U Zalašanach ušanavali pamiać biełarusaŭ, zabitych na Padlaššy ŭ 1946 hodzie
U vioscy Zalašany Hajnaŭskaha pavieta 29 studzienia ŭšanavali pamiać achviar masavaha zabojstva, jakoje było ŭčyniena bandaj byłych bajcoŭ polskaj Armii Krajovaj na čale z kapitanam Ramualdam «Burym» Rajsam 80 hadoŭ tamu.
U cyrymonii ŭziaŭ udzieł maršałak Siejma Polščy (śpikier nižniaj pałaty parłamientu) Uładzimiež Čažasty, pieradaje Biełsat.
«Niama nijakaha tłumačeńnia, niama nijakaha apraŭdańnia: hetaje złačynstva maje prykmiety zabojstva, — zajaviŭ Čažasty. — Chaču vam skazać praz 80 hadoŭ jak maršałak polskaha Siejmu: niama nijakaha apraŭdańnia hetaj spravy».
Deputat Siejmiku Padlaskaha vajavodstva Ihar Łukašuk raskazaŭ na miascovaj padlaskaj havorcy, što jahonaja radnia pachodzić z susiedniaj vioski Hredeli. Baćka raskazvaŭ, što jamu raskazvaŭ jahony baćka, jak pa vajnie ŭ Hredeli z Zalašanaŭ prybiahali svajaki, płakali i kazali, što zabivajuć.
Što adbyvałasia na Padlaššy ŭ 1946 hodzie
Pra złačynstva 1946 hoda i pra ŭšanavańnie pamiaci zabitych Biełsatu raskazała Valancina Łajeŭskaja — žurnalistka Biełaruskaha Radyjo Racyja, a taksama daślednica historyi Padlašša.
Łajeŭskaja sustrakała śviedak tych padziej i zapisvała razmovy ź imi. Ale dahetul zastajucca pytańni.
«Što stałasia, čamu hetak stałasia, praŭdu kažučy, nichto nie viedaje, — raskazvaje Łajeŭskaja. — Čamu vybrali jakraz hetyja vioski, jakija paciarpieli, heta abo vypadkova, abo… Heta moh viedać tolki Ramuald Rajs (Bury), jaki kiravaŭ hetaj apieracyjaj, jakuju my nazyvajem tut na Padlaššy kryvavym rejdam Buraha».
Apieracyja pačałasia paśla taho, jak partyzany Buraha spynili ŭ Łazicach aboz sialan, jakija vieźli drovy dla škoły, raskazvaje jana. Pačali dzialić ludziej: kahości adpuścili, kahości zabrali i pajechali ŭ Zalašany. Rankam 29 studzienia 1946 hoda partyzany zajechali ŭ viosku.
Miascovyja ich pryniali, karmili. Łajeŭskaja tłumačyć:
«Jak i zaŭsiody, viaskovyja ludzi, kali niechta prychodzić sa zbrojaj u viosku, jany prosta ich kormiać i robiać usio, kab usio abyšłosia dabrom».
Paźniej bajcoŭ zaprasili na zbor u chacie siamji Sacharčukoŭ (ciapier u tym miescy staić pamiatny kryž). Bury na tym schodzie skazaŭ, što ŭsie ŭ vioscy musiać zahinuć.
Bajcy vyjšli, zamknuli chatu, padpalili. Ale ludziam udałosia ŭratavacca. Adnyja kažuć, što niejkija sałdaty adčynili dźviery, inšyja — što niechta vybiŭ vakno, praź jakoje ludzi ŭciakli. Pa tych ludziach bajcy nie stralali.
Zahinuli ludzi, jakija nie pryjšli na toj schod. Bajcy Buraha stali padpalvać usie chaty pa čarzie. A staryja chaty, krytyja sałomaj, zapalvalisia chutka. Ludzi — zbolšaha maci z małymi dziećmi — sprabavali ŭratavacca, ale ich pastralali bajcy.
«Ahułam tady ŭ Zalešanach zahinuli šasnaccać čałaviek, u tym liku, badaj što, šaściora dziaciej takich małych, da piaci hadoŭ».
Paśla hetaha bajcy Buraha vypravilisia ŭ susiedniuju Volku-Vyhanoŭskuju, tam zastrelili dvuch žycharoŭ.
Biełarusam daviałosia pad dułami strelbaŭ vazić bajcoŭ ad vioski da vioski. 30 studzienia bajcy vyrašyli pazbavicca ad ich, zabili jašče 30 ci 31 čałavieka z 12 viosak. Heta adbyłosia ŭ vioscy Staryja Puchały.
2 lutaha bajcy Buraha spalili vioski Zani i Špaki — u pieršaj zabili 24 čałaviek, u druhoj — 9.
Pra hetyja padziei raniej bajalisia raskazvać. Było navat takoje, što daślednicu hnali sa dvara. Paśla Druhoj suśvietnaj vajny i ŭ čas kamunistyčnaj Polščy temu nie zakranali. Zabityja ŭ Starych Puchałach prosta źnikli, zhadvaje Łajeŭskaja:
«Pisali i da Čyrvonaha Kryža, i da ŭładaŭ Polščy, i nichto ničoha nie skazaŭ. Chacia narodnaja ŭłada tady viedała, što hetyja ludzi zahinuli ŭ Starych Puchałach. Tam ich zakatavali, možna skazać, bo navat nie rasstralali».
Pareštki ludziej z Puchałaŭ u 1950‑ch ekshumavali, pieravieźli na katalickija mohiłki ŭ Klichach, pachavali pad nadpisam «zmahary za narodnuju ŭładu», choć byli zabityja prostyja sialanie, jakija pracavali na ziamli, namahalisia prosta vyžyć.
Tolki ŭ 1990‑ch hadach siemji achviar zmahli znajści, dzie pachavanyja ichnyja blizkija. U novaj Polščy źjaviłasia mahčymaść pakazać praŭdu. Ale ludzi, jakija 50 hadoŭ byli vymušanyja maŭčać, usio jašče bajalisia, zhadvaje Łajeŭskaja.
«Toj strach byŭ, što niejki čas znoŭ prychodzić. Ja pamiataju, kali byŭ taki čas, kali ludzi ŭžo davoli achvotna raskazvali. Paźniej pačalisia hetyja maršy ŭ Hajnaŭcy — i ludzi znoŭ stali bajacca havaryć adkryta pra tyja padziei».
Pryznańnie złačynstva
Instytut nacyjanalnaj pamiaci ŭ 2005 hodzie pryznaŭ, što apieracyi Buraha byli złačynstvam suprać čałaviectva z prykmietami hienacydu, nie spryjali baraćbie padpolla za niezaležnaść Polščy i nie mohuć ličycca spraviadlivymi ni pry jakich abstavinach. Paśla Buraha jašče sprabavali adbielvać.
U Polščy zastajucca abaroncy Buraha, jakija kažuć, što jon zabivaŭ tolki ludziej, jakija padtrymlivali kamunistaŭ. Ultrapravyja nacyjanalisty, «Nacyjanalna-radykalny łahier», ładziać maršy pad łozunhami «Čeść i chvała hierojam» i «Preč z kamunaj». Na heta Łajeŭskaja kaža:
«Spadziajusia, što prosta čas pakaža, što nie treba bajacca. Treba jasna havaryć. My jość paŭnavartasnymi hramadzianami Polščy. I hetaje złačynstva ździejśnili suhramadzianie ŭ dačynieńni da svaich hramadzianaŭ».
«Jość hetaje daśledavańnie Instytuta nacyjanalnaj pamiaci, jakoha nielha asprečyć. Moža, patrebny čas, kab hetyja ludzi, jakija vierać u toje, što Ramuald Rajs (Bury) byŭ patryjotam, jaki niby zmahaŭsia za dabro Polščy, vybraŭ nie da kanca pravilny šlach. Ja razumieju, što jon sam zabłukaŭ u svaim žyćci».
Daślednica kaža, što treba nadalej raskryvać praŭdu, kab Bury nie ličyŭsia hierojem i nie ŭvachodziŭ u panteon «vyklatych žaŭnieraŭ», jakija zmahalisia ŭ antykamunistyčnym padpolli — a ŭ liku tych žaŭnieraŭ byli ludzi, jakija zmahalisia za niezaležnaść i volnuju Polšču.
«Ja spadziajusia, što ŭ budučyni ŭsio ž taki heta budzie raździelena, jakimi mietadami chto zmahajecca. Što taksama važna, bo časam možna za vysokija kaštoŭnaści zmahacca nie nadta maralnymi mietadami».
Polskaja pravasłaŭnaja carkva kananizavała achviaraŭ Buraha, bo zabojstvy adbyvalisia pavodle nie tolki nacyjanalnaści, ale i relihijnaj prykmiety.
Polskija palityki štohod ušanoŭvajuć pamiać zabitych. Sioleta akcyju pamiaci naviedaŭ maršałak Siejma Polščy Uładzimiež Čažasty, a piać hadoŭ tamu na akcyju pamiaci pryjazdžaŭ tahačasny prezident Polščy Andžej Duda, maliŭsia za dušy achviar.
Čažasty, siarod inšaha, abiacaŭ, što budzie praciahvać pracu nad zakonaprajektam ab kampiensacyjach siemjam achviaraŭ.
Łajeŭskaja adznačaje, što hetaja sprava ciahniecca hadami. Siamja Buraha atrymała kampiensacyju ad polskaj dziaržavy, bo taho zabili kamunistyčnyja ŭłady: złavili ŭ 1948 hodzie, sudzili i 30 śniežnia 1949 paviesili. Siemji achviar nie atrymali nijakich kampiensacyj, choć zastalisia na hołaj spalenaj ziamli. Hrošy ničoha nie vypraviać, ale, ličyć Łajeŭskaja, Polšča musić zrabić taki simvaličny krok.
Ciapier čytajuć
Pamiatajecie Asol Śliviec? Žyćcio frystajlistki źmianiłasia da niepaznavalnaści, ciapier jana Abihal5
Kamientary
ardoj ... Ukrainskija historyki kažuć, što Chmialnicki ničoha nie
padpisvaŭ, i ŭsio heta chłuśnia! I papier nijakich nie było i niama! A maskoŭcy
kažucu, što Chmialnicki -- padpisvaŭ, ale papiery nie zachavalisia bo mol
ich pajeła. A ŭ vyniku što? Ukraina-Ruś na doŭhija stahodździ patrapiła pad
maskoŭski bot. Maskoŭskaja arda skrała nazvu Ukrainy -- Ruś, usiu jaje
historyju, mitalohiju, kulturu i vydaje jaje za svaju. Uziać by taho kniazia
Uładzimira, jaki, nibyta, chryściŭ maskavitaŭ, jašče i pomniki jamu nachabna
staviać. A dalej i zhadvać nie chočacca.... Balšavicki džychad , akupacyja BNR
, vajna z Polšaj , Estonijej , Finlandyjej, Haładamor, represii, Kurapaty, hienacyd, Novaja emperyja , alehrachi, karupcyja , empieryjalizm ...I narešcie zachop 1/3 Azierbałdžana, Mołdovy, Hruzii , anieksija Kryma, vajna na Dambase, vajna, vajna ....
2. Sieḿji žiertv nie połučili nikakich kompiensacij, chotia ostaliś na hołoj sožžiennoj ziemle.
Zdieś jeŝie nie skazano čto v hodovŝinu massovoho ubijstva polskij siejm učriedił nacionalnyj prazdnik - dień pamiati proklatych sołdat, nieotjemlemoj časťju kotorych był romuald rajs.
Nie zabyvajem čto vysšij vojennyj sud rieabilitirovał romualda rajsa i eto riešienije do sich por v sile, nie było otmienieno ili dažie kak-to osporieno.
Nu i višienka na tortie - ježiehodnyje marši pośledovatielej rajsa priamo v siełach, hdie on ubivał biełorusov. Mnie słožno priedstaviť marši niemieckij nacistov so svastonami v Aušvicie ili Majdankie. Odnako polakov ničieho nie smuŝajet.