U ekspazicyi Muzieja biełaruskaha narodnaha mastactva ŭ Akolicy zachoŭvajecca sapraŭdny skarb — vialiki draŭlany koŭš z zahadkavymi malunkami, jakija mnohija prymajuć za znaki zadyjaka. Hety artefakt dziesiacihodździami vyklikaŭ sprečki navukoŭcaŭ i naradžaŭ samyja nievierahodnyja teoryi. Jaho nazyvali «bałckim zadyjakam», prypisvali jamu rasijskaje pachodžańnie i ličyli, što jon cudam acaleŭ u ruinach paślavajennaha Hrodna. Adnak novaje hruntoŭnaje daśledavańnie historykaŭ źmianiaje ŭjaŭleńni pra hety ŭnikalny pomnik.
Razbureńnie hrodzienskaha mifa
Koŭš-brácina, jaki siońnia zachoŭvajecca ŭ Akolicy, heta masiŭnaja pasudzina, pa-majstersku vyrablenaja z celnaha biarozavaha narastu (kapa). Jaho hałoŭnaja tajamnica — heta dvanaccać malunkaŭ u miedaljonach, jakija apiarazvajuć źniešni bok: vieršnik, vajar, roznyja źviary i ptuški. Mnohija daśledčyki bačać u ich staražytny zadyjak ci jazyčnicki kalandar.
Hety artefakt ličycca absalutna ŭnikalnym dla našaha rehijona — pramych anałahaŭ pa formie i rośpisie jamu prosta nie isnuje, što i pieratvaryła jaho ŭ sapraŭdnuju hałavałomku dla historykaŭ.
Doŭhi čas vakoł kaŭša-braciny isnavała pryhožaja lehienda, jakaja trapiła ŭ navukovuju litaraturu i ekskursijnyja teksty. Ličyłasia, što hety ŭnikalny pradmiet byŭ znojdzieny adrazu paśla Druhoj suśvietnaj vajny ŭ padvale adnoj z razburanych cerkvaŭ ci klaštaraŭ Hrodna. Hetaja viersija zamacavałasia dziakujučy viadomamu mastactvaznaŭcu Michaiłu Kacaru, jaki ŭ 1940‑ch hadach sapraŭdy daśledavaŭ hrodzienskija pomniki i pieršym apublikavaŭ fota artefakta.
Adnak hety mif byŭ kančatkova razburany. Praryŭ u daśledavańni zrabiŭ staršy navukovy supracoŭnik Nacyjanalnaha mastackaha muzieja Stanisłaŭ Čavus. U 2023 hodzie jon apublikavaŭ nieviadomyja raniej archiŭnyja danyja, u tym liku fotazdymak ź Fiederalnaha archiva Hiermanii ŭ Koblency. Dziakujučy znachodkam Čavusa i dalejšamu analizu, praviedzienamu Dźmitryjem Skvarčeŭskim i Illom Butavym, udałosia adnavić sapraŭdny šlach artefakta.
Sapraŭdny šlach kaŭša byŭ kudy bolš składanym i dramatyčnym, nahadvajučy siužet detektyva. Daśledčykam udałosia prasačyć jaho historyju da kanca XIX stahodździa.
Vyśvietliłasia, što da revalucyi pradmiet znachodziŭsia ŭ kalekcyi Mahiloŭskaha muzieja. Zatym, u vichury vojnaŭ i revalucyj, jon trapiŭ u Minsk, a padčas Druhoj suśvietnaj vajny byŭ vyviezieny nacystami ŭ Hiermaniju, dzie zachoŭvaŭsia ŭ horadzie Koblenc.
Paśla pieramohi kaštoŭnaść viarnuli ŭ SSSR, i jana trapiła ŭ Hrodzienski historyka-archieałahičny muziej. Mienavita hety fakt — pastupleńnie z Hiermanii praz Hrodna — i ŭvioŭ u zman savieckich daśledčykaŭ, jakija pamyłkova prypisali jamu hrodzienskaje pachodžańnie.
Prapojski śled
Kali ž radzima kaŭša nie Hrodna, to dzie jana? Archiŭnyja danyja pryviali navukoŭcaŭ na ŭschod Biełarusi, u Prapojsk (sučasny Słaŭharad Mahiloŭskaj vobłaści). Zhodna z muziejnym apisańniem 1898 hoda, koŭš pierajšoŭ u mahiloŭski zbor z carkvy Rastva Baharodzicy ŭ Prapojsku.
Bolš za toje, isnavała miascovaja lehienda, byccam hetuju pasudzinu padaravaŭ carkvie rasijski car Alaksiej Michajłavič padčas vajny siaredziny XVII stahodździa. Aŭtary daśledavańnia staviacca da viersii pra carski padarunak skieptyčna: car u Prapojsku nie byŭ, horad brali kazaki, — ale sam fakt pachodžańnia z uschodu Biełarusi ciapier nie vyklikaje sumnieńniaŭ.
Vierahodna, u XVIII stahodździ draŭlanyja raśpisnyja sasudy vykarystoŭvalisia ŭ miascovych unijackich chramach jak darazachavalnicy.
Čužy ci svoj?
Vakoł pachodžańnia samoha vyrabu taksama łamalisia dzidy. Niekatoryja navukoŭcy ličyli jaho typovym impartam z Rasii, paraŭnoŭvajučy ź viadomymi pavołžskimi ci «kaźmadziamjanskimi» kaŭšami, jakija pryvozili stralcy abo kupcy. Adnak Skvarčeŭski i Butaŭ pierakanaŭča abviarhajuć hetuju teoryju.
Rasijskija kaŭšy tradycyjna rabilisia ź lipy, mieli vyciahnutuju formu ładździ i vostry «nos». Biełaruski ž artefakt vyrableny ź biarozavaha narastu (kapa), maje kruhlavuju formu i zusim inšuju kanstrukcyju ručki.
Inšy bok sprečki pradstaŭlali litoŭskija daśledčyki, u pryvatnaści Jonas Vajškunas, jakija bačyli ŭ malunkach na kaŭšy staražytny bałcki zadyjak i źviazvali jaho vyklučna ź litoŭskaj pahanskaj tradycyjaj.
Aŭtary novaha daśledavańnia pryznajuć, što koŭš sapraŭdy maje rysy, charakternyja dla kultury Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, ale nastojvajuć na jaho biełaruskim pachodžańni.
Hałoŭnym dokazam stali znojdzienyja anałahi pa formie — srebnyja kubki XV stahodździa sa znakamitaha skarbu kala vioski Litva Maładziečanskaha rajona. Padabienstva draŭlanaha kaŭša da elitarnaha srebnaha posudu dakazvaje, što pierad nami aŭtentyčny tvor miascovych biełaruskich majstroŭ, stvorany ŭ pieryjad pamiž XV i XVII stahodździami.
Źnikłyja śviatyja
Siońnia naviedvalniki muzieja bačać 12 zahadkavych fihur: vieršnika, vajara, roznych źviaroŭ i ptušak. Ale tak było nie zaŭsiody.
Kali koŭš trapiŭ u muziej, hetyja malunki byli schavanyja pad bolš poźnim płastom žyvapisu, naniesienym, vierahodna, u druhoj pałovie XVII ci pačatku XVIII stahodździa. Na pavierchni byli vyjaŭleny chryścijanskija śviatyja.
U siaredzinie minułaha stahodździa restaŭratary pryniali niaprostaje rašeńnie źniać vierchni płast, kab adkryć pieršapačatkovy «zadyjakalny» rośpis. U vyniku vyjavy śviatych byli amal całkam stračany, ale historykam udałosia rekanstrujavać ich pa archiŭnych fotazdymkach.
Vyśvietliłasia, što pa-nad pahanskimi ci śvieckimi simvałami byli napisany śviatyja Piotr i Pavieł, jakija trymajuć chram, a taksama śviaty Hieorhij na kani i śviaty Mikałaj.
Heta śviedčyć pra toje, što bytavy abo abradavy sasud ź ciaham času byŭ pieraasensavany i pačaŭ vykarystoŭvacca ŭ carkvie, mahčyma, dla zachoŭvańnia Śviatych Daroŭ. Siužet z apostałami, jakija trymajuć chram, źjaŭlajecca vielmi redkim i padkreślivaje vysoki sakralny status pradmieta ŭ minułym.
Hetaje daśledavańnie viartaje Biełarusi adzin z samych zahadkavych artefaktaŭ daŭniny. Ciapier my viedajem, što heta nie impart z Rasii i nie trafiej, a ŭzor našaha ŭłasnaha dekaratyŭna-prykładnoha mastactva časoŭ VKŁ.
Forma pradmieta dazvalaje adnieści jaho stvareńnie navat da XV—XVI stahodździaŭ, što robić jaho adnym z najstarejšych draŭlanych mastackich vyrabaŭ u biełaruskich muziejach.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆ-
«Bulbianyja» — jaki brend zahubili! Voś što tam hatavali i što ŭspaminali pra ich Uładzimir Vysocki i staršynia KDB
-
«Prodki vadzili siabroŭstva sa Skirmuntam». Biełarus skłaŭ radavod, jaki ŭžo naličvaje 1900 čałaviek — jak u jaho atrymałasia?
-
U Vialikabrytanii archieołahi znajšli pramysłovy centr časoŭ Rymskaj Impieryi
Ciapier čytajuć
Čym ciapier žyvie Ksienija Vołkava z «Apošniaha hieroja»? Čverć stahodździa tamu hetaja biełaruska trapiła na trapičny vostraŭ1
Kamientary