Jury Andruchovič. Postmadernizm — maja apošniaja terytoryja

Jury Andruchovič

Postmadernizm — maja apošniaja terytoryja

Sapraŭdy, nadyšoŭ narešcie toj čas, kali postmadernizm u nas nie krytykuje tolki lanivy ci miortvy. Asabista ja siabie liču nielanivym i žyvym, tamu ja dałučyŭsia b chutčej da tych, chto napadaje. Pahatoŭ što ich taktyka zdajecca paśladoŭnaj i vyjhryšnaj. Adnojčy ja sprabavaŭ systematyzavać i pieraličyć usie (abo, prynamsi, najbolš častotnyja) abvinavačvańni suprać postmadernizmu, i ŭ mianie vyjšła, što jon:

1) zaniaty amal vyklučna cytavańniem, jon kalažuje, mantažuje, parazytuje na tekstach papiarednikaŭ;

2) absalutyzuje hulniu dziela hulni, adkidajučy žyvuju niepasrednaść tvorčaści, pieražyvańniaŭ, dušeŭnaha i duchoŭnaha, pavažnaść mastackaha apaviadańnia i supernaratyŭ;

3) padryvaje vieru ŭ pryznačeńnie litaratury (chto b i što b pad hetym pryznačeńniem nie razumieŭ); voś ža, postmadernizm — heta śmierć litaratury;

4) iranizuje nakont usiaho na śviecie, u tym liku j samoj ironii, adkidajučy ŭsialakija etyčnyja systemy (ułasna kažučy, užo tolki «niedałomki etyčnych systemaŭ») i dydaktyčnyja ŭstanoŭki (dakładniej, «recha hetych ustanovak»);

5) kambinuje napaŭindyvidualnaje aŭtarskaje «ja» z reštak inšych aŭtarskich śvietaŭ; voś ža, postmadernizm — heta jašče raz śmierć, śmierć aŭtara jak tvorcy ŭłasnaha indyvidualnaha aŭtarskaha śvietu;

6) «karnavalnaju» (a nasamreč tolki postkarnavalnaju) maskaju admiažoŭvajecca ad luboj adkaznaści pierad navakolnym i za navakolnaje;

7) tupa eksperymentuje z movaju (-ami), mechanična naroščvaje sumu pryjomaŭ dy metadaŭ, a taksama ichnych kambinacyjaŭ, voś ža, znoŭku — «z hłybokim smutkam paviedamlajem pra śmierć...»

8) pa-rabsku poŭzaje na kalenkach pierad virtuałam, multymedyjnymi biezdaniami j bestyjami, prahnie padparadkavać mastactva elektronnym imperyjam dy naviek pachavać jahony duch u ichnym interpavučyńni;

9) dražnicca z masavaj kulturaj, demanstrujučy biezhustoŭnaść, vulharnaść, nia hrebujučy «seksam, sadyzmam i nasillem»;

10) rujnuje hijerarchiju, padmianiaje asnovy, pazbaŭlaje sensu, razmyvaje miežy, biare słova dy j samu rečaisnaść u dvukośsie, chaatyzuje j biez taho chaatyčnaje byćcio, iranizuje, cytuje, kalažuje, mantažuje... nu tak, heta ŭžo było.

Takim čynam, pra postmadernizm zastajecca skazać, što jon:

a) ahnastyčny, ahanizujučy, ambivalentny, amerykanski, anemična niadužy, antalahična marhinalny;

b) «biaźmiežna adkryty hłuchi kut», biasplonny, bi- (i bolej)-seksualny;

v) varyjatyŭny, vulharyzatarski, viečna druhasny;

h) hiermafradytyčny, hieterasemantyčny, homaeratyčny, hvałtoŭna-pretencyjny;

d) dyskursiŭna defekacyjny;

dz) dziašovy, dziełavy;

dž) džemapadobny;

je) jeŭnuchamorfny;

jo) jornik;

ž) žartacentryčny, žydamasonski;

z) zakampleksavana-zbačenski, zambavalny;

i) imitacyjny, impatentny, intertekstualny, incestualny;

k) klipavy, kalažny, kalaptyčny, kambinatorna-kampilacyjny, kampilacyjna-kamputarny, kanfarmiscki, kansumpcyjny;

ł) labatamičny;

m) manierny, mańjerystyčny, miartvozny, mlavy;

n) nadmierny, neanekrafilski, novaneŭratyčny, nudny;

o) optava-opusny;

p) palimpsestyčny, parazycki, patavy, patalahična pierasyčany, perversijny;

r) rekreacyjny, reminescentny, raździary-rota-paziachalny;

s) syty, sytuatyŭny, strukturoidny i strukturaidny;

t) transvestyčny;

u) uraničny;

f) feljetonavy, feminizavany, felinizavany, frahmentarny;

ch) chvarobatvorny, chimeryzujučy;

c) centaničny, cyničny, cytatakratny;

č) časa-padsumavalny;

š) šamaničny;

e) ehalitarny, entrapijny, «elinistyčny», eklektyčny, epihanomny;

ju) juž sam nie viem, jaki ješče;

ja) jałovy.

Aproč taho, jaho charaktaryzujuć jak «postkalanijalny» i «posttatalitarny», ale heta amal ničoha nie prajaśniaje, asabliva ŭ nas.

Aproč taho, jon «nijaki».

Inšy raz kažuć, što niešta padobnaje ŭžo byvała: aleksandryjskaja epocha, vosień Siaredniaviečča, dekadans fin-de-siicle, lubaja zmučana/pierasyčanaja kulturnaja farmacyja. Heta možna pierakanaŭča pryviazvać da zaviaršeńnia peŭnaha pramiežnaha chranalahičnaha adliku, naprykład, da miažy tysiačahodździaŭ.

Sioj-toj schilny ličyć, što postmadernizm pačynajecca tam, dzie pačynajecca, darujcie taŭtalohiju — aŭtarskaja samarefleksija. Tam, dzie tekst pierastaje być srodkam i robicca metaj, tam miežy j pasty postmadernizmu. Tam, dzie aŭtar zabyvajecca na viestku i kidajecca ŭ zamiłavańnie saboj, tam, dzie źjaŭlajecca aŭtar-narcys, tam užo j pačatak kanca. A pakolki tak byvała zaŭždy, dyk i postmadernizm byŭ zaŭždy, a značyć, nikoli.

Ja razhubleny siarod takoj strakataści. Mnie zastajecca šukać vyklučna asabistych prykmietaŭ i aznačeńniaŭ, ja ŭhladajusia vakoł siabie — dzie ja?

*

Ja žyvu ŭ spakonvieku padazravanaj i źnievažanaj častcy śvietu. Hetaja častka śvietu nazyvajecca Haličynoj. Mahčyma tamu mnie i nie zastajecca ničoha inšaha, jak pryznać siabie postmadernistam. Z perspektyvy, naprykład, Paleśsia, Haličyna vyhladaje dosyć cackava, bo Paleśsie, hetaja kaśmičnaja pahanskaja kałyska ź jahonaj aryjskaj čyścinioj karanioŭ i nieskałamučanymi krynicami, ź jahonymi vyznačalnymi hienetyčna-kulturnymi kodami, falkloram, epasam, dyjalektam, aziorami, tarfianikami, hatyčnymi chvojami, z pastkami na źviaroŭ i ludziej, z paranienymi vaŭkami, — heta nacyjanalny substrat, siakiernaja aŭtentyka i ščyraść, pavolnaść i panuraść, daviedzieny amal da poŭnaha spynieńnia čas, paŭzučaja kamunistyčnaja viečnaść.

Z perspektyvy Paleśsia Haličyna — heta niejki hieahrafičny davažak, polskaja halucynacyja, jakaja zaŭždy prahnie naviazać Ukrainie svaju nieŭkrainskuju, nastojenuju niedzie ŭ tajemnych sijonskich labaratoryjach volu. Haličyna iraničnaja i imaralnaja, tamu heta viečnaje adstupnictva i prystasavanstva, permanentnaje ŭnijactva, pradadzienyja ŭ Ameryku dzieci. Z perspektyvy Paleśsia Haličyna nia prosta vartaja žalu, — jana postmadernovaja. Ale ja maju inšuju pierspektyvu. Dakładniej, nia maju jaje, bo znachodžusia tut, unutry, bo heta moj śviet — Centralnaja Eŭropa, taki sabie hieahrafičny pryvid, paralelnaja realnaść, jašče ŭčora modnaja, a ciapier užo amal vyvanitavanaja na intelektualnych furšetach.

Centralnaja Eŭropa, dzicia Kundery, Miłaša i Konrada, dziŭnaja substancyja z adnych tolki idejaŭ, pačućciaŭ, mistyfikacyjaŭ, amerykanskaja prydumka niekalkich rasčaravanych dysydentaŭ. Jana voś-voś zusim źniknie, chaj tolki palakaŭ sa słavaka-vuhorcami prymuć u NATA, a značyć, u Zachad, va «ŭłasna Eŭropu», Ukrainu ž — u abnoŭlenuju słavianskuju federacyju; chaj tolki ščoŭknuć zamki na zachodnich miežach druhoj pa značeńni sajuznaj respubliki.

*

Voś ža, hetaj Centralnaj Eŭropy niama, dakładniej, amal niama. Adnak mienavita tut, na hetaj terytoryi mnie zaŭvažnyja sija-tyja prymiety taho, što ja razumieju jak «postmadernovaje» — taho, što pryjšło paśla madernizmu, i ŭžo adčutaj paślatatalitarnaści, i polikulturnaści, sprajektavanaj u minułaje.

Narešcie, ja razumieju svajo «postmadernovaje» i jak pravincyjnaje, marhinalnaje — u tym sensie, u jakim Centralnaja Eŭropa nikoli nie mahła j nie chacieła być centram (što nie zaminała joj uvieś čas apładniać centry svaim žyvym nasieńniem, pieraviartać systemy vartaściaŭ, farmavać płyni śviadomaści, pryčym ja tut maju na ŭvazie navat nia hetych bažavolnych vyskačak, nie Ŭorhałaŭ i Šahałaŭ), bo «Centralnaja Eŭropa — heta asablivy stan dušy, asablivy sposab staŭleńnia da śvietu», jak kaža moj pryjaciel Kšyštaf Čyžeŭski. A ja navažusia dadać: heta takaja pravincyja, dzie kožny viedaje, što jon sapraŭdy ŭ samym centry, bo centar — nidzie i skroź adnačasova, a tamu ź viaršyniaŭ i nizinaŭ ułasnaj majsterni možna całkam spakojna hladzieć na ŭvieś inšy śviet razam ź Ńju-Jorkam ci niejkaj Maskvoj. Voś jana — adsutnaść lubych vosiaŭ, voś ludzki chaatyzm byćcia, sucelnyja «vuzły spałučeńniaŭ» vertykalnaha z haryzantalnym i naadvarot.

I heta mnie padabajecca najbolš.

Pierakłaŭ z ukrainskaj Andrej Dyńko. Drukujecca sa skaračeńniami.