ siłavych struktur i dziaržaŭnych navukovych ustanoŭ.
Uznačalvaje kamisiju byłaja ministarka infarmacyi i eks-deputatka Lilija Ananič. Jaje imia ŭžo stała sinonimam zabaronaŭ: mienavita ŭ časy jaje kiraŭnictva Mininfarmam u Biełarusi pačali masava błakavać niezaležnyja sajty i vynosić papiaredžańni presie. Publična zabaronu knih jana praktyčna nie kamientuje, pakidajučy hetuju rolu svajmu namieśniku.
Namieśnik staršyni kamisii — Dzianis Jazierski, jaki paralelna zajmaje pasadu namieśnika ministra infarmacyi. U adroźnieńnie ad kaleh z humanitarnym bekhraŭndam jon maje techničnuju adukacyju, a pracoŭny šlach pačynaŭ tavaraznaŭcam na homielskim Faniera-zapałkavym kambinacie. Usia jaho dalejšaja karjera budavałasia vyklučna pa ideałahičnaj linii: ad kiraŭnictva rajonnym kamitetam BRSM da pasady hałoŭnaha ideołaha Homielskaj vobłaści.
Mienavita Jazierski vystupaje asnoŭnym śpikieram i tłumačyć matyvy knižnaj cenzury. U sakaviku 2025 hoda na simpoziumie litarataraŭ «Piśmieńnik i čas» jon nazvaŭ litaraturu zachodnich aŭtaraŭ šłakam:
«U asnoŭnym rasijanie, biznes, jaki pa licenzijach publikavali, vydavali libieralna nastrojenych jeŭrapiejskich piśmieńnikaŭ <…> vielmi šmat litaratury amierykanskaj, karejskaj, aŭtaraŭ, jakija nu čysta prapahanda ŁHBT, hvałtu i inšych absalutna amaralnych rečaŭ, jakija čužyja absalutna našamu ładu».
U kastryčniku 2025 hoda ŭ razmovie ź dziaržaŭnymi žurnalistami namieśnik ministra ahučyŭ hłabalnaje bačańnie prablemy ŭładami:
«U hety śpis uklučanyja 173 knihi, ź ich 99% — knihi, jakija papularyzujuć ŁHBT-paradak, nietradycyjnyja seksualnyja adnosiny, źmienu połu, žorstkaść i hetak dalej. <…> Moładź heta ŭsio ŭbiraje. Nam jašče sa šmat čym daviadziecca sutykacca. My pavinny abmiažoŭvać, u tym liku z dapamohaj zabaronaŭ, svajo hramadstva i moładź ad zhubnaha ŭpłyvu, jaki naceleny pierš za ŭsio na toje, kab nie było ŭ nas praciahu, kab my jak maha chutčej źnikli i vyzvalili miesca dla tych, chto prahnie hetaha. Viadoma, hetaha dapuścić nielha».
Siłavy błok: HUBAZiK, mytniki i ananimny supracoŭnik KDB
Asablivaść Respublikanskaj kamisii — pieravaha siłavoha błoku. Pałova jaje — 11 čałaviek — heta supracoŭniki śpiecsłužbaŭ, apieratyŭniki, mytniki, pamiežniki i vajennyja ideołahi. Vyznačać, jakija knihi «skažajuć histaryčnuju praŭdu» ci «nanosiać škodu nacyjanalnym intaresam» u lubym vyhladzie, faktyčna daručana ludziam u pahonach.
U składzie kamisii aficyjna zaćvierdžany dva načalniki adździełaŭ Hałoŭnaha ŭpraŭleńnia pa baraćbie z arhanizavanaj złačynnaściu i karupcyjaj MUS (HUBAZiK) — Dzianis Iljaševič i Arciom Škrobat. Śledčy kamitet pradstaŭlaje načalnik adździeła infarmacyi i suviazi z hramadskaściu Siarhiej Kabakovič.
Dziaržaŭny pamiežny kamitet delehavaŭ adrazu dvuch pradstaŭnikoŭ. Adzin ź ich — namieśnik načalnika ŭpraŭleńnia ideałahičnaj pracy Maksim Litvinski. U žniŭni 2023 hoda jon zapomniŭsia vystupam u efiry dziaržaŭnaha telebačańnia. Litvinski adkazvaŭ na pytańnie ab tym, ci sapraŭdy biełaruskija pamiežniki paškodžvajuć płot na miažy, kab dapamahčy mihrantam trapić u Polšču:
«Nu, vy viedajecie, heta… Pf-f-f… Takija insinuacyi… Tamu što… Nu… Dzieści treba im paviestku infarmacyjnuju, dzieści svaje pytańni vyrašyć… E-e-e, palityčnyja… Tamu tam napiaredadni vybaraŭ… Tamu voś takaja voś sproba nahniatać…»
Taksama mastackuju vartaść knih u kamisii aceńvaje načalnik adździeła mytnych rasśledavańniaŭ Dziaržaŭnaha mytnaha kamiteta Juryj Dyrman.
Cikava, što kali ŭ 2021 hodzie u składzie kamisii adkryta fihuravaŭ namieśnik načalnika hałoŭnaha ŭpraŭleńnia KDB Ihar Žukaŭ, to z 2023 hoda prosta prapisana abaviazkovaja prysutnaść upaŭnavažanaj słužbovaj asoby KDB, imia jakoj nie nazyvajecca.
Prykmietny błok u kamisii składajuć vajskovyja ideołahi. Vajskovuju akademiju pradstaŭlajuć pałkoŭnik Siarhiej Hłazyryn i Alaksandr Haradničenka, a taksama prafiesar Uładzimir Makaraŭ.
Makaraŭ doŭhi čas pracavaŭ pres-sakratarom Ministerstva abarony i nieadnarazova rabiŭ rezanansnyja palityčnyja zajavy. Naprykład, u 2017 hodzie jon tak adreahavaŭ na pietycyju hramadzian, jakija prasili nie pravodzić vajskovyja parady ŭ miežach horada: «Hetaje śviata nie stała śviatam biełaruskich radykałaŭ, tych, chto źjaŭlajecca idejnymi naščadkami Vilhielma fon Kube».
U 2020 hodzie ŭ «Biełaruskaj vajennaj haziecie» vyjšaŭ artykuł, jaki śćviardžaŭ, što masavyja rasstreły ŭ Kurapatach pravodzili niamieckija akupanty, a nie NKUS. Makaraŭ, abaraniajučy hetuju publikacyju, zajaviŭ žurnalistam:
«U nas svabodnaja kraina, svabodnaja presa. I mierkavańnie vučonaha <…> vielmi i vielmi kaštoŭnaje ŭ hetym pytańni. <…> Vašy pazicyi — heta samy sapraŭdny tatalitaryzm, vy nie prysłuchoŭvajeciesia da alternatyŭnaha mierkavańnia. Prysłuchajciesia, padumajcie, kali łaska».
Techničnuju ekśpiertyzu tekstaŭ zabiaśpiečvaje Julija Jarockaja — zahadčyca łabaratoryi Dziaržaŭnaha kamiteta sudovych ekśpiertyz, jakaja śpiecyjalizujecca na vyjaŭleńni destruktyŭnaj simvoliki.
Cyvilnyja
Akramia Ananič i Jazierskaha, Ministerstva infarmacyi pradstaŭlajuć sakratarka kamisii Anastasija Kudrejka i Łarysa Mielhuj, jakaja zahadvaje siektaram kantrolu za zakanadaŭstvam u ŚMI.
U kamisiju taksama ŭvachodziać były hienieralny prakuror i eks-staršynia Kanstytucyjnaha suda Ryhor Vasilevič i kiraŭnik telekanała ANT i sienatar Ihar Łucki. Łucki naŭprost źviazvaje pytańni kultury z hieapalitykaj i ŭpłyvam Zachadu:
«Pahladzicie na Hruziju — zamiežnyja ahienty i ŁHBT-kaštoŭnaści ledź nie pryviali krainu da kanfliktu. Ale hruzinski narod i palityki svoječasova spynili hetuju situacyju».
Ad adukacyjnaj śfiery ŭ kamisii prysutničajuć dźvie supracoŭnicy dziaržaŭnaj Akademii adukacyi — Halina Nikałajenka, hałoŭny navukovy supracoŭnik łabaratoryi humanitarnaj adukacyi, i Ludmiła Filipovič, načalnica centra sacyjalnaj, vychavaŭčaj i ideałahičnaj pracy, a taksama zahadčyca kafiedry redakcyjna-vydavieckich technałohij BDTU Nadzieja Šyškina.
Što tyčycca navukoŭcaŭ, to raniej u składzie kamisii prysutničali profilnyja śpiecyjalisty: namieśnik dyrektara Instytuta fiłasofii Andrej Dudčyk i dyrektar Instytuta historyi NAN Vadzim Łakiza, jakija paśla byli ź jaje vyklučany.
U nastupnych składach kamisii miesca pradstaŭnika Akademii navuk zajmaŭ Alaksandr Łakotka, dyrektar Centra daśledavańniaŭ biełaruskaj kultury, jakoha ŭ 2026 hodzie zamianiła Volha Papko z taho ž Centra. Jana byłaja deputatka Pałaty pradstaŭnikoŭ.
Anałahična ŭ 2023 hodzie Dźmitryja Bieźniuka ź Instytuta sacyjałohii NAN zamianiŭ jaho kaleha Mikałaj Suchocki, jaki vyjšaŭ ź Biełaruskaha instytuta stratehičnych daśledavańniaŭ (BISD), što absłuhoŭvaje ideałahičnyja patreby ŭładaŭ.
Novyja padychody dziaržavy nie abmiežavalisia kanfiskacyjaj knih. Z pačatku 2026 hoda nabyli moc papraŭki ŭ zakon «Ab pravach dziciaci», jakija prama zabaranili «prapahandu homaseksualnych adnosin, źmieny połu i biaździetnaści». 2 krasavika 2026 hoda ŭviali novy artykuł u Kodeks ab administracyjnych pravaparušeńniach (19.16 KaAP).
Ciapier praz maksimalna razmytyja kryteryi za luboje niejtralnaje ci pazityŭnaje aśviatleńnie hetaj tematyki pahražajuć hihanckija štrafy — da 7400 rubloŭ dla jurydyčnych asob, a ŭ vypadku dostupu da infarmacyi niepaŭnaletnich možna atrymać da 15 sutak aryštu. Toje, što pačynałasia jak biurakratyčnaja acenka mastackaj litaratury na pasiadžeńniach kamisij, darasło da paŭnavartasnaha karnaha miechanizma.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆCiapier čytajuć
Chto zabaraniaje ŭ Biełarusi knihi — voś hetyja 22 čałavieki16
Chto zabaraniaje ŭ Biełarusi knihi — voś hetyja 22 čałavieki
«Spasibo, Lena! Prodołžajtie viesti nabludienije». Aficer, jaki pisaŭ Charysavaj, paśviŭsia ŭ čatach palitemihracyi, a niekatorym dziaŭčatam navat prapanoŭvaŭ abmianiacca niudsami9191
Kamientary
[Zredahavana]