«Praciahu nie budzie» Francuzski piśmieńnik pra svoj raman ab Pratasieviču i Cichanoŭskaj, što trapiŭ u śpis «ekstremisckich»

Ministerstva infarmacyi ŭniesła ŭ pieralik litaratury, što moža nanieści škodu nacyjanalnym intaresam Respubliki Biełaruś raman francuzskaha piśmieńnika Marka Levi «Noa», jaki vyjšaŭ u śviet u 2022 hodzie i jaki sioleta ŭ vieraśni sud Centralnaha rajona Minska pryznaŭ ekstremisckim.

Dziejańnie ramana razhortvajecca ŭ 2021 hodzie. Hodam raniej chatniaja haspadynia Śviatłana (proźvišča nie nazyvajecca — NN) pieramahaje na prezidenckich vybarach dyktatara Łučyna. Śpiecsłužby vyvoziać Śviatłanu ź dziećmi za miažu. 23 maja 2021 hoda biełaruskija łady prymušajuć sieści ŭ Minsku rejs Afiny — Vilnia z Ramanam Pratasievičam i Safijaj Sapiehaj na borcie.

U Minsk prylataje izrailskaja žurnalistka Dženis, jakaja naležyć da hrupoŭki chakieraŭ «Dzieviać». Jana pavinna znajści Pratasieviča, jakoha ŭtrymlivajuć na Akreścina.

Pavialičyć

Mark Levi, jakoha razam z Žulem Viernam, Alaksandram Dziuma i Antuanam Sent-Ekziupiery nazyvajuć samym čytanym francuzskim piśmieńnikam u śviecie, adkazaŭ na pytańni Radyjo Svaboda.

— Kali vy brali biełaruski materyjał u jakaści fonavaha dla svajoj mastackaj knihi, ci ŭjaŭlali vy sabie, što jana moža trapić u takija «čornyja» śpisy, jak u Biełarusi?

— Nie, nie ŭjaŭlaŭ. Ale cikava bačyć, što ŭ mnohich krainach ludzi va ŭładzie, jakija lubiać pakazvać, nakolki jany mahutnyja, hetak bajacca knih. Heta adbyvajecca šmat dzie, ale mnie navat śmiešna, kali niechta śćviardžaje, što jon mocny i vielmi mahutny, i pry hetym baicca knihi, bo na jaje staronkach jość niejkija słovy.

Tak što nie, ja nie ŭjaŭlaŭ sabie takoha raźvićcia padziej, ale mianie heta nie nadta chvaluje. Ja maju na ŭvazie, što mnie sumna za ludziej, jakija zabaraniajuć knihi, bo nie zhodnyja ź ich źmiestam, ale heta zvyčajnaja reč.

— Kali vy źbirali materyjał dla knihi, ci ŭkładali vy šmat času i namahańniaŭ,kab vyvučyć padziei ŭ Biełarusi, ci heta było dla vas nie tak istotna, a padziei byli prosta fonam dla mastackaj prydumki?

— Heta było spałučeńnie abodvuch padychodaŭ. Viadomyja piśmieńniki, takija, jak, naprykład, Džon Le Kare, pisali pra aŭtakratyčnyja ŭrady i žyćcio ludziej pad aŭtakratyčnaj uładaj. Ja napisaŭ «Noa» čatyry hady tamu, kali nie pamylajusia. Z taho času ja napisaŭ jak minimum try knihi. I ja zaŭsiody dakumientuju dla siabie jak maha bolš.

U hetym vypadku było nie tak prosta atrymać dakumientalny materyjał. Ja pamiataju, jak prasiŭ pra heta znajomych reparcioraŭ, žurnalistaŭ. Ja sprabavaŭ dakumientavać jak maha bolš, ale pamiatajcie, što «Noa» — heta mastacki raman. I važna pamiatać, što heta raman, dziejańnie jakoha adbyvajecca ŭ peŭnym asiarodździ.Heta raman pra supraciŭ, tamu, peŭna, aŭtakratyčnyja ŭłady tak jaho bajacca.

— Vy vykarystali sapraŭdnyja imiony niekatorych realnych ludziej u hetaj knizie. Ci było dla vas važna, kab hałoŭnyja hieroi knihi pavodzili siabie blizka da tych,čyje imiony jany majuć?

— Kali heta publičnyja asoby — to tak. Kali heta publičnyja asoby i kali vy apaviadajecie pra realnyja padziei, sapraŭdnyja zajavy ci rašeńni, jakija jany pryniali i jakija ŭpłyvajuć na žyćcio mnohich ludziej, ja dumaju, što heta važna. Navošta heta chavać?

Klučavoje pytańnie zaŭsiody ŭ tym, što jość roźnica — abvinavačvać kahości ŭ niečym ci prosta kazać dakładna, što niechta niešta zrabiŭ. Tamu ja zaŭsiody starajusia vykarystoŭvać imiony ludziej.

Kali vy pišacie historyju pra realnyja padziei — naprykład, kali ja napisaŭ «Simfoniju monstraŭ», knihu, jakaja apaviadaje pra vykradańnie tysiač ukrainskich dziaciej režymam Uładzimira Pucina i pra rolu Maryi Lvovaj-Białovaj, za što jany aboje atrymali ordery na aryšt ad Mižnarodnaha kryminalnaha sudazazłačynstvy suprać čałaviečnaści, — heta fakt. Dyk navošta mianiać im imiony?

Maryja Białova ŭ Rasii arhanizavała sistematyčnuju prahramu departacyi ŭkrainskich dziaciej sa źmienaj ich imionaŭ, hramadzianstva i ścirańniem ukrainskaj kultury.Tak, heta fakt. Dyk navošta mnie mianiać jaje imia? Kali jana choča padać na mianie ŭ sud, niachaj padaje. Ale heta nie mianie Mižnarodny kryminalny sud abvinavaciŭ u złačynstvach suprać čałaviečnaści.

— Ci sačyli vy za tym, što zdaryłasia z pratatypami niekatorych vašych hierojaŭ z času publikacyi vašaj knihi čatyry hady tamu? Bo ŭ knizie fihurujuć złydni i hieroi ŭ bolš-mienš čystym vyhladzie. Ale, naprykład, Raman Pratasievič byŭ vyzvaleny z turmy i staŭ dziaržaŭnym prapahandystam. Niekatoryja kažuć, što jaho katavali i złamali ŭ źniavoleńni, niekatoryja z hetym spračajucca. Siarhiej Cichanoŭski byŭ vyzvaleny dziakujučy pieramovam pamiž ZŠA i ŭradam Łukašenki, i ciapier jon krytykuje ofis svajoj žonki Śviatłany. Ci vam cikava było b apisać, jak ludzi mianiajucca, u tym liku pad źniešnim ciskam, u ciažkich abstavinach?

— Taho ž Alaksieja Navalnaha nie złamali. Jon pamior, ale jaho spadčyna pieražyvie jaho śmierć na mnohija pakaleńni napierad. Žan Mulen nie złamaŭsia. Jon byŭ u francuzskim Supracivie, byŭ zakatavany da śmierci, i my dahetul havorym pra Žana Mulena.

Ja tut nie mahu nikoha sudzić. Čałaviek nie viedaje, što ź im zdarycca pad katavańniami. Ale znoŭ ža, heta fakt — niekatoryja ludzi łamajucca, a niekatoryja nie. Niekatoryja pamirajuć, a niekatoryja vyžyvajuć, bo łamajucca i zdajucca. Ale ja nikoli nie budu kahości asudžać.

Majho baćku padčas Druhoj suśvietnaj vajny doŭha i žorstka katavali ŭ turmie, i jon nie złamaŭsia. Ale heta nie robić jaho bolšym hierojem za taho, chto złamaŭsia. Sam ja nie viedaju, što b rabiŭ, kali b mianie katavali. Tamu ja dakładna nie maju prava sudzić. Uvohule vielmi niespraviadliva sudzić kahości, chto złamaŭsia ci byŭ źniščany katavańniami, bo heta adna z metaŭ katavańniaŭ.

Ja niedastatkova viedaju pra padziei ŭ Biełarusi z taho času, jak napisaŭ knihu. Ale heta nie rytaryčnaje pytańnie, heta sapraŭdnaje čałaviečaje pytańnie. I heta mahło b być temaj inšaj knihi. Ci čałaviek pad katavańniami sapraŭdy admaŭlajecca ad taho, u što vieryŭ? Ci adbyvajecca sapraŭdnaja indaktrynacyja, ci čałaviek sapraŭdy mianiaje svaje pierakanańni? Ja nie viedaju.

— A vam cikava było b vykarystać kahości z hierojaŭ ci antyhierojaŭ «Noa» ŭ niejkaj z vašych budučych knih i pakazać, jak žyćcio źmianiaje ich?

— Nu, heta zaležyć ad taho, pra kaho havorka. Hierojaŭ z chakierskaj hrupoŭki «Dzieviać» ja vykarystoŭvaŭ u roznych ramanach. Jany źjaŭlalisia ŭ «Simfonii monstraŭ», i niekatoryja ź ich źjaŭlalisia ŭ maim apošnim ramanie. Jany, ja b skazaŭ, maje doŭhaterminovyja partniory. U mnohich piśmieńnikaŭ jość piersanažy, ź jakimi padabajecca pracavać, za jakimi padabajecca sačyć i bačyć, jak jany raźvivajucca razam z vašym ułasnym žyćciom. Ja tut kažu pra stanoŭčych hierojaŭ.

Kali ž kazać pra złydniaŭ i pra toje, nakolki cikava viartacca da ich… Naprykład, kali zaŭtra ŭ Biełarusi adbuducca spraviadlivyja vybary, jakija stanuć cikavaj temaj dla novaj knihi, — choć ciapier ja naŭrad ci ŭziaŭsia b za heta, ale hipatetyčna,— dyk tady viartańnie da kahości sa złydniaŭ mieła b sens. Ale ja maju na ŭvazie, što nie chaču pisać adnu i tuju ž knihu dvojčy.

— Ja bolš pytajusia pra realnych ludziej, jakija stali pratanistami dla vašaj knihi,i pra źmieny, jakija adbyvajucca ź imi…

— Nu, tak, dla knihi cikava pakazać evalucyju piersanaža. Kali jość mocnaja evalucyja piersanaža, dyk heta moža stać temaj knihi. Kali piersanaž taki ž, jakim byŭ piać hadoŭ tamu, to heta niecikava. Naprykład, napisać knihu pra Navalnaha sapraŭdy vielmi cikava, bo evalucyja hetaha čałavieka na praciahu apošnich 10 hadoŭ jaho žyćcia absalutna zachaplalnaja.

Bačycie, ja sprabuju skazać, što jość dakumienty i jość ramany. Dakumienty isnujuć dla taho, kab infarmavać vas. Ramany ŭ asnoŭnym isnujuć dla taho, kab vyklikać u vas emocyju, jakaja dapamoža vam zrazumieć.

Dazvolcie tut adzin prykład. Kali ja byŭ małady, ja pracavaŭ u Čyrvonym Kryžy, u padraździaleńni, jakoje mieła spravu ź ludźmi, jakich, naprykład, zavaliła ŭ budynku pry ziemlatrusie ci jakija zachraśli ŭ aŭtamabili paśla avaryi.

Jakraz u toj čas u Francyi zakanadaŭcy chacieli zrabić abaviazkovym pryšpilvańnie ramianiami biaśpieki. I mnohija ludzi byli suprać, nazyvajučy heta abmiežavańniem svabody. A ja ŭ toj čas pracavaŭ u načnyja źmieny, sprabujučy vyciahnuć ludziej z aŭtamabilaŭ paśla avaryi. I ja nie moh zrazumieć, jak možna być suprać hetaj miery.

Tady štohod na darohach hinuli 17 tysiač čałaviek. I hetaja ličba ničoha niaznačyła, absalutna ničoha. Bo 17 tysiač, 50 tysiač ci 100 tysiač — heta prosta ličby. Ale kali vy raskažacie pra žyćcio dziciaci, jakoje straciła baćkoŭ u aŭtamabilnaj avaryi, to vy adčujecie suviaź z hetym čałaviekam.

Hetym tłumačycca zdolnaść filma ci knihi dapamahčy nam niešta zrazumieć, razvarušyć hramadstva, umacavać našy čałaviečyja kaštoŭnaścii padšturchnuć nas da taho, što prynosić karyść čałaviectvu, a nie tolki vielmi niešmatlikim ludziam. U hetym sens knihi i sens piśmieńnictva.

Mienavita tamu aŭtakraty tak bajacca knih i sprečak. Bo kniha moža prymusić vas aburycca, moža pachisnuć vašu ŭpeŭnienaść.

— Vy ŭžo skazali, što kali ŭ Biełarusi adbuducca spraviadlivyja vybary, heta mahło b być cikavaj temaj dla novaj knihi. A ci było b vam cikava naviedać Biełaruś, kali b heta było dla vas biaśpiečna?

— Ciapier dla mianie heta dakładna niebiaśpiečna — jechać u Biełaruś, jak i ŭ Rasiju. I viedajecie, kali ja heta kažu, mnie nie strašna, mnie sumna. Sumna razumieć, što kali pišaš knihu i vykazvaješ svaju dumku, dyk možaš być u niebiaśpiecy.

I heta znak słabaści taho, chto vam pahražaje. Bo kali b jany byli takimi mocnymi, jak sami kažuć, jany b nie bajalisia piśmieńnika, śpievaka ci ŭsiakaha inšaha tvorcy.

Nie mahu skazać, što ja apantany Biełaruśsiu jak takoj. Adnak ja sapraŭdy vieru ŭ mocnyja baki demakratyi. Ja nie kažu, što demakratyja idealnaja. Jana absalutna niedaskanałaja. Ale ŭ svaje 65 hadoŭ, usio žyćcio pracujučy ŭ humanitarnaj arhanizacyi, ja absalutna pierakanany, što heta najlepšaja forma kiravańnia.

I niekatoryja ličby heta paćviardžajuć. Praciahłaść žyćcia, jakaść žyćcia, zdaroŭja, adukacyi, praduktaŭ charčavańnia ŭ cełym u demakratyjach lepšyja ŭ paraŭnańni z aŭtakratyjami. Ale śviet taki, jaki jon jość, i niekatoryja krainy peŭny čas znachodziacca pad pokryvam aŭtakratyi, pakul heta nie mianiajecca.

Mianie jak piśmieńnika hetaja tema zachaplaje. Zachaplaje toje, što ŭ peŭny momant kraina stanovicca šeraj, a ŭ peŭny momant źmianiaje svoj koler. Ja zaŭsiody vieryŭ, što demakratyja prychodzić znutry, a nie zvonku. Tamu prosta spadziajusia, što adnojčy ŭ Biełarusi možna budzie apublikavać knihu, nie trapiŭšy ŭ niejki śpis i nie apynuŭšysia pad pahrozami.

Pryncyp usiakaha aŭtakratyčnaha režymu — sprabavać zahłušyć apazicyju stracham, represijami. Ale prava supraćstajać i vykazvać svaju dumku — heta fundamientalnaje prava. Ja ćviorda vieru ŭ Dekłaracyju pravoŭ čałavieka i pierakanany, što kožny, chto admaŭlaje pravy čałavieka, pamylajecca.

Moj baćka byŭ u Supracivie. Jaho aryštavali, katavali, jon uciok ź ciahnika, jon viarnuŭsia ŭ boj. Kali jon dałučyŭsia da Supracivu ŭ 1943 hodzie, usia Jeŭropa była akupavanaja nacystami, i nacysty byli nadzvyčaj mocnyja, a Supraciŭ vyhladaŭ vielmi słabym. Ale ŭrešcie Supraciŭ pieramoh. Tamu budziem spadziavacca i žyć.

***

Mark Levi — francuzski piśmieńnik-ramanist, architektar i dyzajnier pavodle prafiesii.

U hady Druhoj suśvietnaj vajny babula i dziadula Levi zahinuli ŭ kancłahiery Aŭšvic, a baćka budučaha piśmieńnika Rajmon Levi byŭ udzielnikam ruchu Supracivu ŭ Francyi.

U 1979 hodzie Mark Levi ŭstupiŭ u arhanizacyju Čyrvonaha Kryža, dzie praz try hady byŭ pryznačany rehijanalnym dyrektaram Zachodniaha adździeła nadzvyčajnaj dapamohi Paryžu. U 1982 hodzie, jašče budučy studentam druhoha kursa ŭniviersiteta, jon zasnavaŭ svaju pieršuju kampaniju — Logitec France. U 1984 hodzie Levi źjechaŭ u ZŠA, dzie staŭ adnym z zasnavalnikaŭ dźviuch kampanij (u Kalifornii i ŭ Kałarada), jakija zajmalisia kampjutarnaj hrafikaj. Viarnuŭšysia ŭ Francyju ŭ 1991 hodzie, Levi staŭ adnym z zasnavalnikaŭ kampanii Eurythmic-Cloiselec, jakaja zajmajecca budaŭnictvam i dyzajnam interjeraŭ.

U 1998 hodzie Mark Levi napisaŭ svaju pieršuju knihu Et si c'était vrai («A što, kali heta praŭda»), jakaja ŭ nastupnym hodzie była apublikavanaja i stała biestseleram. Paśla prodažu pravoŭ na ekranizacyju hetaj knihi halivudskaj studyi (film Just Like Heaven, «Zusim jak raj», z Ryz Uizierspun i Markam Rafała ŭ hałoŭnych rolach) Levi pakinuŭ biźnies i zaniaŭsia piśmieńnictvam. Z taho času ŭ jaho vyjšła bolš za dva dziasiatki ramanaŭ.

• 2
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0