«Ty ź inšaha ciesta». Jak zastavacca biełarusami za miažoj samim i hadavać imi dziaciej

«Naša pazicyja ŭ tym, kab hadavać dziaciej nie biełarusami na maksimałkach, a ščaślivymi»

Volha, žyvie ŭ Polščy:

«Dzie b ja ni žyła, usio adno zastajusia biełaruskaj. Maje prodki — biełarusy (choć u emihracyi mnie było b značna bolš vyhadna mieć jakuju-niebudź polskuju babulu dla spraščeńnia lehalizacyi).

Siarod maich kałychanak dla małodšaha dziciaci jość kałychanka «Pieśniaroŭ». U majoj biblijatecy jość knihi na biełaruskaj movie, u svoj čas ja niamała zrabiła dla papularyzacyi krainy ŭ cełym i hłybinki ŭ pryvatnaści, moj dom pa-raniejšamu ŭ Biełarusi i mianie uvieś čas złuje, kali kažuć «Biełoruśsija».

Tak, maja rodnaja mova i rodnaja mova maich dziaciej — ruskaja, ja naradziłasia i ŭsio žyćcio žyła ŭ ruskamoŭnym asiarodździ, ja dumaju, maru i pišu na ruskaj, ale ja nie źbirajusia hety fakt admianiać i inšym nie dazvolu. Heta častka majoj identyčnaści.

Mnie časam prylataje tut «kali ty ź Biełarusi, čamu ty nie havoryš pa-biełarusku», ale ad hetaha nie soramna, a śmiešna, tamu što čaściej za ŭsio heta havorać ludzi ź inšaj krainy, jakija jašče niadaŭna sami havaryli na ruskaj i ich heta naohuł nie biantežyła.

Biełaruskuju movu ja dobra viedaju, biez prablem mahu na jaje pierajści, kali mnie sustrakajecca adpaviedny surazmoŭ‌ca, adnak ščyra kažučy, takoje zdarajecca niačasta.

Ja biaźmierna pavažaju biełarusaŭ, jakija ŭ pobycie havorać na biełaruskaj movie, stvarajuć svaim dzieciam adpaviednaje asiarodździe, naviedvajuć mierapryjemstvy, śviadoma tranślujuć biełaruski kulturny kod. Ale asabista dla mianie heta — dadatkovy vysiłak u i biez taho nie samym prostym žyćci.

Ci robić heta mianie mienšaj biełaruskaj? Sumniavajusia. My z mužam nie ŭdajom palakaŭ, zaŭsiody havorym, adkul my, z radaściu reahujem na svaich. U nas tolki sinija pašparty i vielmi biełaruskaja mientalnaść.

Našy dzieci viedajuć, chto jany pa nacyjanalnaści i dzie ich radzima, ale naša sumlennaja darosłaja pazicyja ŭ tym, kab hadavać ich nie niejkimi padkreślenymi biełarusami na maksimałkach, a ščaślivymi, dumajučymi i zdolnymi na hnutkaść i adaptyŭnaść ludźmi, jakija mohuć vybirać, na jakoj movie im havaryć i dzie žyć. Ciapier kudy važniej zastavacca čałaviekam, čym biełarusam, ukraincam abo partuhalcam».

«Moj syn — sapraŭdny biełarus» i mienavita jon vychoŭvaje mianie biełaruskaj»

Iryna, žyvie ŭ ZŠA:

«Pryznajusia: ja sama b pravaliłasia jak toj čałaviek, chto moh by vychavać svajo dzicia biełarusam. Ja źjechała ŭ Štaty 18 hadoŭ tamu — zahłybiłasia ŭ novaje žyćcio z hałavoj, zaviała novyja znajomstvy, a staryja suviazi abarvała ci amal nie padtrymlivała.

Potym vyjšła zamuž za miascovaha chłopca, naradziła dzicia. Choć muž i kazaŭ: «Razmaŭlaj z synam pa-rusku bolš — chaj viedaje movu svaich prodkaŭ», — ale ja časam sama pierachodziła ŭ znosinach ź dziciem na anhlijskuju. Jamu tak było praściej, tolki paraŭnajcie — što praściej skazać: «Chaču na ručki!» ci «Up!»; paprasić «piečyva» i «cookie».

Ja śpiavała małomu kałychanki sa svajho dziacinstva, uklučała mulciki pra «Śmiašaryki» i «Fiksikaŭ», čytała kazki. Ale voś zadačy, kab dzicia viedała movu dobra, naprykład, umieła pisać pa-rusku, u mianie nie było.

Kali syn pajšoŭ u škołu, tam spytali, čamu ja, źviartajučysia da jaho, nazvała jaho Cimafiej (a ja i praŭda zavu jaho tak, u honar jaho dzieda — majho taty, choć dla ŭsich astatnich jon, viadoma, Cimaci). Daviedaŭšysia, što ja sama ź Biełarusi, prapanavali dać jamu vykładčyka, kab jon vyvučaŭ rodnuju movu.

Rodnaja ŭ jaho ruskaja, samo saboj. Ale administracyja škoły, mabyć, nie prasiakła fišku ź dźviuma dziaržaŭnymi movami ŭ majoj krainie i stała šukać nastaŭnika, jaki moh by vykładać synu biełaruskuju. I znajšła! Heta nie nastaŭnik naohuł, a adzin z žycharoŭ našaha horada, inžynier. Tak moj Cim adziny z kłasa staŭ chadzić na dadatkovyja zaniatki pa biełaruskaj.

Ja, sapraŭdy, vielmi ŭdziačnaja nastaŭniku syna: jon zdoleŭ udychnuć u majo dzicia cikavaść i luboŭ da «rodnaj movy». Kali ŭ škole rabili prajekty pra siamju i rod, — jon dapamahaŭ synu šukać našy karani. I akazałasia, što majo dziavočaje proźvišča — u śpisie šlachty VKŁ. Z taho času syn zacikaviŭsia historyjaj svajoj radzimy.

Majučy amierykanskaje proźvišča, jon moh by lohka zabycca pra karani i svaju biełaruskaść (bo mama ŭ škole nie asabliva siabravała z movaj), havaryć, što jon amierykaniec, ale nie — jon padkreślivaje pry znajomstvie, što biełarus, vyvučaje movu, kulturu, historyju, maje znosiny anłajn z chłopcami ŭ tym liku ź Biełarusi. I ja daviedajusia bolšaje pra svaju radzimu dziakujučy jamu.

Kažuć, nie tolki my vychoŭvajem svaich dziaciej, ale i jany nas. Heta vyznačana tak: moj syn — sapraŭdny biełarus, i mienavita jon vychoŭvaje mianie biełaruskaj».

«Dzieci spaborničajuć, chto pieršy paznaje tuju ci inšuju pieśniu z majho płejlista biełaruskich chitoŭ»

Alaksandr, žyvie ŭ Litvie:

«Mienavita z naradžeńniem pieršaha syna ŭ 2006 hodzie ja pačaŭ vykarystoŭvać biełaruskuju movu nie tolki na admysłovych imprezach, ale i ŭ štodzionnaści. Bo ŭ mianie było vialikaje žadańnie, kab maje dzieci sapraŭdy raśli biełarusami, i ŭ hetym sensie moŭnaje pytańnie stała dla mianie adnym ź istotnych kryteryjaŭ samaidentyfikacyi. 

Dla mianie biełaruskaść, i maja ŭłasnaja, i dziaciej, — heta jak niejkaje dadatkovaje tajemnaje vymiareńnie ŭ žyćci. Heta mahčymaść mieć i nieści z saboju niešta takoje svajo, nievierahodna mocnaje i kranalnaje. Toje, što nazaŭždy zastajecca z taboju, u jakoj by krainie ty ni apynuŭsia, dzie b ni pracavaŭ, u jakija b ciažkija abstaviny ni trapiŭ. I, kaniečnie, mnie karcić, kab takoje vymiareńnie źjaviłasia i ŭ małych.

Heta jak być častkaj niejkaj virtualnaj kamandy, zastavacca ŭ joj, «tapić» za jaje, niahledziačy ni na što. I, jak mnie padajecca, mienavita praz movu hetaja niabačnaja suviaź pieradajecca praściej i hłybiej za ŭsio. (dadatkovym kirunkam majoj biełaruskaści byŭ sport, ale paśla 2020‑ha bolšaść našych spartoŭcaŭ stracili miesca ŭ hetaj majoj «kamandzie»).

Ščyra kažučy, u 2010‑ch u Minsku hadavać dziaciej biełarusami było ci nie składaniej, čym zaraz u emihracyi. Tak, my nabyvali knižki ŭ «Halerei Ŭ», vadzili małych na Vajciuškieviča i roznyja festy nakštałt «Hrunvalda», znajšli amal padpolnuju škołu «Kraina siabroŭ» i navat zasnavali svoj biełaruskamoŭny dziciačy kłub «Zorački», jaki pracuje i dahetul. Ale ŭsio heta było maleńkaj subkulturnaj kroplaj u vialikim saviecka-rasiejskim akijanie. A tamu i razumieńnie pra niezaležnaść i admietnaść Biełarusi, žadańnie mienavita «być biełarusami» było im danosić davoli niaprosta. 

Paśla 2020 hoda ŭsio źmianiłasia: ludziej, hatovych nie prosta adčuvać, ale i dziejničać, stała značna bolej. Asabliva heta adčuvajecca tut, u Vilni. Dzieci rezka vypali z daminujučaha moŭnaha i kulturnaha rasiejskaha asiarodździa, chutka stali nie prosta bilinhvami, ale pašyryli kolkaść moŭ da čatyroch-piaci. Kali raniej praporcyi byli 90 na 10, to ciapier prykładna roŭnyja doli taho, što jany čujuć, prypadajuć na anhielskuju, biełaruskuju i rasiejskuju, i troški miesca zastajecca jašče na litoŭskuju z hišpanskaj.

My aktyŭna karystajemsia tym, što daje asiarodździe i technałohii. Tut, u centry horada, na Vilenskaj 20, jość Biełaruski dom, dzie litaralna kožny dzień niešta adbyvajecca i pracuje bahataja biblijateka. Małyja chodziać u biełaruski teatralny hurtok Varta, a z choram «Śvitanak» starejšaja dačka navat śpiavała na kaladnym pryjomie Ofisa Cichanoŭskaj. 

Što da hadžetaŭ u nas taksama svaje praviły: adny ź niamnohich dadatkaŭ, na jakija ich ajfony nie majuć abmiežavańniaŭ pa časie, heta «Knižny voz» i «Dziciačaja Biblija». Dziakujučy «Kinakipie» my pahladzieli pierad Kaladami «Adzin doma» pa-biełarusku. I chacia kazak ad Malavanyča na kanale nie tak šmat (a tyja, što jość, dzieci pavyvučvali na pamiać), kožnaja takaja krupinka hraje vielizarnuju rolu.

Navat daroha na mašynie ŭ škołu pieratvarajecca ŭ hulniu: dzieci pamiž saboju spaborničajuć, chto pieršy paznaje tuju ci inšuju pieśniu z majho płejlista biełaruskich chitoŭ. Heta našy maleńkija tradycyi.

Dla mianie być biełarusam — heta praktykavać svaju biełaruskaść štodzionna, a nie tolki raz na hod smažyć draniki na jaki-niebudź National Culture Day u škole. Heta padobna da taho, jak jano z relihijaj: usie pryzvyčailisia, byccam dastatkova chadzić u carkvu na Vialikdzień vierbačku paśviacić, kab nazyvać siabie pravasłaŭnymi chryścijanami. Ja ž hanarusia, što maje dzieci mienavita praktykujuć biełaruskaść.

Praz takija aktyŭnaści jany pačali i doma ŭsio čaściej vykarystoŭvać movu. A sapraŭdnym kaladnym cudam stała dla mianie atrymać paštoŭku ad małodšaj dački, jakaja sama, bieź ničyjoj padkazki, vyrašyła padpisać jaje mienavita pa-biełarusku. U takija momanty razumieješ: usio heta nie darma».

«Šviecyja dazvalaje dzieciam mihrantaŭ vyvučać biełaruskuju movu ŭ škołach»

Siarhiej, žyvie ŭ Šviecyi:

«Ja razmaŭlaju pa-biełarusku z taho času, jak zakachaŭsia ŭ maładuju nastaŭnicu biełaruskaj movy — zaraz jana maja žonka. U nas jość maleńkaja dačuška — joj 1,5 hady. Jana pakul nie vielmi havarkaja, bo jašče maleńkaja, ale ž niejkija słovy nakštałt «tata», «baba», «dzieda» dy «lala», vymaŭlaje. 

Kaniečnie, napieradzie ŭ nas doŭhi šlach vychavańnia, ale ž maleńkija kroki my robim — stavim dačce kałychanki, čytajem kazki na biełaruskaj movie. Letaś da nas pryjazdžali babula ź dziadulem ź Biełarusi — pryviezli knižki (i navat «Bukvar» Kłyški siarod ich).

Dla nas jašče rana dumać pra škołu, ale ž u supołcy ŭ Facebook pisali, što Šviecyja dazvalaje dzieciam mihrantaŭ vyvučać biełaruskuju movu — treba tolki zapoŭnić śpiecyjalny błank. Kali nazbirajecca 3‑5 čałaviek — škoła dadaść biełaruskuju movu ŭ raskład zaniatkaŭ. Darečy, pasoł Šviecyi ŭ Biełarusi pierad Rastvom zapisvaje kazki na biełaruskaj movie dla biełaruskich dzietak.

U Šviecyi šmat biełarusaŭ, jakija biezdakorna razmaŭlajuć pa-biełarusku, jany pravodziać zaniatki i ładziać mierapryjemstvy typu čytańniaŭ u biblijatekach. Čas ad času my chodzim tudy. Heta ciopłyja sustrečy, jakija radujuć i hrejuć serca. 

Ja razumieju, što naša dačuška nie budzie takoj, jak my z žonkaj — jana vyraście ŭ Šviecyi, ale ž my zrobim usio, kab jana taksama viedała, adkul jana pachodzić, i nie zabyvałasia pra svaje karani. Bo ŭ hetym jaje moc».

«My nie pavinny imknucca asimilavacca całkam, bo tak my stracim siabie»

Volha, žyvie ŭ Polščy:

«Mnie ciapier 42 hady, a maim dzieciam — 14 i 7 hadoŭ. I, viadoma, moj kulturny kod adroźnivajecca ad ich koda — i heta niepaźbiežna akaža ŭpłyŭ na ich samaidentyčnaść.

Ja 37 hadoŭ pražyła ŭ Biełarusi, i vyrasła ŭ takim multykulturnym asiarodździ — ja rasła navat nie na biełaruskaj litaratury, a na takoj trasiancy: u nas było vielmi šmat dyjalektnych słoŭ, jakija ŭžyvajucca ŭ Połackim rehijonie, a jašče było šmat polskich, tamu što maja babula była polkaj.

I tak, ja, viadoma, vałodaju litaraturnaj biełaruskaj movaj, ale ŭ siamji, z susiedziami, na vulicy my razmaŭlali na inšaj — na takoj miašancy z moŭ. Ja rasła na biełaruskich pieśniach i kazkach, i ŭ katalickaj tradycyi — i spačatku mova malitvaŭ i nabaženstvaŭ dla mianie była polskaja, a paźniej — biełaruskaja.

Usiaho hetaha ŭ maich dziaciej užo niama. Małodšaj dačce na momant pierajezdu nie było jašče 3 hadoŭ — i ciapier bolšuju častku času jana razmaŭlaje na polskaj. Tak, jana čuje biełaruskuju havorku čas ad času — ale takoha ŭzroŭniu razumieńnia, jak u mianie, u jaje ŭžo niama, na žal. Na žal, niama ŭžo i prababul-pradziedaŭ, ź jakimi jana mahła b mieć znosiny i jakija mahli b pieradać joj častku koda.

Maja starejšaja dačka — padletak, a im jašče składaniej, jany jak byccam padzielenyja: jany pažyli hadoŭ 9‑10 tam, potym pryjechali ŭ inšaje asiarodździe, ich byccam by z adnoj čarady pieranieśli ŭ inšuju. U adroźnieńnie ad małodšaj siastry, jana bolš maje znosiny ź biełarusami, z ukraincami, choć palaki taksama jość u jaje asiarodździ.

Niahledziačy na toje, što ja atrymała polskaje hramadzianstva, ja ŭsio adno da kanca svajho žyćcia budu biełaruskaj, tamu što ja vyrasła ŭ Biełarusi — tam maje karani, tam zastalisia maje baćki. Jak mahu, ja pieradaju heta svaim dzieciam: ja raskazvaju im pra Połack, pra kniahiniu Rahniedu i Połackuju Safiju, pra Radziviłaŭ. Starejšaja šmat jeździła sa mnoj pa Biełarusi — jana ŭsio pamiataje.

Ja ŭklučaju biełaruskija filmy i pieśni, abiedźvie maje dočki vyraśli na kałychankach i «Kupalincy», jany słuchajuć N. R. M., a kali maja starejšaja bačyć afišu z Vajciuškievičam, jana śmiajecca: «Mama, tvoj lubimy mužčyna znoŭ vystupaje».

Chtości skaža, što hetaha mała. Ale ja sama kažu sabie, što choć niešta rablu dla taho, kab pieradać dzieciam čaścinku svajho koda.

Tak, u ich adnaznačna budzie inšaje žyćcio — heta fakt, nie varta ciešyć siabie iluzijami. Ale ja kažu dočkam, što my nie pavinny imknucca asimilavacca całkam, bo tak my stracim siabie. Nielha saromiecca taho, što ty vyras nie ŭ hetaj krainie, što ź inšaha ciesta, — heta tvaja siła, tvoj plus, a nie minus.

Ja sama hanarusia tym, što ja ź Biełarusi. A maje polskija siabry časam kažuć: «Nu, u ciabie tut usio tak atrymlivajecca, prosta tamu što ty z uschodu — vy bolš mocnyja». Ja ź imi nie spračajusia.

• 15
• 0
• 1
• 2
• 0
• 3
• 0
• 3