«Durnyja hrošy» i siamiejnyja firmy. Kolki zarablali piśmieńniki ŭ BSSR?

Pra kapitały topavych savieckich piśmieńnikaŭ u SSSR chadzili lehiendy. Pra Šołachava, naprykład, uzhadvajuć adrazu dźvie historyi. Pieršaja tyčycca pryvatnaha viertalota. Druhaja — pijanina. Šołachaŭ nie ŭmieŭ hrać na instrumiencie, a vykarystoŭvaŭ jaho jak «siejf» dla hatoŭki. Hrošy nibyta pieraličvała jaho pamočnica, jakaja rehularna «duryła» kłasika… 

Piśmieńniki BSSR, biezumoŭna, adnosilisia da intelektualnaj elity (niekatoryja i da finansavaj). Ale ich žyćcio było kudy bolš ścipłym, čym u rasijskich kaleh. Što ž jany mieli dy — na što vydatkoŭvali hanarary?

Ad Chevrolet da matornaj łodki

Univiersalny pakazčyk dabrabytu savieckaha čałavieka — aŭtamabil. Pieršaprachodcam tut byŭ Janka Kupała — ułaśnik Chevrolet Master Deluxe GA, 1937. Rarytetnaje aŭto — padarunak 1‑ha sakratara CK KPB Pancielajmona Panamarenki (zrazumieła, nie z ułasnaj kišeni). Praŭda, kłasik karystaŭsia padarunkam zusim niadoŭha: z 1939 pa 1942 hady. Pierad hetym Kupała mieŭ saviecki HAZ-M-1, ź jakoha i pierasieŭ na toj limuzin.

Pavialičyć

U pavajennyja hady kolkaść aŭto ŭ piśmieńnikaŭ pavialičyłasia. Makar Paśladovič u 1950‑ch zajmieŭ «trafiejny» niamiecki Opel Kadett. Alaksiej Zarycki prydbaŭ «Maskvič», Taras Chadkievič, Piatro Hlebka i Ivan Šamiakin — «Vołhu», Usievaład Kraŭčanka — «Pobiedu». Cikava, što piśmieńniki pa vajnie ŭpieršyniu sami sieli za rul, nie karystajučysia pasłuhami šafioraŭ (jak Kupała). 

Pakazčyk raskošy — heta haraž. Kali Bykaŭ prydbaŭ za hanarar ad apovieściaŭ «Abielisk» i «Dažyć da śvitańnia» svoj druhi aŭtamabil (pierasieŭ z «Žyhuli» na «Vołhu»), to adrazu zaniepakoiŭsia pytańniem biaśpieki. Sam prydumaŭ zamok pavyšanaj składanaści, a ŭ dadatak — prystasavańnie suprać uhonu. Dadamo, što ŭ Bykava była jašče… matornaja łodka!

Pavialičyć

Zvyčajna aŭtamabili raźmiarkoŭvali praz Sajuz piśmieńnikaŭ, jaki afarmlaŭ zajaŭki: u SSSR mała było mieć hrošy, treba ž dačakacca svajoj čarhi! Tak, z dapamohaj Sajuza «Vołhu» (HAZ-21, 1960 h.v.) atrymaŭ Ivan Mielež — kab jeździć na Paleśsie dy vazić rukapisy ŭ maskoŭskija vydaviectvy. Darečy, pravy kiroŭcy ŭ siamji Mieležaŭ mieli i muž, i žonka.

Dom piśmieńnikaŭ. Djabał chavajecca ŭ drobiaziach

Raźmierkavańnie kvater u SSSR mieła karparatyŭny pryncyp. Byli damy «vučonych», «daktaroŭ», «vajskoŭcaŭ»… Dom piśmieńnikaŭ na Marksa, 36 dobra ilustruje stanovišča tvorčaj intelihiencyi. Tut, u samym centry stalicy, mieli kvatery Vasil Vitka, Janka Maŭr, Maksim Łužanin, Piatro Hlebka, Jan Skryhan, Uładzimir Karatkievič dy inšyja.

Pavialičyć

Ale djabał chavajecca ŭ drobiaziach. Za budaŭnictva adkazvała Fani Aler, jakaja ŭznačalvała Litfond. Dama była «partyjnaj žančynaj», tamu nie źviartała ŭvahi na pobytavy kamfort svajho prajekta: kuchni ŭ kvaterach akazalisia maleniečkija. Lifta — naohuł nie było. Dvuchpakajoŭki — pa 56 kvadratnych mietraŭ, trochpakajoŭki — 89… Niabłaha, ale — ničoha šykoŭnaha. 

Zatoje było miesca dla kabinietaŭ dy vialikich piśmieńnickich biblijatek. Knihi — «dazvolenaja» forma raskošy dla litarataraŭ. Tamu ich kuplali, pierakuplali, daryli, na ich palavali pa bukinistyčnych kramach, navat u zamiežžy. Jany ž, knihi, stavali pieršymi «achviarami» paśla śmierci litarataraŭ: naščadki raspradavali biblijateki naprava i naleva…

Pavialičyć

Siamja Janki Maŭra pieršaj nabyła televizar, tamu dzieci inšych piśmieńnikaŭ biehali da ich hladzieć pieradačy. I tak va ŭsim: ciahańnie mebli adbyvałasia svaimi siłami (tałakoj, biez hruzčykaŭ). Na śviaty ci paminki — meblu pazyčali ŭ susiedziaŭ (na zedlikach pad daškam padpisvali numary kvater). Aŭtaramont, jak i chatnija ramontnyja pracy — usio sami. Ci heta raskoša?.. Padumajcie sami. 

Parasony, zapalnički i… zabaronieny Playboy

Važny momant, jaki vyłučaŭ piśmieńnikaŭ siarod zvykłych hramadzian — «zahranpajezdki». Maksim Tank u 1950-ja — 1980‑ia hady byŭ samym ekspartnym biełaruskim litarataram. Abjeździŭ nie tolki Polšču, Juhasłaviju, HDR, Vienhryju i Juhasłaviju, ale i — ZŠA, Finlandyju, Vialikabrytaniju, Kanadu, Čyli… Absalutna nievierahodnaja hieahrafija dla savieckaha čałavieka!

Pavialičyć

U Štatach taksama pabyvali Andrej Makajonak, Ivan Šamiakin, Arkadź Kulašoŭ, Jaŭhienija Janiščyc, Aleś Adamovič, Piatruś Broŭka, Barys Sačanka. Zrazumieła, pajezdki adbyvalisia nie za piśmieńnickija pryvatnyja hrošy i nie pa ichniaj inicyjatyvie, a ŭ składzie aficyjnych delehacyj — jak praviła, pa linii AAN. U Ńju-Jorku vydavali navat nievialikija sutačnyja ŭ valucie. 

Kniha Šamiakina «Dva miesiacy ŭ Ńju-Jorku» daje ŭjaŭleńnie pra tyja vajažy. Topavyja intelektuały BSSR abminali darahija kramy, šukali rasprodažy («sejły») ci kramy na ŭskrajku. Ekanomili na abiedach u restaranach, kab składać cent da centa, a ŭ vyniku — choć niešta pryvieźci dadomu.

Što vieźli? Zachodnija kružełki, džynsy, mahnitafony, płejery, dziciačyja cacki, navat parasony i zapalnički. Maksim Tank, jak pišuć, pryvoziŭ cełyja čamadany halštukaŭ — na padarunki. Kvatery piśmieńnikaŭ paśla pajezdak pieraŭtvaralisia na karotki čas u «vystavy amierykanskich tavaraŭ».

A jašče pa viartańni treba było napisać «spravazdaču»: dzie byŭ, z kim bačyŭsia, pra što pytalisia, ci nie šukali «kalehi pa cechu» zabaronienych aŭtaraŭ abo… časopisy Playboy? Darečy, savieckaja mytnia praviarała ŭsich adnolkava: «zaprieŝienku» davodziłasia chavać, biezadnosna piśmieńnickaha statusu. 

Muž — piša. Žonka — robić usio astatniaje… 

Z čaho ž składałasia piśmieńnickaja buchhałteryja? Tavaram litaratara byŭ «aŭtarski list» — 24 staronki mašynapisnaha tekstu. Košt lista zaležaŭ ad statusu piśmieńnika: žyvy kłasik moh atrymać za list maksimalnuju staŭku, to-bok ad 300 da 800 rubloŭ! Heta «durnyja hrošy», kali ŭličyć, što siaredni zarobak u 1970-ch — 1980-ch — heta 120—150 rub. na miesiac.

Suma mahła pavialičvacca ŭ zaležnaści ad tyraža. Kali ciabie pierakładajuć na rasijskuju movu i vydajuć u Maskvie — hanarar pryrastaje ŭ razy. Kali vydajuć pa-polsku, pa-niamiecku, pa-češsku… — adpaviedna. A jašče jość kinascenary ci, naprykład, zamoŭnyja vydańni: turystyčnyja buklety dla zamiežnikaŭ. Možna žyć!

Pavialičyć

Ivan Šamiakin u 29 hod (!) užo atrymaŭ Stalinskuju premiju: heta nie tolki status, ale i — 25 000 dareformiennych rubloŭ. Heta — niekalki hadavych akładaŭ śpiecyjalista abo niekalki aŭtamabilaŭ. Hałoŭnaje było ŭvajści ŭ «puł» topavych aŭtaraŭ, a paźniej — nie źnižać temp pracy i abjomy napisanaha. Vynik: šykoŭnaja kvatera, dača, aŭtamabil z ułasnym kiroŭcam.

Jakub Kołas za «Chatu rybaka» i taŭščeznuju tryłohiju «Na rostaniach» atrymaŭ jašče bolšyja sumy (50 000 — 100 000 rubloŭ). Tamu piśmieńnik moh finansava dapamahać blizkim i ziemlakam. Było z čaho! Dadamo, što i staryja tvory piśmieńnika mahli pieravydavać znoŭ i znoŭ, pryčym — na roznych movach. Pieralik paśpiachovych litarataraŭ možna praciahvać: Bykaŭ, Broŭka, Adamovič… 

Cikava, što žonki piśmieńnikaŭ pry hetym pracavali na zvykłych pracach, a nie žyli na ŭsim hatovym. Bolš za toje: «zahadvali haspadarkaj». Dobry prykład — Uładzisłava Francaŭna, žonka Kupały, jakaja padpisvała za jaho dakumienty. U vypadku Šamiakina «aniołam-achoŭnikam» była… ciešča. Jana hatavała, kuplała, myła, prybirała, zavarvała ziołki. A hałoŭnaje: usio rabiła — biasšumna.

Pavialičyć

Žonki čaściakom ratavali piśmieńnikaŭ ad marnatraŭstva, pjanstva ci, prynamsi, staralisia ŭratavać. Zabieśpiačeńnie pobytavych umovaŭ, ad «dyjety» da poŭnaj apieki nad dziećmi i «režymu cišyni», było asensavanaj stratehijaj. To-bok piśmieńnickija siemji pracavali jak «firmy». Muž — piša, žonka — robić usio astatniaje. 

Krach «ekasistemy»

Paśla krachu savieckaj sistemy piśmieńniki sutyknulisia z surjoznymi vyklikami. Pieramahaŭ rynak, a nie statusnaść i ŭznaharody. Kvatery, haražy, dačy i biblijateki čaściakom pradavalisia nižej za rynkavy košt. Archivy — akazvalisia na śmietnicy… Sami ž piśmieńniki adčuli kryŭdu na dziaržavu: «ekasistema», stvoranaja admysłova dla ich, rassypałasia.

Ale heta — užo zusim inšaja historyja.

• 8
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0