Vialiki adronny kałajdar prypyniŭ pracu na čatyry hady dla maštabnaj madernizacyi. Pra heta paviedamiŭ Jeŭrapiejski centr jadziernych daśledavańniaŭ (CERN).
Za hety čas płanujecca pravieści techničnaje absłuhoŭvańnie i abnavić paskaralnik u miežach prahramy Long Shutdown 3 (LS3). Paśla madernizacyi kałajdar pieratvorycca va ŭstanoŭku vysokaj śvietnaści HiLumi LHC.
Čakajecca, što abnoŭleny kałajdar zmoža rabić u dziesiać razoŭ bolš sutyknieńniaŭ čaścic za siekundu, čym raniej. Heta dapamoža navukoŭcam atrymać bolš dakładnyja danyja i pašyryć daśledavańni fundamientalnych zakonaŭ pryrody.
U CERN adznačajuć, što Vialiki adronny kałajdar i raniej nieadnarazova spyniali dla techničnaha absłuhoŭvańnia, adnak ciapierašniaja madernizacyja stanie samaj maštabnaj z momantu jaho zapusku ŭ 2008 hodzie.
Adnoj z hałoŭnych zadač paśla adnaŭleńnia pracy stanie bolš dakładnaje vyvučeńnie bazona Chihsa, adkryćcio jakoha było paćvierdžana z dapamohaj kałajdara ŭ 2012 hodzie. Taksama navukoŭcy praciahnuć pošuk novych fizičnych źjaŭ, jakija vychodziać za miežy sučasnaj Standartnaj madeli fiziki.
Vialiki adronny kałajdar — samy vialiki i mahutny ŭ śviecie paskaralnik zaradžanych čaścic (pratonaŭ i ciažkich ionaŭ). Heta hihanckaje padziemnaje kalco daŭžynioj kala 27 kiłamietraŭ, pabudavanaje na hłybini da 175 mietraŭ na miažy Francyi i Šviejcaryi (kala Ženievy).
Kałajdar razhaniaje čaścicy nasustrač adna adnoj amal da chutkaści śviatła i sutykaje ich. Słova «adronny» aznačaje, što jon pracuje z adronami (čaścicami, jakija składajucca z kvarkaŭ, naprykład, pratonami), a «kałajdar» pachodzić ad anhlijskaha collide — sutykać. Paśla navukoŭcy vyvučajuć vyniki hetych sutyknieńniaŭ, kab zrazumieć, jak uładkavany naš Suśviet, z čaho składajecca materyja i što adbyvałasia ŭ pieršyja imhnieńni paśla Vialikaha vybuchu.
Mienavita na VAK u 2012 hodzie byŭ adkryty znakamity bazon Chihsa — čaścica, jakaja tłumačyć, čamu inšyja čaścicy majuć masu.
Čamu amierykancy tak irvucca na Miesiac, što tam buduć zdabyvać? I što da taho biełarusam? Tłumačyć biełaruski astrafizik
Uładalnik Vialikaha adronnaha kałajdara skasavaŭ supracoŭnictva ź Biełaruśsiu
Šviejcaryja prezientavała revalucyjnuju technałohiju, jakaja amal całkam moža pazbavić śviet ad radyjeaktyŭnych adkidaŭ
«Maje znajomyja robiać u Akademii raźliki dla rasijskich rakiet». Što adbyvajecca ź biełaruskaj navukaj
Kamientary