Na pazaminułym tydni «Biełsat» pakazaŭ dakumientalny film Viktara Aśluka «Ziamla». Piša Siarhiej Vahanaŭ.
Vyzvaleńnie
Tam jość taki epizod: padletak, amal chłopčyk, aściarožna, jak heta robiać archieołahi, vyzvalaje sa spresavanaj ziamli kości i kostački zahinułaha žaŭniera. Žaŭnier nibyta ŭcisnuty ŭ ścianu kolišniaha akopa, chutčej za ŭsio, vybucham, my bačym jahony škilet amal całkam, u pozie, padobnaj na pozy žycharoŭ Pampiei, na jakich abrynuŭsia ŭsim svaim śmiarotnym ciažaram vybuch Ziamli. Z toj, adnak, roźnicaj, što apošni dzień Pampiei pakinuŭ naščadkam zamiest kostačak pustku... Padletak biare ŭ ruki čerap, kładzie jaho ŭ draŭlanuju, z hablavanych došak, trunu, prystasoŭvaje da inšych kostačak, kab žaŭnier pačuvaŭ siabie ŭ trunie čałaviekam. I mižvoli hładzić jaho, chočacca skazać, pa hałoŭcy. Sčyščaje reštki ziamli, nibyta namahajecca supakoić, sucišyć nie pazbyty ad vajny bol...
Aśluk źniaŭ film pra toje, jak padletki dobraachvotna dapamahajuć adšukvać niepachavanych ad časoŭ Druhoj suśvietnaj vajny žaŭnieraŭ. My nie viedajem, chto jany — tyja padletki, ich darosłyja kiraŭniki… Nie viedajem, chto žaŭniery, ab prynaležnaści katorych da taho ci inšaha vojska śviedčać tolki reštki amunicyi dy saržaviełaja zbroja. Uvohule, u filmie, u jakim amal nivodnaha słova, źniešnie ničoha nie adbyvajecca, akramia vyzvaleńnia kostačak ad ciažaru ziamli.
Ci vyzvaleńnia Ziamli ad ciažaru niepachavanych kostak...
Niemata
...1961, Kijeŭ, Darnica, śpiakotny žnivień, nasyčany dziaruča¬žalezistym pacham pyłu i liciejki z vahonabudaŭničaha zavoda. Ja ratujusia ad śpiakoty ŭ prachałodnaj zale kinateatra, dzie hladžu «Hoły vostraŭ» — niazvykły dla savieckaha hledača japonski film, ab jakim paśla Maskoŭskaha kinafestu, dzie jon uziaŭ Vialiki pryz, mnoha havorki. Chvilina za chvilinaj na ekranie dziejecca adno i toje ž — baćka, maci i dva ichnija syny, adzinyja žychary maleńkaj vyspy na mory, maŭkliva, byccam niamyja, ciahajuć uharu, dzie siarod kamianioŭ mieścicca harod, presnuju vadu… Adnojčy žančyna nieznarok pralivaje viadro vady, muž daje joj aplavuchu... Niedzie praz paŭhadziny pačynajuć hłuchavata laskać siadzieńni kresłaŭ, i ja zastajusia ŭ ahromnistaj zale ci nie adzin, dačakaŭšysia momantu, kali raptoŭna zachvorvaje i pamiraje małodšy syn, i maci ŭ rospačy vypluchvaje vadu na kamiani… A potym znoŭ ciahnie ŭharu poŭnyja viodry...
Znachodka
...Za miesiac da Kijeva ja ŭ Połacku razam z sakurśnikami porkajusia ŭ hlei ChI stahodździa, upieramiešku z hnojem dy abharełym nasieńniem. Pa adzin bok Safija, pa druhi — ankałahičny dyspansier za draŭlanym płotam. Vośvoś płot abryniecca ŭ jamu — dzie pasieŭšy, dzie abapirajučysia na jaho, chvoryja na rak ludzi ŭ pałasatych pižamach i brudnavatych chałatach zadumienna ŭhladajucca ŭ minuŭščynu… Ja ciahnu da Mitrafanava z hetaj minuŭščyny niejkuju reč, padobna, kačołku ci viasło. Alaksiej Mitrafanaŭ, znakamity archieołah, siadzić, by Savaof, na ŭzvyššy pad parasonam siarod łopuchu dy dziadoŭniku. Strymlivajučy dychańnie, ja z hanarlivaściu padnošu da jaho znachodku. Jon viercić jaje ŭ rukach i, ni słoŭca nie havoračy, špurlaje ŭ łopuch. Abražany, bo ŭ budučyni baču siabie archieołaham, spuskajusia ŭ raskop i raptam sutykajusia pohladami sa schudniełym, adny vočy na tvary, čałaviekam. Ja ŭhladajusia ŭ jahonyja vočy i nie baču ŭ ich aničoha, akramia balučaj pustečy... Raskop čamuści ŭjaŭlajecca Dantavym piekłam. I ja nie vytrymlivaju, vybirajusia na pavierchniu, mianiajusia z chłopcam, jaki krucić žaleznaje koła padobnaha na kało¬dziežny žuraviel krana z padviešanym na trosie kaŭšom, i ŭvieś astatni čas ciahaju i ciahaju na pavierchniu ziamlu…
* * *
...Ja viedaju, čym «Ziamla» Aśluka złučyła zhadanyja ŭspaminy — razumieńniem taho, što čałaviečaje isnavańnie, pa sutnaści, trymajecca tolki pracaj, zdabytki jakoj rujnujucca niepaźbiežnymi stratami; razumieńniem taho, što čałaviek nie choča, ale vymušany padparadkoŭvacca hetamu zmročnamu kałaŭrotu; razumieńniem taho, što čałaviečaje žyćcio tolki tady budzie biaskoncym, kali ludziej złučyć adčuvańnie bolu ad zaŭčasnaści śmierci. Ci to ad vybuchu Ziamli... Ci to ad vybuchu bomby... Ci to ad vybuchu nievylečnaj chvaroby...
Adčuvańnie taho, što miortvym taksama balić.
...Ja pamyliŭsia, ubačyŭšy va ŭcisnutych u ziamlu reštkach nieviadomaha žaŭniera padabienstva reštkam achviar Pampiei. Skurčyŭšysia ad bolu, jon u čakańni čałaviečaha pachavańnia pryniaŭ pozu jašče nienarodžanaha dziciaci.
Nie, niezdarma ŭsio ž Ziamlu kličuć matuchnaj, mamaj...
Ciapier čytajuć
Były biełaruski milicyjanier šukaje «parodzistuju pryhažuniu». Nazyvaje siabie miljanieram, a sam sudzicca z byłoj žonkaj za alimienty21
Kamientary