U Polšču z Hiermanii viarnuŭsia vyviezieny nacystami archiŭ ź piačatkami Vitaŭta i Jahajły
U Varšavie adbyłasia histaryčnaja padzieja ŭ spravie restytucyi kulturnych kaštoŭnaściej. Hiermanija pieradała Polščy ŭnikalny zbor siaredniaviečnych dakumientaŭ Teŭtonskaha ordena, jaki byŭ vykradzieny padčas Druhoj suśvietnaj vajny. Siarod viernutych skarbaŭ — aryhinały dahavoraŭ ź piačatkami vialikich kniazioŭ litoŭskich Vitaŭta i Jahajły.
Hetaja kalekcyja, jakaja składajecca z 73 pierhamientaŭ datavanych XIII—XV stahodździami, ličycca adnoj z samych balučych strat polskich archivaŭ. Dakumienty adsutničali ŭ krainie bolš za 80 hadoŭ i byli viernutyja ŭ pačatku śniežnia 2025 hoda, paśla čaho adrazu byli vystaŭleny na śpiecyjalnaj vystavie «Ź viartańniem dadomu» (Z powrotem w domu) u Hałoŭnym archivie staražytnych aktaŭ (AGAD) u Varšavie — mienavita tam, adkul jany byli vyviezienyja ŭ 1939 hodzie.
Što mienavita viarnułasia?
Viernutyja pierhamienty — heta klučavyja krynicy pa historyi Uschodniaj Jeŭropy, jakija tyčacca stasunkaŭ Polskaha karaleŭstva i Vialikaha Kniastva Litoŭskaha z Teŭtonskim ordenam. Heta dakumienty z kolišniaha Karaleŭskaha archiva ŭ Krakavie.
Siarod najbolš značnych artefaktaŭ:
-
Załataja buła impieratara Frydrycha II (XIII st.), jakaja paćviardžała ziamielnyja pažałavańni Ordenu.
-
Buła Papy Alaksandra V (1410 h.), jakaja niezadoŭha da Hrunvaldskaj bitvy zaklikała vialikaha mahistra Ulrycha fon Junhinhiena zachoŭvać mir z karalom Uładzisłavam Jahajłam.
-
Mielnski mir 1422 hoda — dahavor pamiž Polščaj, VKŁ i Teŭtonskim ordenam, jaki kančatkova vyznačyŭ miežy i pakłaŭ kaniec pretenzijam kryžakoŭ na Žamojć.
-
Kališski mir 1343 hoda, jaki farmalna zaviaršyŭ praciahłuju vajnu pamiž Polščaj i Ordenam (1326—1332) i jurydyčnyja sprečki, jakija ciahnulisia paśla jaje.
Sacyjołah i daśledčyk histaryčnaj pamiaci Alaksiej Łastoŭski, jaki naviedaŭ vystavu, asabliva adznačaje piačatki takich mahutnych fihur jeŭrapiejskaj historyi, jak češski karol Jan Luksiemburhski, impieratar Žyhimont Luksiemburhski i pieršy pruski hiercah Albrecht Brandenburhski, u jakoha słužyŭ Francysk Skaryna, a taksama znaki vialikich kniazioŭ litoŭskich Vitaŭta, Jahajły i Kazimira Jahiełončyka.
Jak archiŭ trapiŭ u Hiermaniju
Los hetych dakumientaŭ nahadvaje detektyŭ. Jašče ŭ 1525 hodzie, padčas siekularyzacyi Teŭtonskaha ordena i stvareńnia Pruskaha hiercahstva, Albrecht Brandenburhski pieradaŭ hetyja archivy z Kionihśbierha Polščy.
Adnak u pačatku Druhoj suśvietnaj vajny historyja zrabiła novy vitok. 7 kastryčnika 1939 hoda, usiaho praź niekalki tydniaŭ paśla akupacyi Varšavy nacystami, u budynak Hałoŭnaha archiva ŭvajšoŭ doktar Erych Rant (Erich Randt), dyrektar Pruskaha dziaržaŭnaha archiva ŭ Bresłau (ciapier Urocłaŭ). Dziejničajučy jak kamisar MUS Treciaha Rejcha ŭ supravadžeńni hiestapa, jon zapatrabavaŭ vydać dakumienty z adździeła Prussiae.
Niahledziačy na pratesty polskich archivistaŭ, 74 pierhamienty byli kanfiskavanyja. U studzieni 1941 hoda ich vyvieźli ŭ Kionihśbierh. U kancy vajny, ratujučy ad bambardzirovak, niemcy pieravieźli archiŭ uhłyb Hiermanii — spačatku ŭ Hosłar, potym u Hiotynhien, i ŭrešcie jany apynulisia ŭ Tajemnym dziaržaŭnym archivie pruskaj kulturnaj spadčyny ŭ Bierlinie-Dalemie. Adzin dakumient z 74‑ch byŭ stračany nazaŭždy.
Doŭhi šlach dadomu
Polšča damahałasia viartańnia hetych skarbaŭ z 1945 hoda. Pieršy aficyjny zapyt byŭ padadzieny jašče ŭ 1949 hodzie, ale tady brytanskija akupacyjnyja ŭłady ŭ Hiermanii admovili, spasyłajučysia na palityčnuju situacyju i pretenzii SSSR.
Pieramovy aktyvizavalisia tolki paśla 2022 hoda. Viartańnie pierhamientaŭ stała simvaličnym aktam adnaŭleńnia histaryčnaj spraviadlivaści i vykanańniem pastanoŭ Krakaŭskaha miru 1525 hoda, pavodle jakoha dakumienty, što tyčacca adnosin z Ordenam, pavinny znachodzicca ŭ Polščy.
Namieśnik ministra kultury Polščy Maciej Urubiel nazvaŭ heta «absalutna histaryčnym momantam» i zaviaršeńniem paśladoŭnaj pracy pa viartańni stračanaj spadčyny. Ciapier dakumienty buduć abličbavanyja i stanuć dastupnymi dla navukoŭcaŭ z usiaho śvietu.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆNacyjanalny panteon ci pachavalnia nacyi? Jak dziaržaŭnaja ideałohija zabiraje ŭ biełarusaŭ subjektnaść i budučyniu
U Kalvaryjskim kaściole ŭ Minsku visić ukryžavańnie Chrysta, jakoje naležała vialikamu kniaziu Jahajłu?
Mahčyma, mienavita tut była viaźnica Kiejstuta. Archieołah pryadkryvaje sakrety Kreŭskaha zamka
Kamientary