Try krainy za apošnija hady mocna razyšlisia ŭ svaim raźvićci i palityčnym kirunku. Sapraŭdnaja cyvilizacyjnaja prorva pamiž Biełaruśsiu, z adnaho boku, i Polščaj dy Litvoj z druhoha, pralahaje ŭ staŭleńni da svajoj nacyjanalnaj spadčyny. Ličby krasamoŭnyja.
Na adroźnieńni ŭ maštabach taho, što ŭziata pad achovu ŭ troch dziaržavach, źviarnuŭ uvahu telehram-kanał «Spadčyna».
Kałasalny polski śpis
Pavodle spravazdačy Hałoŭnaha statystyčnaha ŭpraŭleńnia Polščy za 2024 hod, u susiedniaj krainie pad achovaj znachodzicca amal 80 tysiač abjektaŭ nieruchomaj spadčyny.
Polski rejestr fizična padzieleny na try knihi: Kniha A (nieruchomyja pomniki) uklučaje 79 935 abjektaŭ, Kniha B (ruchomyja) — 278 897, Kniha C (archieałahičnyja) — 7 830.
U toj ža čas zhodna z aficyjnaj biełaruskaj statystykaj, u Dziaržaŭny śpis histaryčna-kulturnych kaštoŭnaściaŭ Biełarusi ŭklučana 5 685 abjektaŭ. Ź ich 5 366 ličacca nieruchomymi. Kali adniać z hetaj ličby 2 226 pomnikaŭ archieałohii, zastajecca ŭsiaho 3 140 realnych budynkaŭ, horadabudaŭničych kompleksaŭ, brackich mahił i histaryčnych miaścin.
Takim čynam, roźnica ŭ kolkaści aficyjna pryznanych pomnikaŭ architektury i historyi pamiž Polščaj i Biełaruśsiu składaje 25 razoŭ.
Ščylnaść histaryčnaj zabudovy pad achovaj taksama demanstruje kałasalnuju dyspraporcyju. U Polščy na 100 kvadratnych kiłamietraŭ terytoryi prypadaje ŭ siarednim 25,5 nieruchomych pomnikaŭ, u Biełarusi — tolki 1,5. Kali pieravieści heta ŭ realnyja maštaby, to
va ŭmoŭnym kvadracie 10ch10 km u Biełarusi možna sustreć u najlepšym vypadku adzin-dva budynki z achoŭnaj šyldaj. U toj ža čas u Polščy na anałahičnaj płoščy znachodzicca bolš za dva dziasiatki pomnikaŭ — abjom, supastaŭny z histaryčnaj zabudovaj cełaha miastečka.
Dyspraporcyja vidavočnaja navat na ŭzroŭni rehijonaŭ: 13 z 16 polskich vajavodstvaŭ, niahledziačy na nieparaŭnalna mienšuju płošču, apiaredžvajuć usiu Biełaruś pa kolkaści nieruchomych pomnikaŭ.
Bolš za toje, u piaci vajavodstvach (Nižniesilezskim, Mazavieckim, Vielikapolskim, Varminska-Mazurskim i Małapolskim) kolkaść architektury pad dziaržaŭnaj achovaj pieravyšaje navat ahulnuju kolkaść usich abjektaŭ u biełaruskim Dziaržaŭnym śpisie.
Roźnica składaje razy: tolki ŭ Nižniesilezskim vajavodstvie achoŭvajecca 9 047 abjektaŭ, u Mazavieckim — 8 325, a ŭ Vielikapolskim — 8 010.
U katehoryi ruchomaj spadčyny (tvory mastactva, technika, elemienty dekoru) polskaja dziaržava achoŭvaje amal 279 tysiač abjektaŭ, tady jak biełaruskaja — tolki 138 (roźnica ŭ 2000 razoŭ).
Adzinaja katehoryja, dzie Biełaruś ličbava napieradzie — niemateryjalnaja spadčyna: 181 pazicyja suprać 107 u Polščy. U apošniaje dziesiacihodździe ŭ krainie sapraŭdy davoli časta brali pad achovu roznyja tradycyi i abrady. Pryčyna dosyć prazaičnaja — prestyžny status nie patrabuje nijakich finansavych vydatkaŭ dziaržavy, a padtrymańnie zachavanaści zabiaśpiečvajuć miascovyja supolnaści samastojna.
Taki kałasalny razryŭ niemahčyma vytłumačyć roźnicaj u pamierach dziaržaŭ: Polšča bolšaja za Biełaruś pa płoščy ŭsiaho ŭ 1,5 raza, pa nasielnictvie — u 4,1 raza, pa ŭzroŭni VUP na dušu nasielnictva — u 2,8 raza. Ale čamuści ažno ŭ 25 razoŭ pieraŭzychodzić pa kolkaści aficyjnych pomnikaŭ.
Palaki nikoli svajho nie kidajuć. A my?
Aficyjnym punktam adliku dziaržaŭnaj achovy pomnikaŭ u susiedziaŭ ličycca Dekret Rehienckaj rady ad 31 kastryčnika 1918 hoda «Pra apieku nad pomnikami mastactva i kultury», pryniaty da farmalnaha abviaščeńnia Druhoj Rečy Paspalitaj.
Hetaja praca nie spyniałasia navat u najciažejšyja dla Polščy časy. Simvałam bieśpierapynnaści hetaj spravy staŭ budučy šmathadovy dyrektar Nacyjanalnaha muzieja ŭ Varšavie Stanisłaŭ Łorenc.
Jon, darečy, u 1929—1935 hadach uznačalvaŭ adździeły achovy pomnikaŭ u Vilenskim i Navahrudskim vajavodstvach.
Padčas Druhoj suśvietnaj vajny Łorenc jak kiraŭnik tajemnaj dakumientacyi pry ŭradzie ŭ vyhnańni nie tolki arhanizoŭvaŭ vyratavańnie skarbaŭ z pałajučaha Karaleŭskaha zamka, ale i vioŭ padrabiazny ŭlik razbureńniaŭ dla budučaj restytucyi. Dziakujučy namahańniam takich ludziej, jak Łorenc, Karal Estrejchier i Jan Zachvatovič, udałosia zachavać nie tolki fizičnyja frahmienty pomnikaŭ, ale i dakumientacyju, nieabchodnuju dla ich paślavajennaha adnaŭleńnia.
Paśla vajny, zhodna z pryncypami, sfarmulavanymi architektaram Janam Zachvatovičam (čyja siamja, vidać, pachodziła ź Lidčyny) u 1946 hodzie, pomnikami pryznavalisia vyklučna abjekty, pabudavanyja da 1850 hoda. Paźniej, z 1960‑ch da pačatku 1970‑ch hadoŭ, dziejničała sistema kłasaŭ (ad 0 da IV).
U 1990‑ia hady halina sutyknułasia z kryzisam: zbankrutavała hihanckaja sistema Dziaržaŭnych majsterniaŭ kansiervacyi pomnikaŭ (PKZ). Dziaržava całkam spyniła finansavańnie, pry hetym rejestr pomnikaŭ nie skasoŭvaŭsia. Sotni abjektaŭ akazalisia ŭ miascovych uładaŭ biez srodkaŭ na ŭtrymańnie, fiksavalisia naŭmysnyja padpały histaryčnych budynkaŭ pryvatnymi ŭłaśnikami dziela źniaćcia achoŭnaha statusu.
Pravavy kryzis byŭ spynieny ŭ 2003 hodzie z pryniaćciem novaha zakona «Pra achovu pomnikaŭ i apieku nad imi». Jon skasavaŭ žorstkija časavyja cenzy: ciapier kryteryjami dla ŭziaćcia pad achovu źjaŭlajucca histaryčnaja, mastackaja i navukovaja kaštoŭnaści. U 2004 hodzie Polšča dałučyłasia da Jeŭrasajuza, atrymaŭšy dostup da jeŭrapiejskich metavych fondaŭ na adnaŭleńnie spadčyny. Praces vyklučeńnia z rejestra staŭ vyklučnaj prerahatyvaj Hienieralnaha kansiervatara pomnikaŭ i stroha kantralujecca: u 2024 hodzie byli pryniatyja 54 rašeńni ab pazbaŭleńni statusu, pry hetym u 77 vypadkach ułady aficyjna admovili ŭłaśnikam.
Najvyšejšy status «Pomnik historyi» (Pomnik Historii), jaki prysvojvajecca ŭkazam prezidenta, u 2024 hodzie atrymali piać abjektaŭ z tych, što ŭžo byli pad achovaj.
U 2023 hodzie ŭ lik takich abjektaŭ trapili, naprykład, źviazanyja ź biełaruskaj historyjaj Supraslski Dabravieščanski manastyr i Jabłačynski manastyr Śviatoha Anufryja, a taksama ŭrbanistyčny kompleks Nova Huta ŭ Krakavie — uzor sacyjalistyčnaha horadabudaŭnictva 1950-ch.
Unikalnym vypadkam stała prysvajeńnie statusu pomnika hreka-katalickaj carkvie Naradžeńnia Najśviaciejšaj Baharodzicy ŭ Białym Bury, pabudavanaj u 1992—1997 hadach pa prajekcie Ježy Navasielskaha i Bahdana Katarby. U dakumiencie padkreślivajecca, što heta śviadomy precedent, kali vyklučnaja mastackaja kaštoŭnaść abjekta pieravažyła farmalnaje patrabavańnie da «daŭniny». U Biełarusi niemahčyma ŭjavić, kab pad achovu ŭziali nie tolki sučasnuju architekturu, ale navat saviecki madernizm, jaki ŭžo adpaviadaje cenzu — 40 hadoŭ z momantu pabudovy.
Paŭmiljonny śpis
Ličba ŭ 80 tysiač pomnikaŭ pad dziaržaŭnaj achovaj u Polščy (Rejestr zabytków) — heta tolki najvyšejšy, elitny ŭzrovień, za jaki adkazvajuć vajavodskija kansiervatary. Ale ŭ krainie dziejničaje jašče i municypalny ŭzrovień — Hminny ŭlik pomnikaŭ (Gminna ewidencja zabytków — GEZ).
I voś jaho maštaby sapraŭdy fantastyčnyja. Pavodle danych Nacyjanalnaha instytuta spadčyny za 2021 hod, u hminnych ulikach pa ŭsioj krainie sabrana zvyš 600 tysiač kartak. Siarod ich bolš za 160 tysiač nieruchomych pomnikaŭ radavoj histaryčnaj zabudovy i bolš za 444 tysiačy archieałahičnych učastkaŭ.
Kali paraŭnoŭvać ź Biełaruśsiu (dzie ŭsiaho kala 5 tysiač abjektaŭ), to polski municypalny śpis bolšy ŭ sto razoŭ.
Hety ŭlik viadziecca miascovymi ŭładami i na budynki, jakija znachodziacca ŭ im, nakładajucca žorstkija abmiežavańni: nieabchodna ŭzhadniać z kansiervataram lubuju zamienu akon, źmianieńnie koleru fasada ci znos. Pry hetym taki status nie daje ni padatkovych palohak, ni prava na dziaržaŭnyja datacyi dla restaŭracyi. Ułaśnik atrymlivaje tolki abaviazki.
Polskaja sistema Hminnaha ŭliku pomnikaŭ dalokaja ad ideału: pakutuje ad biurakratyčnaha chaosu i niedafinansavańnia, źjaŭlajecca pryčynaj šmatlikich sudovych razhladaŭ pa skarhach ułaśnikaŭ, a značnaja častka hmin, jak vyjaviłasia ŭ čas pravierki, naohuł ihnaravali jaho viadzieńnie.
Praŭda, polskija prablemy zdajucca dziciačym lepietam na fonie biełaruskich realij. Tak, vajavodskija ŭpraŭleńni achovy ŭ Polščy chranična niedaŭkamplektavanyja z-za nizkich zarobkaŭ, što pryvodzić da zaciahvańnia vydačy rašeńniaŭ i daviedak na hady.
Ale ŭ biełaruskich abłvykankamach takich upraŭleńniaŭ zusim niama — za pomniki tam adkazvajuć tyja ž ludzi, biez adukacyi i kvalifikacyi, što i za praviadzieńnie miascovych konkursaŭ samadziejnaści.
Bolš za toje, vałodańnie historyka-kulturnaj kaštoŭnaściu luboj katehoryi ŭ Biełarusi nie tolki nie daje dziaržaŭnych datacyj, ale z ŭłaśnika spahaniajuć 5% ad usiaho prybytku, atrymanaha ŭ vyniku dziejnaści na histaryčnym abjekcie, u nieprazrysty Fond prezidenta pa padtrymcy kultury i mastactva, ź jakoha paśla i finansujucca ŭsie dziaržaŭnyja restaŭracyi.
I navat takaja dojnaja karova vyhladaje dla biełaruskich uładaŭ jak niepatrebny ciažar, a što kazać tady pra ŭłaśnikaŭ?
Udar u śpinu ad Litvy
Možna było b śpisać hety kałasalny razryŭ na toje, što Polšča — vialikaja ekanamična raźvitaja dziaržava, jakaja maje zusim inšyja biudžety na kulturu. Ale i Litva, kraina, ź jakoj my dzialili adnu dziaržavu stahodździami, siońnia demanstruje zusim inšaje staŭleńnie da historyčnaj spadčyny.
Terytoryja Litvy amal u try razy mienšaja za biełaruskuju, a nasielnictva składaje ŭsiaho kala 2,8 miljona čałaviek. Pry hetym u litoŭskim Rejestry kulturnych kaštoŭnaściej (KVR) zafiksavana bolš za 26,6 tysiačy nieruchomych abjektaŭ.
Heta ŭ piać razoŭ bolš, čym u anałahičnym biełaruskim śpisie navat razam z archieałohijaj.
Kali b Litva była pamieram ź Biełaruś, u joj siońnia było b pryblizna na 79 tysiač nieruchomych pomnikaŭ bolš, čym ciapier jość u Biełarusi.
Na 100 kvadratnych kiłamietraŭ terytoryi Litoŭskaj Respubliki prypadaje kala 40,7 nieruchomaha pomnika (razam z archieałahičnymi). U Biełarusi hety pakazčyk nie daciahvaje navat da troch (2,6).
Kali hladzieć na hetuju statystyku, to moža skłaścisia ŭražańnie, što Biełaruś vypalenaja pustka, dzie nikoli i ničoha nie było, a tamu pomnikaŭ u joj jak vady ŭ Sachary. Ale heta nie tak, prosta ŭ Litvie ni dziaržavie, ni navukovaj supolnaści, ni hramadstvu nie plavać na svaju spadčynu, a tamu jany jaje źbierahajuć.
U Biełarusi status pomnika ŭsprymajecca vyklučna jak niepadjomny ciažar, niespraviadliva ŭskładzieny na maładuju respubliku i jaje krepkich haspadarnikaŭ.
Štohod litoŭski rejestr papaŭniajecca sotniami i navat tysiačami pomnikaŭ. Takija maštaby mahčymyja tolki pry mietadyčnaj pracy navukovych instytucyj i miascovych municypalitetaŭ.
Tolki za 2025 hod Departamient kulturnaj spadčyny (KPD) dadaŭ u rejestr 1455 novych abjektaŭ (735 nieruchomych i 720 ruchomych).
U papiarednija hady ličby taksama byli vysokimi: naprykład, u 2024‑m było pryniata 1459 rašeńniaŭ pa ŭliku.
Takoje masavaje ŭklučeńnie maje i advarotny bok. U Litvie davoli časta pazbaŭlajuć achovy rejestravyja pomniki ŭ suviazi ź fizičnym źniščeńniem abo strataj kaštoŭnych admietnaściaŭ. Za ŭvieś čas isnavańnia sučasnaha litoŭskaha rejestra poŭnaściu pazbaŭlenyja achovy tolki 1089 nieruchomych abjektaŭ. Naprykład, u 2021 hodzie achovy pazbavili 53 abjekty. Ale heta kropla ŭ mory.
Litva biez prablem biare pad achovu vybitnyja ŭzory savieckaha madernizmu, jaki zusim nie pradstaŭleny ŭ biełaruskim Dziaržaŭnym śpisie. Naprykład, u rejestry ŭžo daŭno znachodziacca Nacyjanalny teatr opiery i baleta ŭ Vilni (pabudavany ŭ 1974 h.) i navat sanatoryj «Bor» («Pušynas») u Druskienikach (adkryty ŭ 1982 h.).
A taksama takija niezvyčajnyja abjekty, jak, skažam, pamiežnyja słupy mižvajennaj Litvy, miescy bajoŭ «lasnych bratoŭ» i navat byłyja budynki turmaŭ NKVD-MHB u nievialikich haradach jak miescy pakut i katavańniaŭ — taki byŭ ŭziaty pad achovu ŭ Ihnalinie.
Što nie tak z achovaj pomnikaŭ u Biełarusi
Paśla razvału Savieckaha Sajuza, jaki zvyčajna asacyjujecca z poŭnaj abyjakavaściu da nacyjanalnaj spadčyny i jaje naŭmysnym źniščeńniem, Biełaruś, jak ni paradaksalna, zhubiła bolšuju častku pomnikaŭ, jakija byli ŭziatyja ŭ 1980‑ia hady pad dziaržaŭnuju achovu.
Kali ŭ aficyjnym daviedniku «Zbor pomnikaŭ historyi i kultury Biełarusi» (1984—1988), jaki słužyŭ dziaržaŭnym rejestram, fiksavałasia zvyš 14 tysiač abjektaŭ, to ŭ sučasnym Dziaržaŭnym śpisie ich zastałosia tolki 5685. Niahledziačy na toje, što saviecki pieralik uklučaŭ značnuju kolkaść ideałahičnych abjektaŭ, jakija nie mieli realnaj kaštoŭnaści,
pry farmavańni novaha śpisa ŭ 2000‑ia hady skłałasia paradaksalnaja situacyja: bolšaść brackich mahił pieranieśli ŭ novy rejestr, u toj čas jak značnuju častku pomnikaŭ architektury — nie.
Poźniesavieckaja dziaržava, prynamsi na papiery, achoŭvała bolš kaściołaŭ, cerkvaŭ, panskich pałacaŭ i šlachieckich siadzib, čym niezaležnaja Biełaruś, jakaja pierastała bačyć u mnohich ź ich historyka-kulturnuju kaštoŭnaść.
Pryčynaj takoj dyspraporcyi stała pracedura farmiravańnia Dziaržaŭnaha śpisa: pieraliki abjektaŭ dla ŭklučeńnia pavinny byli padavać miascovyja ŭłady, jakija časta śviadoma nie ŭnosili ŭ ich budynki, adkaznaść za adnaŭleńnie jakich mahli paviesić na ich.
Jak vynik, siońnia ŭ Biełarusi isnujuć cełyja rajony, dzie ŭ Dziaržaŭnym śpisie nie zarehistravana nivodnaha pomnika architektury. Za tysiačahodździe, vidać, tak dumajuć čynoŭniki, tut nie zmahli ŭźvieści ničoha vartaha, što treba było b zachavać dla naščadkaŭ.
Pašyreńnie Dziaržaŭnaha śpisu adbyvajecca pieravažna za košt niemateryjalnych kaštoŭnaściej, a taksama pomnikaŭ archieałohii, jakija Nacyjanalnaja akademija navuk praktyčna aŭtamatyčna ŭnosić pry ich vyjaŭleńni.
Pavodle danych Ministerstva kultury ŭ 2023 hodzie Dziaržaŭny śpis papoŭniŭsia rekordnymi 25 novymi abjektami. Dla paraŭnańnia: za anałahičny pieryjad u Polščy śpis papoŭniŭsia na 578 abjektaŭ, a ŭ nievialikaj Litvie — na 1 455 (na 735 nieruchomych).
Dla vypraŭleńnia situacyi Ministerstva kultury pastaviła pierad kožnaj vobłaściu zadaču «vyjaŭlać i vyłučać dla nadańnia statusu nie mienš za dva novyja materyjalnyja abjekty ŭ hod». Hety płan praduhledžvaje pavieličeńnie śpisa prykładna na 14 abjektaŭ štohod pa ŭsioj krainie, ale pakul nijakich navočnych vynikaŭ nie bačna.
Sama pracedura nadańnia achoŭnaha statusu ŭ Biełarusi faktyčna pieratvaryłasia ŭ instrumient lehalizacyi znosu. Kali ŭ susiednich krainach vyjaŭleńniem pomnikaŭ zajmajucca dziaržaŭnyja instytucyi, to ŭ nas uvieś ciažar padrychtoŭki navukovych abhruntavańniaŭ uskładzieny na samich hramadzian pry amal absalutnym biaździejańni (i navat supraćdziejańni) miascovych uładaŭ i profilnych instytutaŭ.
Navat jakasna padrychtavanyja prapanovy na nadańnie achoŭnaha statusu čaściej za ŭsio adchilajucca abłasnymi savietami, jakija kirujucca haspadarča-ekanamičnymi intaresami vykankamaŭ bolš, čym čym-niebudź inšym.
Bolš za toje, admova ŭ nadańni statusu zvyčajna stanovicca aficyjnaj admaškaj dla źniščeńnia: nieŭzabavie paśla admoŭnaha rašeńnia budynak idzie pad buldozier.
U 2021 hodzie ŭ vioscy Dvor-Homiel Połackaha rajona siadziba Arlickich XIX stahodździa była źniščana adrazu paśla atrymańnia admoŭnaha zaklučeńnia ad Centra daśledavańniaŭ biełaruskaj kultury NAN i nastupnaj admovy ŭ achoŭnym statusie.
Pakazalny vypadak taksama adbyŭsia ŭ Minsku, dzie niadaŭna źnieśli korpus byłoj abłasnoj dziciačaj balnicy pa vulicy Pietrusia Broŭki, 5. Budynak 1930‑ch hadoŭ, sprajektavany pry ŭdziele francuzskaha architektara Andre Lursa, byŭ u 2019 hodzie ź inicyjatyvy respublikanskich uładaŭ pazbaŭleny achoŭnaha statusu na padstavie zakaznych zaklučeńniaŭ, padrychtavanych vysłužlivymi akademikami.
U Hrodnie praciahvajecca fizičny znos unikalnych uzoraŭ draŭlanaha kanstruktyvizmu 1930‑ch hadoŭ, jaki nie byŭ uziaty pad achovu: razburany damy pa vulicy Asipienki, vulicy Čkałava i na skryžavańni vulic Mickieviča i Mitrapalita Fiłareta. Na ich miescy prajektujucca kamiercyjnyja abjekty. Anałahičnaja situacyja zafiksavanaja ŭ Babrujsku, dzie źniesieny darevalucyjny draŭlany dom pa vulicy Karła Libkniechta, 57, jaki, vierahodna, naležaŭ siamji miascovaha rabina.
Padčas padrychtoŭki Zasłaŭja da abłasnoha fiestyvalu «Dažynki» byŭ źniesieny draŭlany budynak 1927 hoda pa vulicy Savieckaj, 45, jaki znachodziŭsia pad dziaržaŭnaj achovaj da 2014 hoda, a taksama darevalucyjnyja budynki karčmy i apteki. U Vilejcy rajvynkam pastanaviŭ źnieści kazarmu Korpusa achovy pamiežža 1924 hoda pabudovy, nakiravaŭšy budaŭničaje śmiećcie na padsypku daroh. U Mahilovie dziela budaŭnictva šmatpaviarchovaha žyłoha doma źniščany budynak pieršaj haradskoj elektrastancyi 1910 hoda, jakomu ŭłady naŭmysna admovili ŭ nadańni achoŭnaha statusu napiaredadni znosu. U Vialikaj Bierastavicy zrujnavany draŭlany zajezny dvor, jaki byŭ pomnikam architektury za savieckim časam.
U 2022 hodzie, u hod 220‑hodździa z dnia naradžeńnia Ihnata Damiejki, było admoŭlena ŭ statusie historyka-kulturnaj kaštoŭnaści carkvie ŭ Vialikaj Miadźviadcy, jakuju naviedvaŭ znakamity navukoviec. Jaje nie źniščyli, ale miascovy śviatar pierabudavaŭ jaje da niepaznavalnaści. U tym ža hodzie minskija čynoŭniki sabatavali razhlad prapanovy na nadańnie statusu pomnika architektury i horadabudaŭnictva ansamblu praśpiekta Pieramožcaŭ, kab jon nie zaminaŭ pravodzić budaŭničyja raboty.
6 maja 2026 hoda Ministerstva kultury aficyjna vyklučyła ź Dziaržaŭnaha śpisa Śviata-Michajłaŭskuju carkvu ŭ Ściapankach. Chram XVIII stahodździa zhareŭ u 2025 hodzie, paśla čaho vyjaviłasia, što ŭ krainie niama nijakich archiŭnych źviestak i abmieraŭ pomnika architektury, kab adnavić jaho.
Letaś ułady na Brestčynie šukali śpiecyjalistaŭ, jakija padrychtujuć zaklučeńni ab «niemahčymaści navukova abhruntavanaha adnaŭleńnia» ruin kaścioła Śviatoha Ducha ŭ Jaźvinach, taksama siadziby Puzynaŭ u Hrymiačy.
Niepryznanyja aficyjnymi pomnikami histaryčnyja budynki na Biełarusi pastajanna traplajuć u śpisy na znos, i dla miascovych čynoŭnikaŭ niama roźnicy, ci haspadarčaja heta pabudova siadziby, ci ruiny kultavaha budynka. Naprykład paru hadoŭ tamu ŭ taki śpis trapiŭ Dubraŭski kaścioł u Maładziečanskim rajonie. A sioleta miascovyja ŭłady Dziaržynskaha rajona pradavali ruiny Pietra-Paŭłaŭskaj carkvy ŭ vioscy Starynki z adzinaj umovaj — źnieści budynak.
Kałasalny razryŭ u statystycy spadčyny, jakaja znachodzicca pad achovaj, pamiž Biełaruśsiu z adnaho boku i Polščaj dy Litvoj ź inšaha, niemahčyma vytłumačyć vyklučna ekanamičnymi faktarami, roznym histaryčnym raźvićciom abo razbureńniami XX stahodździa. U razy — možna było b pavieryć, ale kali lik idzie na dziasiatki, to pryčyna, vidavočna, u inšym.
Biaskoncy pieralik histaryčnych abjektaŭ, stračanych za apošnija hady, pakazvaje, što resurs materyjalnaj spadčyny ŭ Biełarusi daloka nie vyčarpany — Dziaržaŭny śpis jość kudy pašyrać.
Ale nijakaj realnaj sistematyčnaj pracy ŭ kirunku zachavańnia i pamnažeńnia hetaj spadčyny nie viadziecca.
Naadvarot, padobna, što ŭ Biełarusi viadziecca śviadomaja palityka ihnaravańnia kulturnaj spadčyny, stvareńnia niepieraadolnych jurydyčnych barjeraŭ dla ŭziaćcia jaje pad achovu i administracyjnaha sadziejničańnia pazbaŭleńnia takoj achovy i fizičnaha źniščeńnia histaryčnaj zabudovy.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆCiapier čytajuć
«Hałandski architektar», jaki adbudavaŭ Vostruju bramu i pastaviŭ sabie dom-krepaść u Hajciuniškach, akazaŭsia nijakim nie hałandcam. Ale jaho spadčyna zachaplaje1010
Kamientary