Minčanka kupiła kvateru ŭ piśmieńnickim domie, zrabiła tam ramont i pravodzić tam litaraturnyja sustrečy
U druhoj pałovie minułaha stahodździa ŭ hetym domie na Karła Marksa, 36 adbyvalisia nievierahodnyja rečy: prahułka pad voknami tutejšych kvater časta supravadžałasia stukami pa kłavišach drukarak. Tak luby minak moh pačuć, jak pracuje Šamiakin, Maŭr ci Mielež.
Hety piacipaviarchovik — miesca, dzie žyli biełaruskija piśmieńniki i naradžalisia ich tvory. U niekatorych kvaterach dahetul prapisany siemji viadomych aŭtaraŭ, ale Viktoryja Klaŭko — z novieńkich. Jaje historyja sama pa sabie padobnaja da knižnaha apaviadańnia, jakoje pačałosia ź niezapłanavanaj kupli dvuchpakajoŭki. Tam uznavili interjer 60-ch, a ciapier pravodziać litaraturnyja sustrečy. Adno zastajecca niezrazumiełym — chto kaho vybraŭ: kvatera Viku ci jana jaje? Vynik usich supadzieńniaŭ taki, što ŭ hetych ścienach dziaŭčyna dapisała svoj pieršy raman «Vyraj», pa jakim rychtujuć pastanoŭku ŭ Kupałaŭskim, piša Realt.by.
Jak u Minsku źjaviŭsia piśmieńnicki dom?
Kali havorka idzie pra stalinku, u pieršuju čarhu dumaješ pra jaje hałoŭnyja pieravahi: vysokija stoli, toŭstyja ścieny i cikavyja łakacyi. Ale časam ich kaštoŭnaść uźlataje z-za ludziej, jakija tolki ŭ hetych pakojach mahli zabycca pra svaje prafiesii i być jak usie — prostymi mužami, žonkami, baćkami. U piacipaviarchoŭcy na Karła Marksa, 36 žyli sapraŭdnyja lehiendy. Piśmieńnikaŭ i inšych dziejačaŭ kultury tut było bolš, čym kvater: adny źjazdžali, a na ich miesca zasialalisia inšyja.
Dačka kłasika Taćciana Šamiakina ŭspaminała, što ŭ trochpakajovuju kvateru Jana Skryhana na piatym paviersie ŭjechaŭ Uładzimir Karatkievič, u kvateru Janki Bryla — Viačasłaŭ Adamčyk, u kvateru Kastusia Kirejenki — siamja Viačasłava Rahojšy; žyllo Ivana Hramoviča dastałasia Ryhoru Siemaškieviču i jaho žoncy Natašy — dačce Janki Bryla i redaktara ŭ vydaviectvie «Litaratura i mastactva». Na adnoj placoŭcy niejki čas žyli Ivan Šamiakin i Ivan Mielež, tut ža atrymali žadanyja mietry Piatro Hlebka, Ivan Navumienka, Vasil Vitka, Pilip Piestrak, Nił Hilevič.
Pieršaja kvatera ŭ domie dastałasia Janku Maŭru. Jon vybraŭ jaje sam. Adzin z zasnavalnikaŭ biełaruskaj dziciačaj litaratury byŭ jašče i inicyjataram budaŭnictva hetaha piacipaviarchovika, jaki sprajektavaŭ Aviel Brehman. Dva padjezdy ŭzvodziŭ za ŭłasnyja hrošy Litfond, a voś treci apłačvaŭ užo Minharsaviet. Łakacyju vybrali nie vypadkova. U siaredzinie minułaha stahodździa niedaloka ad budynka CK KPB (siońnia — Administracyja) stajała dvuchpaviarchovaja pabudova, dzie raźmiaščaŭsia Sajuz piśmieńnikaŭ. Tamu da pracy aŭtaram było rukoj padać. Na budaŭnictva stalinki pajšło dva hady. Zdali 32 kvatery ŭ 1953‑m da śviata 7 listapada.
Nad svaimi tvorami znakamityja litaratary pracavali i ŭ kvaterach. Pavodle apaviadańniaŭ, prahułka kala hetaha doma časta supravadžałasia hukam drukarskich mašynak.
Jakoje kamiercyjnaje pamiaškańnie lepš za ŭsio ŭpišacca ŭ piśmieńnicki dom? Viadoma, kniharnia. Tolki raniej jana nazyvałasia «Palitkniha», a ciapier — «Biełkniha». Pahartać novyja rukapisy zachodzili i miascovyja žychary. Tady mała chto viedaŭ kłasikaŭ u tvar, ad čaho i ŭźnikali cikavyja situacyi.
— Dačka Mieleža ŭspaminała, što baćka moh uziać knihu i, stojačy ŭ kramie, pačać jaje čytać. Jon tak zachaplaŭsia, što zabyvaŭ pra dačku i ludziej. Pradavačkam, viadoma, heta nie padabałasia. Praz paŭhadziny jany jaho pieraryvali, namiakajučy, što para b knižku kupić, — raskazvaje Vika. — U bukinistyčnym adździele hetaj kramy vystaŭlalisia ekzemplary z asabistaj biblijateki Karatkieviča. Piśmieńnik pradavaŭ ich, kali nie chapała hrošaj. Navat praź dziesiacihodździ paśla jaho śmierci za nievialikija hrošy na palicach možna było znajści knihi ź jaho podpisam.
Siońnia bolšaść minčan viedajuć hety budynak, tamu što na pieršym paviersie znachodzicca ŭvachod na stancyju mietro «Kupałaŭskaja». Dla hetaha ŭ 1990 hodzie piacipaviarchoŭku daviałosia trochi pierabudavać.
Historyja pra toje, jak Vika z mužam prykinulisia pakupnikami, kab prosta pahladzieć stalinku
Vika da siemjaŭ kłasikaŭ nie maje nijakaha dačynieńnia, ale pra ich hady tut viedaje mnohaje. Niekalki hadoŭ tamu jany z mužam stali ŭłaśnikami dvuchpakajovaj kvatery. Dziaŭčyna śmiajecca, što jany dahetul nie razumiejuć, jak tak atrymałasia.
— Kali namiakaju mužu pra bukiecik kvietak, jon nahadvaje, što padaryŭ mnie stalinku — najlepšy padarunak na ŭsie śviaty.
Dziaŭčyna i nie spračajecca, bo paśla takoj kupli jaje žyćcio kruta źmianiłasia. U hetych ścienach źjaviłasia niekalki jaje dzieciščaŭ, uklučajučy raman «Vyraj», ale pra heta krychu paźniej.
— Ja ŭvieś čas kažu, što kvatera vybrała mianie sama. Muž — znaŭca novabudoŭlaŭ, sučasnych dvaroŭ, a mnie zaŭsiody padabalisia stalinki. Na toj momant my žyli ŭ zvyčajnaj panelcy. U histaryčnych minskich kvaterach ja nikoli nie była. Lapnina, rypučy parkiet, babula-susiedka i kaštany za aknom — heta majo ŭjaŭleńnie pra stalinki. U žniŭni 2021 hoda ŭ sacsietkach ja padzialiłasia svajoj maleńkaj maraj: patrapić u takuju kvateru, kab padychać pavietram daŭniny. Moj padpisčyk-ryełtar napisaŭ, što ŭ centry Minska prachodzić zakryty prodaž stalinki. Jon zaprasiŭ mianie na nievialikuju ekskursiju. Hrech było nie skarystacca, prapanavała mužu skłaści mnie kampaniju ŭ roli patencyjnych pakupnikoŭ. Choć i tady heta zdavałasia dziŭnym, bo nabyvać nieruchomaść u płanach nie było, — z uśmieškaj uspaminaje dziaŭčyna.
Vika pryznajecca, što pra historyju doma ničoha nie viedała. Jany pryjechali ŭ pakazany dvor i čakali svajoj čarhi na prahlad. Užo ŭ kvatery ich sustreŭ intelihientny mužčyna. Słova za słova i vyśviatlajecca, što dvuchpakajoŭka naležyć jaho cieščy Natalli Siemaškievič — žoncy paeta Ryhora Siemaškieviča i dačce Janki Bryla.
— Pamiataju, što mnie tak spadabaŭsia pach kvatery: miakki saładkavaty vodar. Pakoi zalivalisia soniečnym śviatłom. Usio było tak, jak ja i vizualizavała: za aknom — kaštany, a zboku žyvie babula. Paśla historyj pra toje, što tut za kuchonnym stałom źbiralisia Maŭr, Bryl, Krapiva, kaštoŭnaść kvatery ŭ maich vačach momantam vyrasła razoŭ u 10.
U toj čas Vika tolki pradała paśpiachovy biznes pa dyvanach ručnoj raboty, kab z hałavoj pahruzicca ŭ piśmienstva.
— Toje, što ja vypadkovym čynam apynułasia ŭ takim cudoŭnym miescy, čytałasia mnoj jak znak losu.
Adnak patencyjnyja pakupniki z hrašyma na rukach užo byli znojdzienyja. Jany pavinny byli pryjści adrazu paśla chłopcaŭ. Ale svajo rašeńnie pradaŭcy źmianili, pačuŭšy, što Vika — pačynajučy piśmieńnik i rychtujecca pastupać u Litaraturny instytut imia Horkaha.
— Dla ich hetaja kvatera była kaštoŭnym miescam, dzie jany pražyli samyja ščaślivyja momanty — ad śviatkavańnia viasiellaŭ da naradžeńnia dziaciej. Kala 8 hadoŭ žyllo pustavała. Zdavałasia, što hrošy nie hrali dla siamji pieršaradnuju rolu. Dvuchpakajoŭka navat vystaŭlałasia pa canie nižej za rynkavuju. Im važna było znajści dla jaje dobryja ruki, — raskazvaje dziaŭčyna. — Tak my — ludzi, jakija nie płanavali kuplu nieruchomaści, vyrašylisia na avanturu za paŭhadziny. Muža navat uhavorvać nie pryjšłosia. Dla zboru patrebnaj sumy nam patrabavaŭsia čas — my pradavali svaju adnapakajoŭku, jakuju zdavali ŭ arendu, i pazyčyli astatniuju sumu ŭ baćkoŭ. U časie mieła patrebu i siamja Natalli Ivanaŭny, kab sabrać i vyvieźci rečy. Na hetym my i syšlisia.
Zrabili (nie)idealny ramont, kab zachavać duch piśmienstva
Vika adznačaje, što ich kvatera ŭ 85 kvadrataŭ ličycca ścipłaj. U susiednim padjeździe jość varyjanty ad 100 mietraŭ. Tam sprajektavanyja i kabiniety.
— Meta ramontu — ŭznavić abstanoŭku, u jakoj žyła biełaruskaja elita. Dvuchpakajoŭku pryjšłosia trochi pierarabić u zonie kalidora. Jon byŭ vuhłavym i doŭhim. Z-za hetaha prastory nie chapała naturalnaha śviatła. My abjadnali kalidor razam z kuchniaj, i ŭ nas atrymaŭsia prastorny choł, jaki aśviatlajecca z dvuch bakoŭ.
Sumiaścili ŭ dvuchpakajoŭcy tualet i vannuju. Sanvuzieł z akiencam azdobili ŭ stylistycy 60-ch. Vika navat znajšła kvadratnuju plitku, padobnuju na tuju, što lažyć u padjeździe doma.
— Viadoma, mnie chaciełasia zachavać usio. Było pačućcio, niby zdymajučy špalery, ja vypuskaju pavietra, jakim dychali kłasiki. Ja ŭjaŭlała, jak budu chadzić pa parkiecie, pa jakim chadzili jany, — dzielicca dziaŭčyna. — Za jaho my zmahalisia da apošniaha. Doŭhi čas źvierchu lažaŭ łaminat, jaki surjozna paŭpłyvaŭ na stan dreva. Tamu my prosta kupili taki ž parkiet i pakłali jaho ŭ pakojach dakładna jak było. A voś dla kalidora i kuchni vybrali plitku.
U pracesie ramontu pad płastami špaler chłopcy znajšli malunak matylka — «simvał pieraradžeńnia». Takija znachodki imhnienna stanavilisia znakami, jakija jašče bolš matyvavali
Hady pieratvaryli płasty špaler u kardon, jaki chavaŭ pad saboj žaŭtlavyja ścieny.
— Ja chadziła z askiepkam ad ściany pa budaŭničych kramach u pošukach takoha ž adcieńnia, — śmiajecca Vika. Dziaŭčynie chaciełasia dać poŭnuju volu i raskolinkam, jakija šmat hadoŭ chavalisia na stoli pad hipsakardonam. Takija zapyty vielmi ździŭlali bryhadu budaŭnikoŭ. — Jany ledźvie raśpisku ź mianie nie brali, maŭlaŭ, kab potym nie było pretenzij. Da taho ž, u nas pracavaŭ majstar, jaki viadomy svaim pierfiekcyjanizmam u pracy sa ścienami. Ja ž prasiła ad jaho advarotnaha, jašče i raskolinki. Jon znachodziŭsia ŭ takim stresie: nie spaŭ, pastajanna pierapytvaŭ mianie, ci ŭpeŭnienaja ja, nastojvaŭ na vyraŭnoŭvańni. Praź niekatory čas ja atrymała žadanaje. Zapisvaju hałasavoje, jakoje pačała sa słoŭ: «Andrej, pajšli raskoliny». Jon paśla hetaha spyniŭ zapis i niekalki dzion nie moh jaje dasłuchać. Pieražyvaŭ, što pryjdziecca ŭsio pierarablać, a ja tam ŭschvalała jaho pracu. Kožny raz, kali baču novuju raźviazku, chadžu zadavolenaja, bo kvatera žyvie.
Druhi pakoj vyłučyli pad spalniu. Ścienavyja paneli z malunkam dreva nadajuć prastory salidnaści. Siamja tut nie žyvie, ale Vika pieryjadyčna zastajecca z načleham.
Mebla i dekor zapaŭniali pakoi z časam. Siudy šukali aŭtentyčnyja pradmiety i, viadoma, knihi. Raniej u kožnaj kvatery hetaha doma była svaja biblijateka. Aŭtary pa-dobramu pamiž saboj spaborničali. Viktoryja pad knižnyja palicy vyłučyła cełuju ścianu ŭ haścinaj. Akazałasia, što ŭ minułym jany byli na tym ža miescy. Tvory siudy prynosili hości, siabry siamji, ale samymi kaštoŭnymi ekzemplarami Vika nazyvaje knihi, padoranyja Natallaj Ivanaŭnaj. Adna ź ich — zbornik jaje muža. Kniha prastajała ŭ kvatery ŭvieś čas. Žančynie chaciełasia, kab jana tam i zastałasia. Byłaja ŭładalnica była ŭ kvatery paśla prodažu tolki raz, ale jašče nie bačyła vyniki pierarobki. Vika ŭsio saromiejecca jaje zaprasić, pieražyvaje, ci spadabajecca. Damovilisia, što naša intervju stanie adpraŭnym punktam.
Nasuprać biblijateki raźmiaściłasia staroje fartepijana — padarunak pijanista Alaksandra Arłoviča.
— Jość tut rečy i majoj siamji. Naprykład, babulin sierviz. Jon usio žyćcio prastajaŭ za škłom, u čakańni śviata, jakoje nikoli nie nastanie. Za paru miesiacaŭ da śmierci babuli ja paprasiła jaje jaho dastać. My, narešcie, papili ź jaho harbaty. Ciapier ja pastajanna viartajusia da jaje, kali im karystajusia.
Historyja, jak Vika viarnuła litaraturu ŭ hetuju kvateru
— Niejak natknułasia na artykuł adnoj žurnalistki, jakaja napisała, što litaratura ŭ hetym domie źjechała na abočynu. Jaje słovy mianie vielmi začapili, bo z hadami piśmieńnikaŭ tut, praŭda, stanaviłasia ŭsio mienš. Jašče pry pieršym znajomstvie z hetaj kvateraj, u mianie ŭźnikli idei pravodzić tut tematyčnyja sustrečy i zbory knižnych kłubaŭ. My adrazu rychtavali jaje da taho, kab kaliści jana stała žyvym muziejem hetaha doma.
Da niejminhu Vika padychodziła surjozna, ale znajści štości lepšaje za ŭžo isnujučuju nazvu doma — «ManaŁIT» — nie ŭdałosia. Pa značeńni jano ŭpisvajecca idealna: raniejšyja žychary hetaj stalinki sapraŭdy zakłali mocny fundamient biełaruskaj litaratury.
U ścienach svajoj kvatery Vika vyraściła nie tolki hramadski prajekt, ale i pieratvaryła apaviadańnie z 16 staronak u paŭnavartasny raman. Jaje praca pieramahła ŭ konkursie «LitUP», paśla čaho vydaviectva «Mastackaja litaratura» prapanavała apublikavać paŭnavartasny raman.
— Kali ja pryjšła ŭ vydaviectva, kab zaklučyć kantrakt, to daviedałasia, što tam kaliści pracavała Natalla Ivanaŭna. U toj momant ja navat siadzieła za jaje byłym pracoŭnym miescam. Paličyła heta taksama svojeasablivym znakam losu.
Vika ź dziacinstva była zachoplena litaraturaj. Mamie davodziłasia vyhaniać dačku na vulicu, kab taja nie pasadziła sabie zrok. Budučy padletkam, jana kožny dzień pisała natatki pra svajo žyćcio, viała dziońniki i, jak i mnohija, maryła stvaryć štości svajo. Prafiesiju źviazała z vyvučeńniem moŭ, a potym z hałavoj syšła ŭ siamju, maciarynstva i svoj pieršy biznes. Usio kardynalna pamianiałasia jakraz pierad kuplaj stalinki. Vika napisała niekalki staronak apaviadańnia, jakoje raźlaciełasia pa siabrach i znajomych. Ich padtrymka dapamahła pavieryć u siabie i zamatyvavała pastupić u Litinstytut, dzie vučylisia Karatkievič i Adamčyk. U hetym hodzie dziaŭčyna zdaje dypłom, prykładna ŭ hety ž čas na śviet pavinna źjavicca treciaje dzicia.
— Moj vykładčyk niejak skazaŭ: «čym ciažej žyćcio ŭ piśmieńnika, tym lepš jaho teksty». Jano tak i jość. U śviadomym uzroście na svajo dziacinstva my hladzim inakš. Jano ŭ mianie nie było drennym. Nie, kłasičnaje, z razvodam baćkoŭ i ich prymireńniem. Prablemy darosłych byli navidavoku, jak by jany nie staralisia chavać. U ciažkich situacyjach ludzi pavodziać siabie pa-roznamu: kahości jany mabilizujuć, kahości paralizujuć. Ja zaŭsiody sychodziła ŭ svoj śviet, dzie stvarała biaśpiečnuju realnaść. Na dapamohu prychodziła fantazija. Svaje pačućci i emocyi ja sprabavała vyrazić u malavańni, viazańni, ale ŭ tekście atrymlivałasia lepš za ŭsio.
Tema ramana «Vyraj» źviazana ź vialikaj strataj u Vikinaj siamji — strataj babul. Jany byli nitačkami, jakija źviazvali ŭsich svajakoŭ.
— U adzin hod ja pierastała być unučkaj. U hety momant ja tvaram da tvaru sustrełasia z žachlivym faktam, što pamiž mnoj i krajem stajać tolki baćki. A chto budzie raskazvać historyju, jakija našy blizkija vynosiać z saboj? Hałoŭnyja hieroi majho ramana — zbornyja vobrazy: jość sioje-toje ad mianie i maich baćkoŭ. Mamu maja praca daviała da śloz. Baćka na prezientacyi trymaŭsia, padcisnuŭšy vusny, — uspaminaje Vika reakcyju baćkoŭ. — Siastra taksama była ŭ šoku, ale tak śmiešna tady skazała: «dumała, što ty narmalnaja, a ty vo jak usio bačyš».
Nie tak daŭno Vicy ŭdałosia adšukać i kupić viaskovy dom, u jakim rasła jaje mama i babula.
— «Bolš nikoli» — heta vielmi mocny ŭzmacnialnik hustu. Blizkich ludziej užo niama, ale toje, da čaho jany dakranalisia ŭsio jašče isnuje. Kali b nie hety dom, nam by nie było pa što jeździć u viosku, niedzie źbiracca vialikaj siamjoj. Jon — fundamient tradycyj. Pa sutnaści, moj siamiejny «manalit».
U minułym hodzie raman Viki byŭ pradstaŭleny ŭ farmacie sceničnaj čytki na scenie Kupałaŭskaha teatra, što samo pa sabie važnaja padzieja. Jaje «Vyraj» adaptujuć i ŭ paŭnavartasnuju pjesu, nad čym jana aktyŭna pracuje z režysioram.
Čytačy raźbirajuć apošnija ekzemplary treciaha tyražu jaje ramana. U chutkim časie maładaja piśmieńnica płanuje vypuścić jašče adzin svoj rukapis pra ŭzajemaadnosiny ŭ siamji žančyn roznaha pakaleńnia.
Našuju razmovu słuchali dzieviać biełaruskich kłasikaŭ. Ich partrety na pažoŭkłaj papiery byli znojdzieny ŭ bukiniście. Tank, Bykaŭ, Šamiakin, Mielež, Kuźma Čorny z padmalavanymi rožkami. Cikava, što jany b skazali pra «Vyraj»?
— Och, składana skazać. Dumaju, Ivan Mielež mianie b zrazumieŭ. U jaho pracach taksama šmat hłybokich manałohaŭ. Karatkievič, mahčyma, nie acaniŭ, choć jon i ramantyk. Nie viedaju, spadziajusia, što jany byli b rady.
Ciapier čytajuć
Pasiarod iranskich bambiožak Dubaja Kirył Rudy pierabraŭsia z Emirataŭ u ZŠA: «Rady złučać kantynienty! Nie saromiejciesia da mianie źviartacca»4
Pasiarod iranskich bambiožak Dubaja Kirył Rudy pierabraŭsia z Emirataŭ u ZŠA: «Rady złučać kantynienty! Nie saromiejciesia da mianie źviartacca»
Babaryka turemščykam: «U mianie było, ciapier niama, ale jość šaniec, što budzie. A ŭ vas nie było, niama i nie budzie. I ŭ vašych dziaciej nie budzie»99
Kamientary