Čarniakievič: Nie čakajcie tryumfalnaha šeścia biełaruskaj litaratury pa Jeŭropie

Biełaruskaja litaratura ŭ emihracyi nabyła novaje dychańnie i dasiahnuła niebyvałaha roskvitu. Takoje ŭražańnie možna skłaścisia ŭ tych, chto sočyć za biełaruskimi sacsietkami i cikavicca šmatlikimi prezientacyjami dy fiestyvalami. Akazvajecca, tak pryhoža vyhladaje tolki nadvodnaja častka ajśbierha.

Pad toŭščaj vady adbyvajucca zusim inšyja pracesy, jakija mohuć nie tolki radavać amataraŭ ajčynnaj knihi, ale i zasmučać ich. Voś adhadajcie: što źjaŭlajecca samym balučym miescam našaj litaratury? Čamu turemnyja tvory nie pakidajuć biełaruskuju litaraturu ŭžo try stahodździ? Ci zdolnaja biełaruskaja litaratura skaryć Jeŭropu praź dziesiacihodździe-druhoje?

Adkazy na niazručnyja pytańni BGmedia šukaje razam ź Cichanam Čarniakievičam, hałoŭnym redaktaram sajta bellit.info i pres-sakratarom Mižnarodnaha sajuza biełaruskich piśmieńnikaŭ.

— Naša litaratura apošnich hadoŭ isnuje pamiž dvuma vielmi roznymi čakańniami. Z adnaho boku — jeŭrapiejcy šukajuć novyja formy i novyja temy. Z druhoha — biełaruski čytač čakaje ad svaich aŭtaraŭ mastackaha asensavańnia 2020 hoda. Ci nie apynulisia biełaruskija piśmieńniki pamiž hetymi dvuma polusami?

— Piśmieńniki zaŭsiody sutykajucca z vyklikami — takaja ichniaja praca. Pimieńniki čytajuć zamiežnuju litaraturu, svaich adnahodkaŭ — i vybirajuć najbolš pryvabny sposab piśma dla siabie, vyznačajuć svoj šlach. Pierad kožnym piśmieńnikam moža stajać nie dva, a dziesiać ci bolš vyklikaŭ; kali ž ich niama, to, napeŭna, možna havaryć nie pra litaraturu, a pra chobi. Paezija, proza, kino, teatr, žyvapis — u žyćci tvorcy ź luboj śfiery jahonaja sprava zabiraje vialikuju častku žyćcia. Tamu vykliki — heta narmalnaje, absalutna naturalnaje, choć i niervovaje asiarodździe.

Čamu dahetul nie napisanaja kniha pra padziei 2020 hoda?

— Čamu dahetul u nas niama mastackaha tvora, jaki b asensavaŭ padziei 2020 hoda? Nie chapiła času ci nie znajšłosia śmielčakoŭ, hatovych raspracoŭvać hetuju trahiedyju?

— Jak pakazvaje historyja, takija składanyja temy patrabujuć času. Usia litaratura pra Druhuju suśvietnuju vajnu źjaviłasia paśla zakančeńnia vajny, časam mastackija tvory źjaŭlajucca praź dziesiacihodździ paśla zaviaršeńnia padziejaŭ. A historyja 2020 hoda faktyčna nie skončanaja, bo vyniku, da jakoha my idziem i jakoha ŭsie čakajem, jašče niama.

Navat pra ŭkrainskuju vajnu, viadoma, pišucca knihi vajskoŭcami, miedykami, žurnalistami, jakija jeździać na front. Ale mastackich knih, ramanaŭ — nie nonfikšnu, nie ŭspaminaŭ, nie bijahrafičnych tvoraŭ — vielmi mała.

Ja niadaŭna słuchaŭ intervju Siarhieja Žadana ź viadomym kinarežysioram Uładzimiram Jacenkam, jaki ščyra pryznaŭ, što takoje kino pakul što niemahčymaje: treba, kab vajna skončyłasia. Tady možna asensavać ci prydumać historyi, jakija stanuć nie ahitkaj, nie prapahandaj, nie zabavaj kštałtu Remba — nichto z narmalnych kinarežysioraŭ nie choča zdymać takoje kino. Što absalutna zrazumieła: prapahanda — zusim nie toje kino, jakoje choča zdymać prystojny kinarežysior.

Nie takuju litaraturu choča pisać surjozny prazaik. Bo, atrymlivajecca, tvorca vystupaje ŭ niejkaj pasiŭnaj roli: vajna nie skončyłasia, tabie štodnia prylataje i ty nie možaš raskazać štości z aktyŭnaj pazicyi, jak čałaviek, jaki paŭdzielničaŭ u zakančeńni historyi.

Toje ž samaje možna pieranieści i na biełaruskuju situacyju. Paŭtarusia, sama historyja jašče nie skončanaja, analizavać minuły pieryjad vielmi składana. Tamu, napeŭna, ludzi ciapier bolš pišuć pra toje, što ź imi adbyvajecca tut i ciapier — aŭtafikšn.

Turemnaja litaratura isnavała ŭ 19, 20 i ŭ 21 stahodździach

— Paśla vyzvaleńnia palitviaźniaŭ mnohija čakali mahutnaj chvali turemnaj dakumientalistyki. Nakolki hetyja čakańni spraŭdzilisia? Ci pavinna siońnia litaratura śviedčyć pra pieražytaje ci ŭžo analizavać jaho?

— Čakańni častkova spraŭdzilisia, bo knižki vychodziać. Niadaŭna Mikoła Dziadok vydaŭ knihu, nadrukavali eseistyku Mikoły Statkieviča, a Maksim Znak skazaŭ, što źbirajecca rychtavać novy tvor. Chacia jahonaja turemnaja litaratura pieradavałasia na volu, vydavałasia i pierakładałasia navat tady, kali jon jašče siadzieŭ za kratami. Heta tolki niekalki prykładaŭ z mnostva. Turemnaja paezija i proza, na žal, praciahvajuć vychodzić, bo vielmi mnohich zakranuli represii, ludzi dzielacca ŭłasnym vopytam — i jak śviedčańniem, i jak aŭtaterapijaj. Časam — u formie knih, časam u formie abjomnych intervju ci videa. Hety dośvied idzie ŭ infaprastoru, chaj sabie i nie ŭ vyhladzie mastackaj litaratury, a aśvietnickaj ci eseistyčnaj. Kali brać tvory Sieviarynca ci Statkieviča, to heta, chutčej, eseistyka ci navat fiłasofska-eseistyčnyja tvory z refleksijaj nakont taho, jak treba było rabić i što treba rabić tut i zaraz.

Refleksija — vielmi dobra, ale mastackaja litaratura ŭsio-taki inšaje.

— Adnak turemnaja tvorčaść ciapier aformiłasia jak asobny i paŭnavartasny kirunak biełaruskaj litaratury?

— Jana nikudy i nie źnikała. Ja letaś zrabiŭ antałohiju kłasičnaj turemnaj paezii «Vieršy na Volu» na 400 staronkach: tudy ŭklučyŭ tvory i Jakuba Kołasa, Alesia Haruna, Maksima Tanka, Uładzimira Žyłki, Łarysy Hienijuš. Turemnaja litaratura — vielmi staraja tradycyja, tamu pačaŭ knihu ad fiłamataŭ 19 stahodździa (Čačot, Tamaš Zan, «Maryśka čarnabrova» Kastusia Kalinoŭskaha). Sibir, Vaładarka, Łukiški, Biaroza-Kartuzskaja, Łubianka, Amierykanka, hiestapa, HUŁAH. Uklučałasia tolki taja paezija, jakaja pisałasia mienavita za kratami i ŭ vysyłcy. My, bačycie, majem tut surjoznyja i mocnyja tradycyi ź vialikaj kolkaściu tekstaŭ i dziasiatkami imionaŭ. Pryčyna ŭ tym, što absalutnaja niezaležnaść krainy dahetul nie dasiahnutaja: palitviaźni jak u XIX, XX, tak i XXI stahodździ zmahajucca faktyčna za adnyja i tyja ž pravy i svabody.

Biełarusaŭ ciahnie ŭ kazku — heta sproba ŭciačy ad realnaści

— Pakul nie źjaviŭsia vialiki sacyjalny raman pra 2020 hod, vielmi cikava raźvivajucca nibyta «niehałoŭnyja» žanry — detektyŭ, young adult, fentezi. Ci možna skazać, što mienavita tam siońnia adbyvajucca najbolš cikavyja mastackija pošuki biełaruskaj litaratury?

— Toj ža Alhierd Bacharevič, jaki letaś atrymaŭ Lejpcyhskuju knižnuju premiju, napisaŭ vialikaje ese pra toje, što nas ciahnie ŭ kazku. Nie nadta darečna ŭ siońniašniaj situacyi stvarać kazki — absalutna vydumanyja suśviety z całkam vydumanymi istotami, albo pra niejki niavyznačany čas (ci to 5‑ie stahodździe, ci to 35-je). Ale, na žal ci na ščaście, situacyja isnuje. Kali pahartać knihi z poŭnaha śpisu sioletniaj premiii Hiedrojca, to stanovicca vidavočnym, što mienavita «kazki», u tym ci inšym razrezie, i pišuć siońnia tvorcy. Vydumanyja suśviety — heta antyŭtopii, časam fentezi ci kvazi-scenaryi. Vidać, heta svojeasablivaja forma ŭciokaŭ ad realnaści, bo navakolnaja rečaisnaść nie daje natchnieńnia, kab pisać; chutčej naadvarot, moža razburyć psichiku i jaje abarončyja miechanizmy, tamu ludzi ŭciakajuć u vydumanyja suśviety, u jakich sprabujuć znajści adkazy na złabadzionnyja pytańni. Ci atrymlivajecca ŭciačy ad realnaści, ci dobraja abo siaredniaha ŭzroŭniu litaratura vychodzić z-pad piara tvorcaŭ — užo inšaja razmova. Vydumanyja tvory siońnia takija, a kali chočaš nie vydumanyja — kuplaj aŭtafikšn, pra toje, što adbyvajecca tut i ciapier.

— Biełaruskaja paezija adhuknułasia na padziei praktyčna imhnienna, dramaturhija taksama znajšła svaju intanacyju. Čamu proza apynułasia značna bolš inertnaj? Spasyłka na toje, što dla ramana patrebna bolš času — nie pracuje: šeść hadoŭ termin vialiki… Havorka idzie pra asablivaść žanru ci prykmietu bolš hłybokaha kryzisu?

— Ja b skazaŭ, što i ŭ paezii revalucyjnaja tema stračvaje svaje pazicyi. Vizualnaja kultura źviazanaja z tym, što traŭmatyčnaja historyja 2020 hoda bolš zrazumiełaja dla tych, chto ŭkładajecca ŭ hetyja prajekty. A jany, jak praviła, vielmi darahija: i śpiektakli, i kinafilmy, u jakich nieabchodna zadziejničać dziasiatki ludziej i vialikija placoŭki. Hetaja vialikija naratyvy, u tym liku trahiedyi, jakija mohuć być padadzienyja jak prydatnyja dla razumieńnia ŭmoŭnamu «siaredniamu» jeŭrapiejskamu hledaču ci słuchaču.

U prozie pa-raniejšamu bolš cenicca ŭnutrany dośvied, indyvidualnaja historyja, jakaja nieabaviazkova źviazanaja z peŭnym časam, tym bolš z 2020 hodam. Chacia siam-tam možna znajści aluzii, paralelli, chtości, pišučy navat fentezi ci antyŭtopiju, moža pakazać 2020 hod. Akuratnieńka časta. Biezumoŭna, šmat u kaho jašče pracuje i samacenzura, bo ludzi chvalujucca: chto pračytaje tvor, nakolki šyroka pojdzie knižka, ci možna budzie jaje ŭziać u Biełaruś i pieradać baćkam — takija zaściarohi jašče spyniajuć i litarataraŭ i čytačoŭ. Bo knižka jašče — chard-kopija, papiera, abjekt; kino možna pahladzieć na YouTube, muzyku možna ŭklučyć, śpiektakl taksama možna pahladzieć, ale knihu treba vieźci. Hetyja zaściarohi pracujuć.

Mova źmianiajecca, mova biadnieje

— Ci źmianiłasia sama biełaruskaja litaraturnaja mova paśla 2020 hoda? Ci staŭ biełaruski mastacki tekst inšym — nie tolki tematyčna, ale i estetyčna?

— Ja dumaju, što tak. Za košt taho, što mova isnuje ŭ zamknionaj prastory, jana vidavočna biadnieje. To bok, ludzi pišuć dosyć rehularna, vialiki plus jość u tym, što źjavilisia dziasiatki absalutna novych aŭtaraŭ i aŭtarak, jość roznyja inicyjatyvy, čytackija kłuby, knižnyja błohi. Tym, chto krucicca ŭ litaraturnaj śfiery dziasiatki hadoŭ, vidavočna, što novaja chvala robić i šmat pamyłak: časta nie viedajuć, jak napisać słova, nie adčuvajuć rusizmaŭ, nie adčuvajuć kantekstu ŭžyvańnia, banalnaj arfahrafii i punktuacyi — heta vidavočna kožnamu, chto sočyć za pracesam, spažyvaje kantent, dy i naohuł biare ŭ ruki knižki. Tamu tut vielmi vialikuju rolu majuć vydaviectvy, ich zdolnaści ŭ redahavańni, dobraj karektury. Časam z prablemaj nie spraŭlajucca navat jany, bo vielmi šmat treba pravić i pierapracoŭvać. Ale ŭsio ž heta zakanamiernaść, bo ŭ nas, napeŭna, nikoli nie było hetulki piśmieńnikaŭ.

Ludzi prychodziać z ruskamoŭnaha asiarodździa, ale bačać, što biełaruskamoŭnaje cikavić čytačoŭ, tamu niekatoryja prahaniajuć svaje ruskamoŭnyja teksty praz čat GPT.

Viadomyja vypadki, kali prynosiać teksty, jakija vidavočna pierakładzienyja na biełaruskuju movu štučnym intelektam; čałaviek nie staŭ pierakładać samastojna, a prapuściŭ praz prahramu i padaŭ biełaruski varyjant.

Naturalna, mova biadnieje, mova źmianiajecca… Situacyju mahli b častkova vypravić redaktarskija varštaty, zdolnyja rychtavać novych śpiecyjalistaŭ, a sama hetaja praca musić lepš apłačvacca. Bo my sutyknulisia z realnaj prablemaj.

— Niedachop charošych redaktaraŭ siońnia vidavočny?

— Tak, adčuvajecca. Asnoŭny «puł» redaktaraŭ, nakolki ja viedaju, zavaleny pracaj. Zrešty, i kankurencyja z ruskaj movaj nikudy nie źnikła. Ja b skazaŭ, što ŭ emihracyi za apošnija piać hadoŭ biełarusy vydali na ruskaj movie ŭ 10 razoŭ bolš mastackaj litaratury, čym jaje było ŭ «darevalucyjnyja», «dažnivieńskija» časy. Im tak praściej, jany tak dychajuć, tak adčuvajuć. Usio heta zrazumieła, uličvajučy, kolki ŭ Biełarusi ruskamoŭnaha haradskoha nasielnictva, ź jakoha vychodziać, viadoma, i litaratary. Tamu drejf prafiesijanałaŭ budzie ŭ ruskamoŭny bok, i, prahnazuju, što ŭsio bolšy hod ad hodu i ŭ Biełarusi, i ŭ dyjaspary. Moža, kali pačnie vykonvacca zakon «Ab movach» 1990 hoda, to situacyja pacichu pačnie źmianiacca, i hadoŭ praz tryccać paśla taho my pabačym inšuju karcinu. Ale pakul što ŭsio pa-raniejšamu, skažam tak, — i ŭ Minsku, i va ŭmoŭnaj Varšavie.

Stvareńnie Asacyjacyi biełaruskich vydaŭcoŭ — heta historyja pośpiechu

— Biełaruskija vydaviectvy siońnia taksama ŭ pastcy. Nievialikija nakłady aznačajuć vysoki košt knihi, a vuzki rynak nie dazvalaje pracavać pavodle zakonaŭ vialikaj knižnaj industryi. Ci možna ŭžo kazać pra paŭnavartasnuju biełaruskuju knižnuju halinu ŭ vyhnańni, ci heta ŭsio jašče historyja pra kulturnaje vyžyvańnie?

— Dy što ŭžo tut, usia našaja litaratura — heta historyja vyžyvańnia, historyja Biełarusi — historyja vyžyvańnia. Zaraz my siadzim na Kafiedralnaj płoščy ŭ Vilni, jakaja źjaŭlajecca prykładam taho, što litoŭcy zmahli vyžyć, u tym liku dziakujučy škołam, dziakujučy presie, kniham na litoŭskaj movie. Litoŭcy zakłali hetyja cahliny i pabudavali niezaležnuju dziaržavu. Heta zajzdrosnaja historyja pośpiechu.

To bok, historyja vyžyvańnia nikudy ad nas nie padziełasia, tamu što ŭmovy pa—raniejšamu vielmi ciažkija. Dostup da čytača skrajnie abmiežavany, pieradać štości ŭ Biełaruś vielmi składana, adpaviedna, vydaŭcam zbolšaha treba pracavać z našymi suajčyńnikami ŭ dyjaspary, jakija mohuć jašče kupić knihi.

— Značyć, stvareńnie Asacyjacyi vydaŭcoŭ (Asacyjacyja biełaruskich vydaŭcoŭ — heta pieršaja prafiesijnaja arhanizacyja niezaležnych vydaviectvaŭ u emihracyi, aficyjna zarehistravanaja ŭ červieni 2026 hoda ŭ Krakavie, jakaja abjadnoŭvaje 11 vydaviectvao) — taksama historyja vyžyvańnia knihavydaŭcoŭ?

— Pra stvareńnie Asacyjacy havaryli jašče hadoŭ 10—15 tamu. Ale tady samym vydaŭcam nie było zrazumieła: a navošta heta rabić? Ja pamiataju takija sustrečy, u tym liku inicyjavanyja piśmieńnickim sajuzam. Ciapierašnija ŭmovy istotna pahoršylisia, kryzis abvastryŭsia, pryjšło razumieńnie, što hurtam lahčej i baćku bić, jak toj kazaŭ. Tamu Asacyjacyja narešcie aformiłasia, idzie aktyŭnaja kamunikacyja pamiž vydaŭcami: supolnyja vyjezdy, supolnyja prajekty. Heta vydatna!

Ja b skazaŭ, vydavieckaja śfiera pakazała ŭsioj emihracyi 2020‑ch hadoŭ pazityŭny prykład: jany zmahli adaptavacca da situacyi, stali raźvivacca i raści, ich stała ŭ razy bolš.

Siońnia možna ŭžo navat skazać, što «padzialili» miž saboj čytačoŭ: niechta vydaje bolš paeziju, chtości zajmajecca pierakładami, niechta bolš uvahi nadaje dziciačaj litaratury, a chtości raskručvaje debiutnych aŭtaraŭ. U knihavydaviectvie vidavočnaje raźvićcio i cikavaja sama historyja — pra heta možna ŭžo pryhožyja knižki pisać, pra biełaruski knihavydaviecki rynak. Heta historyja pośpiechu, a daloka nie zaŭsiody ŭ emihranckich śfierach ich šmat, chapaje akurat zusim inšych siužetaŭ: parazaŭ ci skandałaŭ, łajanak, padziełaŭ….

Vydajecca šmat pierakładnoj litaratury, a voś biełaruskuju pierakładajuć mała

— U apošnija hady ŭsio bolš miesca ŭ vydavieckich płanach zajmajuć pierakłady. Heta śviedčańnie staleńnia biełaruskaj kultury ci ŭsio ž simptom kryzisu sučasnaj biełaruskaj prozy?

— Heta absalutna naturalnaja reč: va ŭsie časy ŭsie nacyi mieli bolš pierakładnoj litaratury, čym aŭtarskaj. U mižvajennaj Litvie (mienavita hety pieryjad ja zaraz vyvučaju) suadnosiny pamiž vydańniem pierakładaŭ i aŭtarskaj litaratury składali dobra kali 50 na 50. Pierakładałasia litaratura ŭ tym liku i z ruskaj movy, i z polskaj. Litaralna dniami ja bačyŭ post Litoŭskaha sajuza piśmieńnikaŭ pra toje, što jany buduć vydavać nastupnyja čatyry miesiacy. U hetym śpisie niama nivodnaha litoŭskaha aŭtara! Jany kupili cikavyja aŭtarskija pravy z roznych krajoŭ: z Azii, Łacinskaj Amieryki, z ZŠA, Partuhalii — i spakojna vydajuć pierakładnuju litaraturu. Tamu bajacca pierakładaŭ niavarta.

— Ci moža siońnia niezaležnaje biełaruskaje vydaviectva dazvolić sabie vydavać vyklučna mastacka važkija knihi, ci ekanamičnaja realnaść prymušaje ŭsio čaściej dumać pra kamiercyjny pośpiech?

— Ja dumaju, što mała kaho ź biełaruskich vydaŭcoŭ cikaviać knihi nievysokaj mastackaj važkaści. Kali heta pierakład, to treba, kab byŭ chit, hruba kažučy, ajfon, jaki ludzi zachočuć kupić, mieć doma i čytać, i potym dakupić novuju viersiju. Moža być i kłasičny tekst, jak januškievicki «Hary Poter» ci Tołkin. Ale kata ŭ miachu — ni pierakładnuju, ni aryhinalnuju knihu — nichto nie budzie vydavać. Pavinna być chacia b niejkaja ekśpiertnaja acenka, i kožnaje tałkovaje vydaviectva jaje maje. Čytajučy rehularna intervju, bačyš, što vydaŭcy bolš za 50%, niekatoryja — da 90% rukapisaŭ nie prymajuć. Bačycie, vydajuć adnu ź dziesiaci knižak — najlepšuju z dasłanych. Bo ž jany vielmi časta ŭkładajuć svaje niešmatlikija hrošy i nie nadta chočuć ryzykavać. Na nizkaj jakaści litaratury daloka nie zajedzieš.

Inšaja sprava — siaredniaja jakaść, siaredniaja tempieratura pa balnicy — užo druhoje pytańnie. Tut užo sprava hustu vydaŭca — što jon ličyć vysokamastackaj litaraturaj.

— Jakija prykładnyja suadnosiny pierakładnych i aryhinalnych tvoraŭ u siońniašniaj biełaruskaj litaratury?

— Napeŭna, jość vydaŭcy, jakija zbolšaha nakiravanyja na pierakłady (dumaju, vydaviectva «Januškievič» možna ličyć takim), na chity mastackaj litaratury, jakija možna pradać, apłacić vydatki, zarobki ludziam i nie prahareć, naturalna. Niechta biarecca za pierakładnyja prajekty z padtrymkaj: kali niejkaja kraina (Litva, Polšča, Hiermanija, Šviecyja etc.) moža apłacić druk, pravy, pierakład — a heta samy vialiki, darahi radok biudžeta. Tady možna pravieści rekłamnuju kampaniju, pradać knihu i niešta zarabić.

To bok, pierakładnaja litaratura trymajecca, u tym liku dziakujučy padtrymcy inšych krain, jakija chočuć danieści svaje nabytki da biełarusaŭ.

Inšaja reč, što biełaruskija tvory słaba pierakładajucca na inšyja movy — tak skłałasia histaryčna, bo ŭ nas jakraz niama instytucyjaŭ, jakija padtrymlivajuć pierakłady na zamiežnyja movy. Jość niekalki dobrych prykładaŭ, naprykład, Alhierd Bacharevič ź Julaj Cimafiejevaj, Jeva Viežnaviec, čyja apovieść «Pa što idzieš, voŭča?» pajšła pa śviecie i trapiła ŭ niejki nierv (kniha vyjšła na 10 movach). Heta historyi pośpiechu, dy takich vielmi mała i dajucca jany niejmaviernymi vysiłkami, u tym liku aŭtaraŭ i aŭtarak.

— Paśla śmierci Śviatłany Kurs mnohija zahavaryli pra vialikuju stratu dla biełaruskaj litaratury. Ale ci možna ŭvohule siońnia nazvać imiony piśmieńnikaŭ, jakija zadajuć ton sučasnaj biełaruskaj prozie? Ci epocha «litaraturnych lidaraŭ» užo zastałasia ŭ minułym?

— Z histaryčnaj pierśpiektyvy možna kazać, što važna ŭsio: i debiutnyja aŭtary, i siaredniaj jakaści teksty, i važnyja zusim roznyja žanry. Ale dla kankurentnaha asiarodździa, jakim pa svajoj pryrodzie źjaŭlajecca litaratura, usio roŭna tam prysutničajuć lidary. Palitru aŭtaraŭ raskładać na niejkija kanony, vyznačać top—10 ci top—20 usich časoŭ, jak u nas lubiać, mnie asabista vielmi składana, bo čytaješ ža dziasiatki novych knih štohod, tamu maješ patrabavalnaje i śpiecyfičnaje staŭleńnie. Dniami ŭ Threads «uźlacieła», što nazyvajecca, publikacyja pra try najlepšyja biełaruskija knižki. 70—80% paradaŭ datyčyli školnaj kłasiki (Karatkievič, Bykaŭ, Kołas), chtości bolš z abaznanych nazyvaŭ rasstralanych paetaŭ, a chto nie pamiataje ničoha, akramia školnaj prahramy, uparta naviazvaŭ Ivana Šamiakina. A ź ciapierašnich piśmieńnikaŭ najčaściej uspaminali Bachareviča i Horvata. Zhadvali jašče i Śviatłanu Kurs, jakoj, na vialiki žal, z nami ŭžo niama.

Mnie hetaja miłaja i niedzie naiŭnaja pieraklička pakazała zrez šyrokaj aŭdytoryi, jakaja choć kryšačku štości čuła pra biełaruskuju litaraturu. Ale lidary jość — havorka pra kłasikaŭ i niekalkich aŭtaraŭ, jakija pišuć ciapier.

Našy čytačy — hulcy na adnym poli

— Biełaruski čytač siońnia taksama žyvie ŭ novaj realnaści. Emihracyja ŭsio bolš usprymajecca jak žyćcio «ŭsurjoz i nadoŭha». Jak heta źmianiaje adnosiny da biełaruskaj knihi?

— Našy čytačy znachodziacca i za miažoj, i ŭ Biełarusi.

Biełarusy, jakija daŭno ŭžo za miažoj, stvarajuć knižnyja kłuby, svaje ekasistemy (vydaviec—kniharnia—prezientacyja—abmierkavańnie—aŭtary). Toje samaje, ale ŭ mienšych maštabach i ź mienšymi achopami, isnuje i ŭ Minsku. Isnujuć aŭtary, jakija pišuć, supracoŭničajuć z ruskimi vydaviectvami, chodziać na prezientacyi — adpaviedna, stvarajuć svaje sistemy. I jość kłasika, jakaja pakryvaje ŭsich, jakaja pieravydajecca i tut, i tam, i cenicca tut i tam: Karatkieviča kuplajuć i ŭ Minsku, i ŭ Vilni, i ŭ Varšavie.

U pryncypie, usie jany — hulcy na adnym poli, chacia ciapier vydać knižku ŭ Minsku — naturalny kvest, kali nie arkadnaja hulnia. Dobra, chto niechta jašče ryzykuje drukam, niechta viartajecca ŭ dziaržaŭnyja vydaviectvy, bo ŭ krainie ŭžo amal niama nijakich inšych. Tut my z vami možam pačać abmiarkoŭvać temu kampramisnaści. Nakolki niesvaboda ŭpłyvaje na jakaść litaratury i nakolki heta miescami ŭvohule možna nazvać litaraturaj. A za miažoj havary što zaŭhodna, było b kamu słuchać: tut jość i avanhardnyja ruchi, partyzanskija, samvydataŭskija. Naprykład, vydaviectva «Łysy čerap»…

— Upieršyniu čuju pra takoje.

— Jany vydali kala dziasiatka knih, mabyć. Vielmi epatažnyja, na miažy fołu, u duchu DIY 1990-ch. Ale hetyja knihi drukujucca za košt taho, što jany pradali 20—50 ekzemlaraŭ papiaredniaha nakładu, i za vyručanyja hrošy nadrukavali novuju knihu. To-bok, jość vydavieckija prajekty, jakija ŭsie barjery abminajuć: tam mohuć źjaŭlacca jak cikavyja rečy, tak i zusim niečytelnyja.

Dziciačaja litaratura — vielmi balučaje miesca

— Kali siamja ŭžo razumieje, što dzieci buduć raści ŭ Polščy, Hiermanii ci Litvie, jana ŭsio čaściej kuplaje im knihi na miascovaj movie. Ci nie stanie mienavita dziciačaje čytańnie hałoŭnym vyklikam dla biełaruskaj knihi ŭ najbližejšyja hady?

— Dziciačaja litaratura ŭsiu darohu balučaje miesca, tamu što heta vielmi darahaja kniha: jana značna bližej da artu, i jaje paprostu doraha vydavać. A źnižeńnie inviestycyj aznačaje imhniennaje padzieńnie jakaści: źnišaješ vydatki na papieru, na mastakoŭ, źnižaješ vydatki na hrafičnuju redakturu — i pa knizie heta adrazu bačna. Heta vielmi balučaja tema, dla dziaciej patrebnaja biełaruskamoŭnaja litaratura. I jaje patrebna davoli mnoha, bo małyja čytajuć vielmi chutka, mohuć adolvać niekalki knih za dzień. Adpaviedna, treba minimum 10—15 knih na miesiac. I hetak, prystupačkami, ad knižki—kardonki, jakuju dzicia hartaje ŭ 2—3 hady, da knih dla 15—hadovych padletkaŭ — vybudoŭvać ceły vializny knižny płast. U Šviecyi, naprykład, daŭno pracuje dziaržaŭnaja prahrama kultury dziciačaha čytańnia: na kožny ŭzrost jość proćma knih. Tam prapisana i padtrymka mastakoŭ, aŭtaraŭ, vydaviectvaŭ — naprykład, vydajucca hrošy za kožny raz, kali niechta ŭziaŭ knižku ŭ biblijatecy, i heta vielmi dapamahaje.

U Litvie taksama vialikija konkursy ŭ dziciačaj litaratury. Kali aŭtar vyjhraje konkurs, jahonuju knihu vydajuć nakładam, skažam, 50 tysiač ekzemplaraŭ, dziaržava vydaje aŭtaru narmalny hanarar za kožny vystup u škole, a vystupaŭ moža być niekalki dziasiatkaŭ na hod — za košt hetaha možna žyć. Heta narmalnaja jeŭrapiejskaja praktyka — vydavać vialikija finansavyja patoki na dziciačaje čytańnie.

Ź biełaruskaj kryzisnaj i partyzanskaj situacyjaj, dzie kožnaja vydadzienaja knižka — praryŭ, heta zusim nieparaŭnalnaja situacyja. Tamu absalutna naturalna, što dzieciam buduć kuplać knižki na movach krainaŭ, dzie siemji žyvuć. Ale kali baćki identyfikujuć siabie biełarusami, to mo najlepiej było b, kab jany najpierš razmaŭlali ź dziciom pa—biełarusku, pa—druhoje, prynamsi razbaŭlali čytańnie knihami na biełaruskaj movie.

Pry našaj kryzisnaj situacyi heta naturalny šlach. A knižki, choć i niašmat ich budzie, pavinny być jakasnaj litaraturaj, na jakoj by nie ekanomili. Fajnaj, z dobraj papieraj i krutymi ilustracyjami.

— Jak siońnia viarnuć vypadkovaha čytača — taho, chto vybiraje knihu nie z pačućcia nacyjanalnaha abaviazku, a prosta tamu, što jana cikavaja?

— Dumaju, kali čałavieku važnaja Biełaruś, to jon budzie, choć čas ad času, źviartacca da biełaruskich tekstaŭ. Jak źviartajucca da biełaruskich śpiektaklaŭ, biełaruskaha YouTube, padtrymlivajučy svaich suajčyńnikaŭ. A chto budzie płyści pa inercyi albo biaskonca ŭsio plažyć ci patrabavać Daŭłatałstajeŭskaha, taho ŭžo chiba mahiła vypravić.

Tryumfalnaha šeścia biełaruskaj litaratury pa Jeŭropie čakać nie varta

— Što pavinna adbycca, kab praź dziesiać hadoŭ pra biełaruskuju litaraturu znoŭ zahavaryli jak pra adnu z samych cikavych litaratur Uschodniaj Jeŭropy?

— Ja nie viedaju, ja b hetaha prosta nie čakaŭ. Zusim. Jak piesimist, ja dumaju, takoha nie adbudziecca. Ale całkam vierahodny dobry postup niekatorych charošych knižak u jeŭrapiejskich krainach. I nie tolki knih, ale i roznych kulturnickich prajektaŭ — ad teatra da kino. Zrešty, tak i adbyvajecca, ale nie ŭ takich maštabach, jak mahło, kab situacyja była zdarovaj. Na žal, čakać niejkaha čaroŭnaha vybuchu cikavaści da biełaruskaj litaratury (naprykład, što Francyja pierakładzie 20 tamoŭ našych aŭtaraŭ, ci ŭ Łondanie źjaviacca biełaruskija kniharni, abo New York Times budzie analizavać našyja tvory) ja b nie staŭ. Vialikija krainy, jakija trymajuć suśvietny knižny rynak, bolš za ŭsio zacikaŭlenyja saboj, svajoj litaraturaj. A zamiežnaja litaratura składaje zusim nievialiki adsotak: čym bolšaja kraina, tym mienšy adsotak. Časam mohuć z'ŭlacca knihi, jakija traplajuć u nierv času: taja ž Aleksijevič złaviła nierv razbureńnia savieckaj sistemy, i ŭ svaim cykle šmathranna, z roznych bakoŭ, pakazała razvał vialikaha kanstruktu. Mienavita hetaja akaličnaść vyklikała cikavaść u mnohich rehijonach śvietu; niechta adhukaŭsia na vajennyja padziei, chtości na fieministyčnyja matyvy, niechta — na radyjacyju.

Apovieść «Kudy idzieš, voŭča?» Jevy Viežnaviec, jakaja vyjšła ŭžo ŭ 10 krainach, zakranaje šmat tem, zrazumiełych siaredniejeŭrapiejskamu čytaču: vajna, los žančyny, Chałakost. Napeŭna, kali niechta zachoča rabić farmatny cykł biełaruskich ramanaŭ dla jeŭrapiejskaj aŭdytoryi, ja b paraiŭ spačatku vyvučyć, što mienavita ŭ abranaj vami dla zavajovu krainie ludzi naohuł pryvykli čytać, što tam cenicca. Inačaj vaša hienijalnaja ideja ryzykuje dla zamiežnaha vydaŭca ci vydavieckaha ekśpierta padacca niejkim absurdam.

Pytańnie Biełarusi budzie nie na pieršym miescy — heta 100 pracentaŭ. Pytańnie Biełarusi naohuł vielmi mała kaho chvaluje ŭ śviecie. Patrebny bolš univiersalnyja rečy, jakija, zrešty, ryzykujuć być vielmi banalnymi. Voś pytańnie Rasii chvaluje značna bolš čaplaje. Tamu i knihi Sašy Filipienki takija papularnyja, bo jon doŭhi čas adkazvaŭ na čytackuju cikavaść da Rasii. A pierad tym hadami pracavaŭ vyklučna dla ruskaha čytača.

— Jakoj knihi siońnia najbolš nie chapaje biełarusam? Jakaja kniha jašče nie napisanaja, ale ŭžo stała hramadskim čakańniem?

— Ja b daŭ svaju prajekcyju — dobry cykł dziciačych knižak, kłasna aformlenych. Dziasiatak dziciačych knižačak — z kłasnaj historyjaj, vydatna namalavanych. I ja liču, što hramadstva adhuknułasia b na heta, bo ŭsie lubiać svaich dziaciej; kali b źjaviŭsia chit pa—biełarusku — heta było b vydatna.

— Ale ci majem my dla hetaha vysokakłasnych dziciačych piśmieńnikaŭ?

— Ja dumaju, što majem. Moža, kamuści niešta zaminaje na takoje navažycca. U našaj situacyi piśmieńniki naohuł davoli časta kažuć, što heta biessensoŭny zaniatak, jany nie vierać, što heta kamuści patrebna. Siabram, znajomym, blizkim i rodnym davodzicca ŭhavorvać ich, kab jany dapisali knihu i vydali. Ludzi nie vierać u siabie, zajmajucca vialikim samajedstvam. Zrešty, heta taksama niebłahaja tema dla siužetu.

• 1
• 0
• 0
• 1
• 0
• 0
• 0
• 0