Pad ałkaholem, raniej sudzimy, ale nie mańjak: što ŭjaŭlaje ź siabie typovy prysudžany da rasstrełu TABLICA
U pačatku studzienia byŭ vyniesieny čarhovy rasstrelny prysud. 49-hadovy Hienadź Jakavicki byŭ asudžany za zabojstva sužycielki. Hetuju historyju robić unikalnym toj fakt, što za savieckimi časami žychar Vilejki ŭžo atrymaŭ śmiarotny vyrak, jaki, praŭda, paśla abskardžvańnia byŭ zamienieny na praciahły termin. Jahonaja situacyja – važki arhumient i dla prychilnikaŭ zachavańnia śmiarotnaha pakarańnia i dla ich apanientaŭ.
Jakavickamu daravali žyćcio, ale jon vyjšaŭ na volu i znoŭ zabiŭ, kažuć pieršyja. Ale kali meta śmiarotnaha pakarańnia – zastrašeńnie patencyjnych zabojcaŭ, to jana absalutna nie pracuje, paryrujuć inšyja. Chto jak nie Jakavicki razumieŭ, što takoje rasstreł?
«Naša Niva» sistematyzavała historyi vyniasieńnia śmiarotnych prysudaŭ za apošni čas – adkul pachodzić złačynca, dzie adbyłosia zabojstva, ci stała jaho pryčynaj užyvańnie ałkaholu.
Raniej hramadskaść nadzialała rasstrełam značna mienš uvahi – składana znajści navat imiony asudžanych za 1990-2000-yja. Ciapier situacyja źmianiłasia, choć ułady pa-raniejšamu zamoŭčvajuć bolšaść «śmiarotnych spravaŭ».
Najbolš ščylna sa spravami asudžanych na rasstreł pracuje kampanija «Pravaabaroncy za admienu śmiarotnaje pakarańnia». Jaje kaardynatar Andrej Pałuda adkazaŭ na pytańni «Našaj Nivy».
«Naša Niva»: U pačatku 1990-ych da rasstrełu štohod asudžałi 20--30 čałaviek. Ciapier ličba apuściłasia da dvuch-troch čałaviek. Heta śviedčyć pra toje, što hramadstva stała bolš cyvilizavanym?
Andrej Pałuda: Upłyvaje ŭviadzieńnie alternatyŭnych mieraŭ pakarańnia, naprykład, źjaviłasia pažyćciovaje źniavoleńnie. Raniej była alternatyva – ci 15 hadoŭ, ci rasstreł. I kali złačynstva było vielmi surjoznym, dla sudździ było składana prymać rašeńnie.
Taksama maje značeńnie, što hramadstva bolš pilna sočyć za hetymi kiejsami. Pravaabaroncy pastajanna źviartajuć na heta ŭvahu, vyniesiena šeść rašeńniaŭ Kamiteta AAN pa pravach čałavieka.
Nu i złačynnaść vielmi mocna źviazana z ekanamičnym čyńnikam. U 1990-ja isnavali roznyja ijerarchičnyja kryminalnaja struktury nakštałt bandy Marozava, bandy pažarnikaŭ. Ja bajusia prahnazavać, ale kali ŭzrovień žyćcia ŭ krainie budzie padać, uzrovień złačynnaści moža vyraści. I nijakaje śmiarotnaje pakarańnie nie budzie strymlivajučym faktaram.
«NN»: Ci mahčyma skłaści partret typovaha «śmiarotnika»?
AP: Kožnaja historyja indyvidualnaja, ale ahulnyja rysy, viadoma ž, jość. Hetyja ludzi źjaŭlalisia pradstaŭnikami arhanizavanaj kryminalnaj złačynnaści? Za redkim vyniatkam – nie. Źjaŭlalisia mańjakami? Nie. Złoŭžyvali śpirtnymi napojami albo narkatyčnymi rečyvami? Jak praviła – tak. Byli raniej sudzimymi? Bolšaść – tak. Vielmi jaskravaja reč – toje, što absalutnaja bolšaść hetych złačynstvaŭ byli pobytavymi.
Voźmiem haradzienskuju historyju Burdyki i Hryškaŭcova za 2010 hod. Jany razam adbyvali pakarańnie. Kali vyzvalilisia, adzin pryjechaŭ da druhoha ŭ hości. Jany niekalki dzion pili ŭ vialikaj kampanii razam z sužycielkaj Hryškaŭcova, jaje baćkam i siabroŭkaj. Šeść razoŭ (!) baćka zvaniŭ u milicyju, prasiŭ: «Pryjdzicie, razhanicie ich, nie dajuć žyć». A jaho pasyłali ŭ adkaz: «Dzied, bienzinu niama jeździć. Vy tam pjacie kožny dzień, što da vas katacca». Čym skončyłasia? Jany spjanu ŭsich pazabivali…
«NN»: Bolšaść asudžanych na rasstreł raniej mieli sudzimaści, adnak znoŭ ździejśnili złačynstva. Ci možna heta ličyć niedapracoŭkaj pienitecyjarnaj sistemy, jakaja maje metaj vypraŭleńnie asudžanych?
AP: Heta pytańnie prafiłaktyki złačynstvaŭ. Za piać-siem hod znachodžańnia ŭ biełaruskaj turmie psichika rujnujecca nastolki, što jaje niemahčyma adnavić. U hramadstva viartajucca ludzi, jakija nie viedajuć, jak tut žyć. Prahram dla adaptacyi faktyčna nie isnuje. Usio skančvajecca prymityŭnym nahladam – prychodź i adznačajsia.
Pryčym adaptacyi niama i dla svajakoŭ achviaraŭ. Maci studentki, zabitaj Hrunovym, prasiła ŭ sudzie: rasstralajcie jaho. Dobra, dziaržava adkazała: «Dobra, rasstrelvajem. Vy zadavolenyja?» A chto viedaje los hetaj maci? Chto ź joj pracuje, jaki psichołah? Jana zastałasia z partretam svajoj dački.
«NN»: Kožnaja «rasstrelnaja» historyja vyklikaje šyrokaje abmierkavańnie ŭ hramadstvie. Ale, kali pahladzieć na reakcyju internet-kamientataraŭ, šmat chto škadavaŭ tolki studenta Sieluna (jaki zabiŭ žonku z kachankam) i terarystaŭ Kavalova z Kanavałavym. Pad astatnimi abmierkavannjami bolšaść aŭdytoryi chutčej padpisvałasia pad vyrakam «rasstralać».
AP: Pytańnie śmiarotnaha pakarańnia palahaje ŭ emacyjnaj płoskaści. Kali pakazać vočy maci zabitych, vyniki apytańniaŭ stanoviacca inšymi. I heta paćviardžaje toje, što takoje pytańnie nie pavinna vynosicca na refierendum. Heta musić być palityčnym krokam.
Staŭleńnie da historyi Kavalova i Kanavałava pakazvajuć, što hramadstva sumniavałasia ŭ vynikach rasśledavańnia i spraviadlivaści prysudu, choć dziaržava prykładała ŭsie namahańni. I paśla takoj reakcyi ŭ 2012 hodzie nie było vyniesiena nivodnaha rasstrelnaha prysudu.
Byvaje i tak, što hramadskaść nie viedaje akaličnaściaŭ. U 1998 hodzie nie za svaju vinu byŭ rasstralany małady chłopiec Ivan Famin. Złačyncy z asabistaj žorstkaściu zabili taksista. Jon trapiŭ pad upłyŭ miascovych kryminalnych aŭtarytetaŭ, jakija skazali: davaj, mały, vaźmi vinu na siabie, ničoha tabie za heta nie budzie. A tut jaho raptam asudzili da rasstrełu… Ałkajeŭ (były načalnik SIZA №1 Minska, dzie vykonvajucca prysudy – «NN») uzhadvaŭ, što kali Famina viali na rasstreł, jon kazaŭ: «Jaki ž ja byŭ durań».
Kamientary