«Mnohija ludzi stanuć niepatrebnymi». Suzasnavalnik EPAM pra siabroŭstva z Dobkinym, bahaćcie i niaroŭnaść, žyćcio ŭ Łatvii i nastalhiju

Leanid Łoźnier — vučony-fizik, pradprymalnik, suzasnavalnik EPAM Systems. Naradziŭsia ŭ 1960 hodzie ŭ Minsku, skončyŭ fizičny fakultet BDU, pačynaŭ karjeru ŭ Instytucie fiziki Akademii navuk BSSR, dzie zajmaŭsia aŭtamatyzacyjaj fizičnych pracesaŭ.

U 1993 hodzie razam z Arkadziem Dobkinym zasnavaŭ EPAM. U siaredzinie 2000‑ch pakinuŭ apieratyŭnaje kiraŭnictva kampanijaj, zachavaŭšy status akcyjaniera.

Nazyvaje siabie kansiervatyŭnym inviestaram. Tym nie mienš u 2017 hodzie staŭ adnym ź pieršych bizne-aniołaŭ ahratech-startapa OneSoil, a ŭ 2023 hodzie pryniaŭ udzieł u finansavańni bijatech-startapa Gero.

U 2010‑ch Leanid aktyŭna padtrymlivaŭ školnuju STEM-adukacyju, raźvićcio robatatechniki i papularyzacyju dakładnych navuk u Biełarusi, byŭ čalcom praŭleńnia asacyjacyi «Adukacyja dla budučyni». Byŭ adnym ź ideołahaŭ prajekta IT-univiersiteta.

Z kanca 2020 hoda pražyvaje ŭ Łatvii. Žanaty, maje dvuch synoŭ.

Ciapier Leanid — edvajzier prajekta Next 35, novaha štohadovaha śpisu biełarusaŭ i biełarusak da 35 hadoŭ, jakija budujuć ambicyjnyja karjery i zapuskajuć prajekty na mižnarodnym uzroŭni. 

Pra Łatviju: «Niekatoryja siabry zastajucca, ale ŭžo ŭ rozdumie»

— Leanid, chutka šeść hadoŭ, jak vy ŭ Łatvii. Raskažycie, jak vy tam apynulisia.

— Jašče ŭ 2012 hodzie my kupili ziamielny ŭčastak pablizu horada Cesis. Heta serca Łatvii, vakoł — nacyjanalny park Hauja, vielmi pryhožaje miesca.

Tut jość pryhožy ekałahičny pasiołak Amatcyjems, jaki zadumaŭ łatvijski biznesmien u toj dobry pieryjad, kali Łatvija była dosyć pryjaznaja da ruskamoŭnych pryjezdžych i aktyŭna pradavała im VNŽ. Uładalnikam nieruchomaści jana davała dakumienty na piać hadoŭ i potym pradaŭžała ich da biaskoncaści.

Za hety čas my pabudavali tut dom. Spačatku jeździli siudy jak na daču, a ŭ śniežni 2020 hoda pierajechali. Vyrašyli, što lepš pahladzim zboku, jak chutka radzima vierniecca da spakojnaha stanu. Dasiul jašče čakajem.

— Jak za apošnija hady ŭ Łatvii źmianiłasia staŭleńnie da vas u pryvatnaści i da ruskamoŭnych mihrantaŭ u cełym?

— Z boku dziaržavy stała značna składaniej. Mnohija ludzi, ź jakimi ja mieŭ znosiny paśla 2020 hoda, užo nie ŭ Łatvii. Maje ajcišnyja siabry žyvuć pieravažna ŭ Polščy abo na Kipry. Niekatoryja zastajucca ŭ Łatvii, ale ŭžo ŭ rozdumie.

Kab u mianie nie było jeŭrapiejskaha (partuhalskaha) pašparta, my b nie mahli tut žyć.

U našym pasiołku pieršyja źmieny stali zaŭvažnymi jašče ŭ 2014 hodzie: pierastali źjaŭlacca novyja rasijskija pakupniki, bo Łatvija ŭzmacniła praviły ŭ śfiery nieruchomaści. Tady heta datyčyłasia tolki rasiejcaŭ, a z 2022 hoda — i biełarusaŭ taksama.

Ale my ŭžo ŭbudavalisia ŭ hetaje žyćcio. Pryroda tut padobnaja da brasłaŭskaj abo naračanskaj — maje lubimyja miaściny ŭ Biełarusi. U hetym sensie ja adčuvaju siabie jak doma. Kulturnaje asiarodździe taksama dosyć blizkaje mnie. Ale łatyšskuju movu ja tak i nie vyvučyŭ, bo ŭsio jašče spadziajusia na viartańnie na radzimu.

— Adsutnaść movy stvaraje dyskamfort?

— U bytavym asiarodździ praktyčna nijakaha. Usio ž łatyšy ciarpimiej staviacca da ruskamoŭnych pryjezdžych, čym da svaich ruskamoŭnych suhramadzian, jakija tak jak śled i nie vyvučyli łatyšskuju. U Cesisie jość tolki adno miesca, krama kancylarskich tavaraŭ, dzie niemaładaja pradaŭščyca skryviłasia, kali ja pieršy raz spytaŭ u jaje niešta pa-rusku. Ciapier ja źviartajusia da jaje pa-anhlijsku. Praŭda, pa-anhlijsku jana nie vielmi havoryć, a pa-rusku nie choča. Tamu samaja prablematyčnaja pakupka ŭ mianie — heta kanctavary.

U astatnich miescach ja nie adčuvaju nijakich prablem. Paru socień łatyšskich słoŭ ja ŭsio ž viedaju i zaŭsiody pačynaju razmovu z pryvitańnia pa-łatyšsku. Paśla hetaha ź ludźmi starejšaha pakaleńnia mahu pierajści na ruskuju, i heta zaŭsiody sustrakajecca pryjazna. Z moładździu ž treba adrazu havaryć pa-anhlijsku, i ŭsio taksama budzie dobra.

Tyja, z kim ja daŭno znajomy, viedajuć, što ja — biełarus i chacieŭ by viarnucca ŭ Biełaruś, heta apraŭdvaje mianie ŭ ich vačach. Aficyjanty ŭ kafe hetaha, viadoma, nie viedajuć. Ale kali jany čujuć, što my z žonkaj miž saboj razmaŭlajem pa-rusku, jany z uśmieškaj pierachodziać na ruskuju, kali joju vałodajuć.

Ź inšaha boku, jany całkam mohuć dapuskać, što my ŭkrainskija biežancy. Ahułam usie hetyja naratyvy pieraplecieny ŭ Łatvii niejmaviernym čynam.

— Reziumujučy łatvijskuju temu: vy ŭ Łatvii, tamu što nieruchomaść, tamu što blizki mientalitet i zvyčajny klimat?

— Klimat jakraz nie: uletku tut kłasna, ale ŭzimku — tuha. Heta ž na 500 km paŭnočniej za Minsk, i karotki śvietłavy dzień uzimku množycca na pachmurnaje nieba — depresiŭnaja reč.

U płanie klimatu mnie bolš padabajecca Partuhalija. Pryjaznaja i pryvabnaja kraina, ale svojeasablivaja: tam žyvuć vielmi dušeŭnyja ludzi, drenna prystasavanyja da sistematyčnaj pracy. Ja ž vychavany ŭ tradycyi adkaznaści i dyscypliny, i sutyknieńnie z hramadstvam, u jakim hetyja paniaćci nadzvyčaj asłableny, dla mianie — kašmar i nieparazumieńnie. Tamu ŭsio ž Łatvija.

Tut u nas kamfortnaje žyllo, a vakoł — vielmi pryhožaja pryroda. Jedzieš z našaj vioski ŭ Cesis pa pradukty, hladziš pa bakach i dumaješ: jak pryhoža!

Tut ja adčuvaju siabie jak doma, amal jak u Łahojskim rajonie, dzie žyŭ apošnija 20 hadoŭ pierad adjezdam. Tamu ja tut.

— Pa radzimie sumujecie?

— Sumuju. I spadziajusia viarnucca. Ale pakul pryhladajusia.

Pavialičyć

Pra ciapierašnija zaniatki: «Ja ŭsio jašče biaru ŭ ruki šašački»

— Čym vy ciapier zajmajeciesia? Inviestujecie?

— U 2017 hodzie ja dałučyŭsia da vienčurnaha inviestavańnia, ale ahulnačałaviečyja pierypietyi apošnich piaci hadoŭ pryviali da istotnaha astudžeńnia hetaj cikavaści.

Ja ŭsio jašče časam biaru ŭ ruki šašački, vykazvajučysia movaj staroha žartu. Na ščaście, ja pa-raniejšamu ŭ stanie pisać nieskładanyja prahramki na «pitonie» ŭ kampanii z ŠI. Mnie paščaściła padtrymlivać tvorčy kantakt ź lidaram kampanii Gero Piatrom Fiedzičavym — heta krynica majoj naiŭnaj kalanavukovaj tvorčaści. I z dapamohaj vajb-kodynhu ja madeluju roznyja prostyja idei ŭ halinie prablem stareńnia-daŭhalećcia. Prosta dla ŭłasnaj intelektualnaj paciechi.

Jašče — znoŭ-taki ŭ partniorstvie z ŠI — ja napisaŭ niekalki karocieńkich navukova-fantastyčnych apaviadańniaŭ. Ich možna znajści na author.today — užo darujcie za schavanuju, a dakładniej vidavočnuju rekłamu.

Nu i, viadoma ž, zastajecca joha: 18 hadoŭ addanaj praktyki, da jakoj nie tak daŭno dadaŭsia siorfinh. U zdarovym ciele — zdarovy duch, jak kazali ŭ majoj kamunistyčnaj maładości.

— Taksama vy ŭ liku edvajzieraŭ Next 35. Navošta vam hety prajekt i pa jakich kryteryjach budziecie aceńvać krutuju moładź?

— Hadoŭ 20‑25 tamu ja aktyŭna ŭdzielničaŭ u padtrymcy školnych alimpijadnych kamand. Vielmi hanarusia tym, što mianie zaprašali i ŭ žury Respublikanskaha turniru junych fizikaŭ, dzie ja akazvaŭsia ŭ kampanii svaich univiersiteckich prafiesaraŭ-vykładčykaŭ i adnakašnikaŭ-akademikaŭ. Prajšło 20 hadoŭ, i dla mianie vialiki honar, što ciapier u takoj ža hodnaj kampanii paśpiachovych biełarusaŭ ja budu aceńvać toje ž pakaleńnie, jakomu ciapier jakraz kala 35-ci.

— Što važna paśpieć da 35‑ci i ci patrebnyja hetyja ŭzrostavyja adsiečki?

— U maje 66 ja nie dumaju, što jość niejkija žyćciovyja rubiažy, da jakich treba niešta paśpieć. Ja dumaju, što hałoŭnaja žyćciovaja ideja ŭ tym, kab u kožnym uzroście nie spaźnicca. Nie spaźnicca ŭ adnoj-adzinaj i samaj hałoŭnaj čałaviečaj spravie — być čałaviekam.

Pra adukacyju: «Addaŭ by pieravahu, kab syny skončyli Licej BDU»

— U starych intervju vy razvažali pra biełaruskuju adukacyju: mocnyja škoły jašče jość, ale ich usio mienš, vuzaŭskaja sistema dehraduje, i pryčyny — u materyjalnych faktarach. Vašamu małodšamu synu ciapier 18. Jon paśpieŭ pavučycca i ŭ Biełarusi, i ŭ Łatvii. Možacie paraŭnać?

— Kali my pierajechali, małodšamu było 12. Išoŭ kavid, i pieršy hod syn praciahvaŭ vučycca dystancyjna ŭ minskaj škole. A ŭ siomy kłas pajšoŭ tut u mižnarodnuju škołu Exupery z navučańniem na anhlijskaj movie. Asnoŭny jaje kantynhient — dzieci z ruskamoŭnych siemjaŭ, tamu movaj znosin ź siabrami ŭ značnaj miery była ruskaja. Ale ŭ značnaj miery i anhlijskaja.

Paśla Exupery jon hod vučyŭsia ŭ anhłamoŭnaj bordynh-škole ŭ Šviejcaryi, a dva vypusknyja kłasy — u Partuhalii, taksama na anhlijskaj. U vyniku atrymaŭsia sučasny chłapčuk, jaki ŭ znosinach z baćkami časta pierachodzić na anhlijskuju.

— Heta značyć vaš dośvied nie vielmi relevantny, vy nie možacie paraŭnać biełaruskuju škołu i zvyčajnuju łatvijskuju. Tady spytajem inakš: vy znajšli ŭ mižnarodnych škołach toje, čaho vam nie chapała ŭ biełaruskaj?

— Maje syny prajšli himnaziju №50 — tuju, u jakoj z treciaha pa vośmy kłas vučyŭsia ja sam i dzie my pasiabravali z Arkadziem Dobkinym. Starejšy skončyŭ tam 7‑9 kłasy pierad vučobaj u Jeŭropie, i tady heta pa-raniejšamu była kłasnaja škoła. Małodšy vučyŭsia chutčej u repietytarskim centry, u značnaj miery ŭkamplektavanym piedahohami z 50‑j himnazii. I taksama najlepšyja ŭspaminy.

Sam ja da adjezdu šmat supracoŭničaŭ ź Licejem BDU, dapamahaŭ u pajezdkach biełaruskich kamand na mižnarodnyja alimpijady. I dumaju, što heta adna z najlepšych škoł, ź jakimi ja kaliści sutykaŭsia. Nie viedaju, što tam adbyvajecca siońnia, ale pa stanie na 2020 hod heta była vydatnaja škoła. Ahladajučysia nazad, ja b addaŭ pieravahu, kab maje syny skončyli hety licej.

— Čamu?

— U Licei BDU vučnioŭskaja publika farmavałasia šlacham adboru lepšych chłopcaŭ i dziaŭčat. U Exupery akademičny ŭzrovień byŭ dobry i tam pracavali nastaŭniki pieravažna savieckaj zahartoŭki (tak, jany vykładajuć u Jeŭropie i pa-anhlijsku, ale jak piedahohi skłalisia jašče ŭ saviecki čas), tamu vykładčycki ŭzrovień, dumaju, byŭ prykładna adnolkavym. Ale voś vučnioŭski ŭzrovień… Usio ž Exupery — heta prosta pryvatnaja škoła: płaciš i vučyšsia, nijakaha adboru.

Napeŭna, tam byli dobryja chłopcy, jany padalisia ŭ narmalnyja jeŭrapiejskija ŭniviersitety. Ale nie było takoha, jak u kłasie, dzie vučyŭsia Jura Mielničak.

Adnojčy Jura Mielničak i Andrej Aŭsijevič u razmovie sa mnoj zaŭvažyli: «Nu, tak my ž u Licei BDU ŭ adnym kłasie vučylisia».

Ja ździŭlena: «Ničoha sabie ŭ vas kłas!»

Jany: «Tak ty jašče adnaho našaha adnakurśnika viedaješ — Vania Tabaraviec».

A Vania — vialiki kiraŭnik pa infrastruktury ŭ EPAM (vice-prezident pa karparatyŭnaj infrastruktury i stratehii — devby). Taksama absalutna vydatny chłopiec.

«A, — kažu, — vas nie dvoje — vas troje takich krutych było».

«Tak i astatnija taksama ničoha», — adkazvajuć jany.

I ja razumieju, što ŭ hetym licei — elita. Paźniej, kali ja dapamahaŭ kamandam jeździć na turnir junych fizikaŭ, a heta byli pieravažna chłopcy ź Liceja BDU, ja bačyŭ tam zusim užo elitnuju elitu. Voś by z takimi razam vučycca!

Hetaje adkryćcio ja zrabiŭ hadoŭ u 10, kali na kurorcie ŭ Druskininkai hulaŭ z chłopčykami ŭ nastolny tenis. Tady ja zrazumieŭ, što kali hulaješ z tymi, u kaho vyjhraješ, tvoj uzrovień hulni pacichu padaje. A kali z tymi, kamu prajhraješ, to ŭzrovień raście. I, kali chočaš u žyćci čahości dasiahnuć, to hulać treba z tymi, kamu dla pačatku prajhraješ.

Pra nastalhiju: «Jana nie pa savieckaj uładzie, a pa čałaviečym duchu»

— Vy nie raz ciopła adhukalisia pra savieckuju škołu i jaje vykładčykaŭ. Sumujecie pa tych časach?

— Z majho punktu hledžańnia, savieckaja škoła była dobraja. Kali ja čuju historyi pra toje, jak nastaŭniki nad kimści ździekavalisia, to dziŭlusia: moj dośvied byŭ zusim inšym, mianie nie zamykali ŭ šafie, ja nie płakaŭ na ŭrokach. Nu ładna, roznyja byvajuć nastaŭniki. Mnie paščaściła, u mianie byŭ fantastyčny nastaŭnik fiziki Juryj Dźmitryjevič Laščynski, jaki ŭ 1975‑m mieŭ dośvied vykładańnia na francuzskaj movie ŭ ałžyrskim licei. I ŭsie inšyja nastaŭniki byli hodnyja.

Ale ni ŭ jakim razie z hetaha nie treba rabić vysnovu, što ja źjaŭlajusia nośbitam marksisckich idej. Ni ŭ jakim razie.

Sprava ŭ tym, što ŭ časy majho savieckaha dziacinstva i junactva čałaviectva ŭ cełym pieražyvała navukova-techničny ŭźlot, jaki, viadoma ž, adlustroŭvaŭ nie što inšaje, jak sapiernictva dźviuch sistem.

Heta ja razumieju, ahladajučysia nazad. Ale tady dla mianie, maleńkaha čałavieka, jaki pačynaŭ samastojnaje žyćcio, hetyja vialikija idei byli dalokimi i nie vielmi zrazumiełymi. A pobač, na rabočym miescy i ŭ blizkim asiarodździ, ja bačyŭ, što my chočam rabić niejkija krutyja rečy.

Školnikam ja, jak i mnohija chłopcy, maryŭ być kasmanaŭtam. I ŭ dziaviatym-dziasiatym kłasie my z maim cudoŭnym siabram, jaki ciapier prafiesar u Harvardzie, całkam mahli abmiarkoŭvać, ci zmoža čałaviectva asvoić dalokija hałaktyki, ci naš maksimum — Soniečnaja sistema. Padazraju, ciapier školniki hetaha nie abmiarkoŭvajuć.

Da taho ž ja ros u savieckaj intelihientnaj siamji (maja mama — nastaŭnica, tata — inžynier-budaŭnik), i heta dapaŭniała tuju mrojnuju atmaśfieru, u jakoj žyła častka moładzi.

Heta značyć cyvilizacyja žyła tym, što my palacim kudyści daloka. Tak, krynicaj hetaj atmaśfiery była honka ŭzbrajeńniaŭ — nijakich sumnievaŭ. Potym stała zrazumieła, što na naš uzrovień žyćcia asvajeńnie kaśmičnaj prastory asabliva nie ŭpłyvaje, a chutčej prosta pažyraje hrošy, jakija možna nakiravać na štości inšaje.

Nu, a na što my nakiroŭvajem ich siońnia — užo zusim inšaja razmova. I mnie, viadoma, nie vielmi heta padabajecca, nie kažučy ŭžo pra vialikuju vajnu.

Tyja kaštoŭnaści, jakija pačali panavać u cyvilizacyi, niejak dalokija ad kaśmičnych palotaŭ. I mnie ad hetaha sumna i nudna.

— Kasmanaŭtami chacieli być mnohija dzieci, ale potym hetaja mara kudyści źnikała.

— Kali praz «dvojku» za pavodziny mnie pryjšłosia źmianić škołu i ja sustreŭsia ź Juryjem Dźmitryjevičam Laščynskim, to zrazumieŭ, što kasmanaŭtam nie budu.

Zatoje pačaŭ maryć pra fiziku, i maja mara była ŭ tym, kab zdabyć dla čałaviectva krupinku novych viedaŭ. Heta vielmi niaścipła, ale heta ž zvyšmatyvacyja. Tamu ja i kažu, što praca ŭ navucy padobnaja da relihijnaj idei. Ja b paraŭnaŭ heta sa znosinami z Usiavyšnim, kali b u jaho vieryŭ.

Viartajučysia da sutnaści vašaha pytańnia: maja nastalhija pa savieckich časach — heta nie nastalhija pa savieckaj uładzie, a nastalhija pa čałaviečym duchu, nakiravanym udalečyniu, uhoru — kudyści, kudy ciažka dabracca, a nie paprostu da pavyšeńnia materyjalnaha dabrabytu.

Pavialičyć

Pra «dvojku» za pavodziny: «Taki ja byŭ viasioły chłopiec»

— A za što ŭ vas była «dvojka» za pavodziny?

— U škole za mnoj vadziłasia bałaŭstvo — ale nie ad złosnaści, a ad zadzirystaha charaktaru. Vučyŭsia ja na «vydatna», a voś za pavodziny była «dvojka». Adnojčy ŭ siomym kłasie ja amal uvieś urok prasiadzieŭ pad partaj. A potym uziaŭ i vylez — nastaŭnicu ledź infarkt nie schapiŭ.

Jana mianie spytała, što ja tam rabiŭ. Ja adkazaŭ, što šukaŭ asadku. Zusim idyjocki žart, ale voś taki ja byŭ viasioły chłopiec.

Potym byŭ vyklik baćkoŭ da dyrektara — usio pa poŭnaj prahramie. I my zrazumieli, što treba sychodzić.

Tak ja apynuŭsia ŭ 23‑j škole, u kłasie z pahłyblenym vyvučeńniem fiziki i radyjoelektroniki. Potym jana stała adnoj ź viadučych biełaruskamoŭnych himnazij.

— A Arkadź Dobkin zastaŭsia ŭ 50‑j škole?

— Tak. My vučylisia ŭ adnym kłasie z treciaha pa siomy. Arkadź užo zajmaŭsia baraćboj, rabiŭ pośpiechi. I kali pryjšoŭ ja, taki puchnacieńki chłapčuk, jaki i padciahvacca jak śled nie ŭmieŭ, Arkadź uziaŭ nada mnoj šefstva. U vyniku normy HTA ja zdaŭ — padciahnuŭsia vosiem abo dziesiać razoŭ. Kali ja pierajšoŭ u inšuju škołu, naša siabroŭstva zachavałasia.

Akramia inšaha, nas abjadnoŭvała luboŭ da amatarskaha futboła. My praciahvali hulać i ŭ studenckija hady, i paźniej, až da jahonaha adjezdu, i potym padčas jaho najezdaŭ u miežach EPAM'aŭskich turniraŭ.

Pra siabroŭstva z Dobkinym: «Niešta ŭ vielmi hłybokich karaniach»

— Jak udałosia zachavać siabroŭstva z Arkadziem Dobkinym, niahledziačy na vialiki biznes?

— Sumiesnaje viadzieńnie biznesu, viadoma, vialikaje vyprabavańnie dla siabroŭstva, i ciažka prajści jaho biez strataŭ. I ŭ nas taksama byli roznahałośsi. Ale pa-raniejšamu nazyvać adno adnaho siabram, pakinuŭšy za saboj roznahałośsi i pretenzii — kažu za siabie — nam dazvalaje vialikaja ahulnaja sprava, adziny kulturny kod, i, mahčyma, niešta ŭ vielmi hłybokich karaniach. A hałoŭnaje — my z Arkadziem hulali ŭ adnoj «dvarovaj» futbolnaj kamandzie hadoŭ 30, u toj čas jak u biznesie byli razam usiaho kala 20-ci.

— Arkadź Dobkin uchilista raspaviadaŭ pra dyskryminacyju pa nacyjanalnaj prykmiecie ŭ maładości: nie raźmierkavali tudy, kudy chacieŭ. A vas jana niejak zakranuła?

— Ja nie lublu skardzicca na dyskryminacyju, ale nie pryznać jaje isnavańnia było b śmiešna. Paśla škoły ja pastupaŭ u Maskoŭski fizika-techničny instytut. Nie pastupiŭ. Dumaju, što siarod tych, chto pastupiŭ, nie ŭsie byli lepšyja za mianie.

Tym nie mienš ja dobra razumieju i svaje pamyłki, jakija dapuściŭ na ekzamienach. Nie pastupiŭ, bo byŭ niedastatkova dobry.

Napeŭna, i raźmierkavańnie ŭ mianie było nie zusim takoje, na jakoje moh by raźličvać vypusknik z maimi adznakami. Ale ŭ dalejšym dziakujučy niekalkim cudoŭnym ludziam ja trapiŭ u vielmi hodnyja kalektyvy i zajmaŭsia fizikaj kali nie na suśvietnym uzroŭni, to blizkim da jaho. Nakolki heta było mahčyma ŭ marniejučaj savieckaj krainie.

Pra nie-emihracyju: «Prosta žyćcio składvałasia kamfortna i tak»

— Čamu vy nie źjechali ŭ ZŠA, jak Dobkin?

— Daŭnym-daŭno ja prydumaŭ vychvalny adkaz pra akno emihracyi: maŭlaŭ, chtości da jaho darastaje, chtości ni, a chtoś pierarastaje. Voś i ja, maŭlaŭ, vyšej za akno emihracyi: ja davoli kruty, kab zrabić svajo žyćcio ščaślivym i biez hetaha mierapryjemstva.

A kali biez chvalby, to prosta majo žyćcio składvałasia dosyć kamfortna i bieź pierajezdu. Da taho ž ja liču, što imknieńnie čałavieka kudyści ruchacca — heta rysa charaktaru, u značnaj miery vyznačanaja hienietyčna. Mnie takaja nie dastałasia. Ja vielmi lublu padarožničać, ale kožny raz chaču viartacca dadomu.

Što da pierajezdu ŭ Łatviju, heta nie emihracyja. Ja liču siabie pieramieščanaj asobaj, luxury-refugee — žyvu nie tam, dzie chaciełasia b, ale z maim uzroŭniem žyćcia hrech na heta skardzicca.

Čamu vučyć dziaciej: «Vyžyvać u lesie + sučasnym navykam»

— Čamu vučycca ŭ druhoj čverci XXI stahodździa? I čamu vučyć dziaciej?

— Ja prychilnik punktu hledžańnia, što dla paśpiachovaha ruchu pa žyćci važnyja stałyja jakaści i ŭmieńni, jakija canilisia zaŭsiody, u spałučeńni ź pieradavymi viedami, jakija adkryvajuć šlach da paśpiachovaj karjery. Siarod biascennych bazavych umieńniaŭ — umieńnie pieražyć noč u maroznym lesie. Zrabić z halinak šałaš, raspalić vohnišča.

— Na vypadak jadravaj zimy?

— Nie. Tolki dla taho, kab dać pracu toj važnaj častcy mozhu, jakaja adkazvaje za navyki vyžyvańnia, kab naš mozh nie zmorščyŭsia jak suchaja sadavina. Važna viedać, što, apynuŭšysia ŭ zimovym lesie, ty nie ŭpadzieš u paniku, tamu što zmožaš vyžyć.

Heta ŭ tym liku farmuje našy sacyjalnyja pavodziny. Ja dumaju, što sacyjalnaja hodnaść u značnaj miery źviazanaja ź fizijałahičnaj samadastatkovaściu.

Zdolnaść čałavieka nie panikavać va ŭmovach pryrodnaj niebiaśpieki, nazaviom jaje fizijałahičnaj, stanovicca fundamientam ustojlivaści i va ŭmovach sacyjalnaha vykliku, pryčym nie abaviazkova ŭ niehatyŭnym sensie. Ty zmožaš vyžyć — i ŭsio astatniaje ŭ ciabie taksama atrymajecca.

Tamu važna, kab baćki pryciahvali dziaciej da atrymańnia tradycyjnych navykaŭ. Ja zajmaŭsia spartyŭnym turyzmam, tamu maje prykłady z hetaj haliny. Ale heta moža być dobry sport, vierchavaja jazda — što zaŭhodna.

I da hetaha, viadoma, treba dadać sučasnyja navyki. U niejki momant dzicia pavinna i atrymać u ruki iPad, i pačać karystacca ChatGPT (ja ŭžyvaju hetyja nazvy ŭ ahulnym sensie). Ale dalej pačynajucca značna bolš składanyja pytańni: u jaki mienavita momant, pad jakim baćkoŭskim kantrolem, jak zrabić tak, kab hetyja pamočniki nie naškodzili? Bo i płanšet, i štučny intelekt vielmi chutka mohuć pryvieści da taho, što čałaviek prosta stracić zdolnaść myśleńnia. Ja b zaklikaŭ prytrymlivacca zdarovaha bałansu, ale jak jaho znajści?

Ale kali dziciaci telefon upchnuć tolki dla taho, kab baćki atrymali volny čas, vynikam budzie biada. Namahajciesia tak nie rabić.

— Ci treba vučyć zamiežnyja movy, kali chutka, vierahodna, usim budzie dastupny tanny pierakład u realnym časie?

— Dumaju, u vyvučeńni moŭ jak instrumientaŭ znosin patreba adpadzie. Ale ŭ vyvučeńni movy jość inšaja vielizarnaja kaštoŭnaść — atrymańnie novaha pohladu na śviet. Naprykład, kali pa-anhlijsku kažuć I don't think so, heta aznačaje vietlivaje «nie». Pačynaješ uhłyblacca, i stanovicca vielmi cikava.

Pra džunaŭ: «Hałoŭnym vyklikam dla moładzi budzie «kił-zona» pamiž zakančeńniem vuza i pačatkam pracy»

— A jakoj prafiesii vučyć?

— Luboj, jakaja spadabajecca. Vidać, u bližejšy čas hałoŭnym vyklikam dla moładzi budzie «kił-zona» — miortvaja zona pamiž zakančeńniem vuza i pačatkam samastojnaj pracy. Bakałaŭry i mahistry buduć znachodzicca ŭ pramoj kankurencyi sa štučnym intelektam. U tych miescach, dzie b ich uziali na niedarahuju džunijorskuju pracu i dzie b jany mieli šans prafiesijnaha farmavańnia pobač z daśviedčanymi kalehami, budzie tańniej u jakaści padmajstra ŭziać štučny intelekt.

Choć ceny na tokieny jašče nie ŭstajalisia, i my nie viedajem hetaha napeŭna.

Dla mianie pakul nie adnaznačna, što štučny intelekt budzie tańniejšym. Ale toje, što vopytnym śpiecyjalistam budzie praściej skarystacca dapamohaj ŠI, čym vazicca z džunami, — heta fakt.

Jak kaža moj pryjaciel, jaki kaliści pracavaŭ u EPAM, a ciapier bujny kiraŭnik u Google: kali ty lubiš svaju spravu i addaješsia joj da kanca, to praz 4‑5 hadoŭ navučańnia vyjdzieš užo nie džunijoram.

Ale heta značyć, što my zvužajem prafiesijnuju śfieru da talenavitych ludziej, jakija sapraŭdy lubiać svaju spravu i zdolnyja arać.

Jak čałaviek, jaki naniaŭ u EPAM pieršyja niekalki sotniaŭ ludziej, ja dakładna viedaju, što pracavitaść — heta redkaja jakaść, talent sustrakajecca čaściej. A vialiki talent plus vialikaja pracavitaść — unikalnaje spałučeńnie, jakoje, ułasna, i naradžaje čempijonaŭ.

Jak vybrać prafiesiju: pačakać, kali OpenAI i Anthropic vyjduć na IPO

— Vaš małodšy syn, zdajecca, uziaŭ paŭzu pierad pastupleńniem u VNU?

— Možna skazać bolš žorstka: nikudy nie pastupaje. U nas jość razumieńnie, što jon usio ž chacieŭ by atrymać vyšejšuju adukacyju, ale ŭ siłu sukupnaści faktaraŭ — pierahruzki ad vučoby, nierazumieńnia taho, što jon u žyćci lubić i choča, a taksama taho, u jakoj z krain jon žyvie — heta akazałasia niaprostym.

My z žonkaj padtrymali jahonaje rašeńnie. Možna było b skazać synu: «Ty niešta kazaŭ pra chimiju? Napierad». Ale ja razumieju, što iści na prafiesiju, jakuju nie fakt, što lubiš, i potym apynucca bieskarysnym vypusknikom, budzie daremnaj strataj času.

Kali ŭ arhumientach syna pieravažała ahulnaja razhublenaść, to ŭ maich arhumientach była taksama niavyznačanaść, źviazanaja z ŠI. Ja spadziajusia, što za hety hod ekanomika štučnaha intelektu stanie bolš zrazumiełaj, i heta dapamoža mnie sfarmulavać baćkoŭskuju paradu.

Kali kampanii nakštałt OpenAI i Anthropic vyjduć na IPO, u ich sfarmujecca niejkaja publična demanstravanaja biznes-madel i košt zamieny prahramista štučnym intelektam stanie bolš-mienš zrazumiełym. Razumieńnie, kolki kaštuje štučny intelekt małodšaha navukovaha supracoŭnika, paŭpłyvaje na maju paradu synu.

Kali akazvajecca, što ŠI-małodšy navukovy supracoŭnik usio ž u try razy daražejšy, čym žyvy małodšy navukovy supracoŭnik, značyć, u vypusknikoŭ prystojnych univiersitetaŭ zastajecca narmalny šans na pracaŭładkavańnie.

I tady ja rekamienduju jamu pryrodaznaŭčuju śpiecyjalnaść — tuju ž chimiju.

— A kali naadvarot? Kali štučny intelekt akazvajecca značna tańniejšym za džuna, što tady?

— Tady ja skažu svajmu synu na poŭnym surjozie: «Tabie ž padabajecca hatavać. Čamu b nie padumać pra hetuju karjeru?» Kali ty možaš dasiahnuć niejkaha prafiesijnaha ŭzroŭniu ŭ kulinaryi i ludzi skažuć «ja ledź fałanhi nie adkusiŭ — tak było smačna», to heta nie mienš kruta, čym zdabyvać krupinki novaj viedy dla čałaviectva.

Pra scenar apakalipsisu: «Nie dumaju, što budzie padobna na «Terminatar»

— Vas niepakojać sacyjalnyja ŭzrušeńni, da jakich moža pryvieści ŠI, i mahčymaja jadravaja katastrofa. A ryzyki čaho vyšejšyja?

— Dumaju, realnyja nastupstvy, źviazanyja z raźvićciom štučnaha intelektu, ciapier niasuć bolš nievyznačanaści, a značyć, niebiaśpieki.

Pra jadravuju pahrozu siońnia ŭsio ž nie treba zališnie pieražyvać. Heta zrazumiełaja staraja pahroza, ź jakoj čałaviectva raniej niejak spraŭlałasia. Štučny intelekt — novaja pahroza, nieviadomaja i niezvyčajnaja.

Ja nivodnaj siekundy nie dumaju, što heta budzie padobna na «Terminatar». Ale ŭspaminaju, jak spačatku byŭ antyčny śviet, u jakim kvitnieli kultura i inžynieryja, a potym nastupili ciomnyja stahodździ.

A toje, što mnohija-mnohija ludzi akažucca niepatrebnymi, vidavočna ŭžo siońnia.

Pra resursy ŭ budučyni: «Nie fakt, što hrošaj chopić»

— Ci budzie heta materyjalnaj prablemaj dla ich, ci resursaŭ/hrošaj chopić na ŭsio? I tady «ŭkałvajuć robaty — ščaślivy čałaviek»?

— Nie viedaju, nie fakt, što hrošaj chopić. Kab chapiła, to čałaviectva vykupiła b prablemu. I tady dehradacyja miljardaŭ ludziej adbyvałasia b va ŭmovach dastatku i miakkaj biessensoŭnaści. Majučy prystojny dastatak, ludzi mahli b hulać u kampjutarnyja hulni, užyvać ałkahol i zajmacca inšaj duratoj, usio mienš i mienš narodžvajučy novych ludziej. Vy ž pamiatajecie «Suśviet-25» Džona Kełchuna — ekśpierymienty, jakija pakazvali vyradžeńnie myšynych siemjaŭ, źmieščanych u idealnych umovach.

Kali ž resursaŭ nie chopić, to hałodnyja buduć ładzić bunty, a jak jany buduć padaŭlacca — štučnym intelektam abo tymi ludźmi, jakija dajuć ježu, ja navat fantaziravać nie chaču. Heta čysty kašmar.

— Da słova pra resursy: jak dumajecie, piensija praz 15‑20 hadoŭ jašče budzie?

— Va ŭmovach nasielnictva, jakoje stareje i skaračajecca, a taksama praciahłaści žyćcia, jakoje pavialičvajecca, salidarnaj sistemy dakładna nie budzie. Treba budzie prydumlać niešta inšaje. I kali štučny intelekt apraŭdaje svaje abiacańni i daść fantastyčnaje pavyšeńnie pradukcyjnaści pracy, to źjaviacca ŭmoŭna biaspłatnyja tavary narodnaha spažyvańnia i niešta nakštałt biezumoŭnaha bazavaha dachodu. 

Pra daŭhalećcie: «Da 120 jašče ničoha, a bieśśmiarotnaść — hłupstva»

— Vy inviestavali ŭ Gero. Jak vy staviciesia da honki za daŭhalećciem? Nakolki heta etyčna — imknucca žyć da 120 hadoŭ, asabliva kali nasielnictva i tak stareje?

— Da 120, moža, jašče i ničoha, uličvajučy, što ja pieravaliŭ za pałovu hetaha. Ale idei bieśśmiarotnaści paprostu śmiešnyja. I Gero ŭ hetym sensie kansiervatyŭny, kab nie skazać piesimistyčny, hulec na rynku. Piotr Fiedzičaŭ jak fizik (i ja całkam da jaho dałučajusia) ličyć, što 120 hadoŭ — heta pryrodna-navukovaja miaža. A bieśśmiarotnaść — poŭnaje hłupstva.

Nakolki etyčna žyć doŭha? Nu, ja zajmajusia johaj, heta moj sposab honki za daŭhalećciem, ščyry i naturalny. Maja pieršasnaja matyvacyja — žadańnie być zdarovym i dziejazdolnym.

Ale, viadoma, kali ŭ bahatych ludziej, asabliva zvyšbahatych, buduć srodki dla raściahvańnia žyćcia, jakich niama ŭ ludziej siaredniaha dastatku, nie kažučy ŭžo pra biednych, mnie heta nie spadabajecca.

Adnak u biednych šmat inšych prablem. Jany paprostu praź jakaść ježy nie buduć žyć hetak ža doŭha, jak ludzi siaredniaha dastatku. Tak što, moža, hetaja etyčnaja prablema ŭžo z nami? Bo tak było zaŭsiody: ludzi vysokaha dastatku žyli daŭžej.

U apraŭdańnie zaŭvažu, što daŭžej za ŭsich tradycyjna žyli ludzi tvorčaj pracy: vučonyja, muzykanty, fiłosafy. Tamu nie tak važna być bahatym, jak (pa mnohich pryčynach, u tym liku praz daŭhalećcie) mieć tvorčuju prafiesiju. Čaho ja žadaju svaim synam i ŭsim dobrym ludziam.

Pra zvyšbahatych: «A jakuju ź ich adkaznaść uziać, akramia padatkaŭ?»

— Jak vy staviciesia da zvyšbahaćcia? Nakolki narmalnaja situacyja, kali ŭ rukach asobnych ludziej miljardy abo navat tryljon, jak u Maska? Darečy, jak vy da jaho staviciesia?

— Ja vielmi pavažaju Maska jak vizianiera i pradprymalnika — heta ŭsio ž nie ź nieba na jaho ŭpała. Jak čałavieka zališniaha ehaizmu i pychi, ja jaho nie lublu, tamu što heta nie moj typ.

Da pytańnia materyjalnaha rassłajeńnia ŭ śviecie. Z majho punktu hledžańnia, heta niapravilna. Ale heta naturalny vynik toj ekanamična matyvavanaj schiemy cyvilizacyi, jakuju my pabudavali. I ŭ hetym sensie ja dapuskaju, što heta niepaźbiežnaje śledstva.

Što kali my pačniom budavać sistemy, ź jakich pa dyzajnie vyklučany zvyšbahatyja ludzi? Ja zaśpieŭ takuju sistemu, ja pałovu žyćcia ŭ joj pražyŭ. I skazaŭ by, što jana ekśpierymientalna paćvierdziła svaju nieadpaviednaść.

Ci jość niejki kampramis pamiž toj sistemaj, jakaja ŭžo łažanułasia, i toj, što, mahčyma, łažaniecca ŭ bližejšaj budučyni? U mianie niama adkazu.

• 20
• 3
• 0
• 5
• 2
• 0
• 0
• 0