Amierykanskamu ŭłaśniku parku «Suła», vychadcu ź Biełarusi, pradali budynki byłoha jaŭrejskaha hieta ŭ Navahrudku
Rašeńnie ŭładaŭ nie padabajecca Iŭdziejskamu relihijnamu abjadnańniu, jakoje taksama chacieła stać suzasnavalnikam muzieja hieta. Nie padabajecca i Tamary Viaršyckaj, pieršaj dyrektarcy muzieja. Ale Andrej Zapolski, ułaśnik «Suły», i jaho partnior pa biznesie i były školny siabar Jaŭhien Mielcer dakazvajuć: heta nie budzie park zabaŭ.
Jašče ŭ 2025 hodzie budučynia Muzieja jaŭrejskaha supracivu ŭ Navahrudku padavałasia vyznačanaj. U lipieni taho hoda miascovyja ŭłady padpisali z Fondam miru i Iŭdziejskim relihijnym abjadnańniem u Biełarusi (IRA) trochbakovaje pahadnieńnie ab stvareńni Biełaruskaha muzieja Chałakostu i Supracivu. Hety prajekt pavinien byŭ stać pierajemnikam nievialičkaha muzieja, jaki dziejničaŭ z 2007 hoda, i pieratvaryć jaho ŭ bolš maštabnuju navukovuju i miemaryjalnuju placoŭku.
Adnak u 2026 hodzie situacyja kardynalna źmianiłasia. Navahrudski vykankam vystaviŭ terytoryju na aŭkcyjon. IRA pra heta nie apaviaščali.
Tarhi adbylisia 16 lutaha i praciahvalisia mienš za chvilinu. Adzinym pretendentam byŭ Andrej Zapolski — prezident pryvatnaj kampanii Wurtland Oil Works (WOW) z Kientuki (ZŠA) i ŭładalnik interaktyŭnaha parka «Vialikaje kniastva Suła». Pry pačatkovym košcie 544 tysiačy rubloŭ za abjekt biznesoviec u vyniku zapłaciŭ bolš 571 tysiaču biełaruskich rubloŭ — košt pieršaha kroku.
Iŭdziejskaje relihijnaje abjadnańnie ŭ Biełarusi surjozna zaniepakojenaje hetym, piša vydańnie Jewish News.
Aŭtar artykuła źviartaje ŭvahu, što «Suła» rekłamujecca jak prastora, «dzie historyja ažyvaje». Uvachod kaštuje 35 biełaruskich rubloŭ dla darosłych. Siarod zabaŭ — plažnaja zona z altankami, restarany, dziciačyja placoŭki, zona hrylu, jakaja pracuje pa vychadnych, i katańnie na poni dla małych. Krytyki rašeńnia bajacca, kab kamiercyjna paśpiachovy padychod «Suły» nie pieranieśli i na miesca pamiaci ŭ Navahrudku.
Staršynia Iŭdziejskaha relihijnaha abjadnańnia ŭ Biełarusi Artur Liŭšyc chacieŭ by, kab budynkami na miescy byłoha hieta apiekavałasia jaho struktura. Jon davodzić, što ŭ 2025 hodzie jany prezientavali ŭładam Navahrudka svaju kancepcyju stvareńnia Muzieja Chałakostu. Ideju tady padtrymaŭ i Fond miru — padkantrolnaja ŭładam psieŭdahramadskaja arhanizacyja.
Havoračy pra trochbakovaje pahadnieńnie 2025 hoda, Liŭšyc adznačyŭ, što tady byli ŭzhodnieny terminy paetapnaj realizacyi prajekta i stvorana hrupa ekśpiertaŭ. Była praviedzienaja sumiesnaja mižnarodnaja kanfierencyja z udziełam navukoŭcaŭ i śpiecyjalistaŭ pa Chałakoście ź Biełarusi, Vialikabrytanii, ZŠA, Izraila i Rasii. Pa słovach staršyni abjadnańnia, «było nadzvyčaj baluča daviedacca, što pahadnieńnie było skasavana bieź jakich-niebudź abmierkavańniaŭ».
Hałoŭnaje pytańnie Liŭšyca hučyć tak: «Jak možna pradavać pamiać? Pamiać pra tych, chto zahinuŭ u toj vajnie, i pamiać pra tych, chto vyžyŭ? <…> Ujavicie, što pradajuć Sabibor ci Chatyń? Sama dumka ab prodažy takoha sakralnaha miesca, prasiaknutaha ślazami i kryvioju nievinavatych ludziej, jakija bolš nie mohuć abaranić svaju praŭdu, prosta nievynosnaja — ale dla Navahrudka heta stała realnaściu».
Biznes-partnior i školny siabar novaha ŭładalnika Jaŭhien Mielcer na pytańnie Jewish News adkazaŭ, što jany abodva «tolki-tolki daviedalisia» pra papiaredni ŭdzieł Iŭdziejskaha relihijnaha abjadnańnia ŭ hetym prajekcie. Pavodle jaho słoŭ, u ich razumieńni pahadnieńnie 2025 hoda naohuł «nie było damovaj».
«Byŭ niejki list ab uzajemarazumieńni ci niešta padobnaje. I pakolki z taho času ničoha nie było zroblena, majomaść vystavili na aŭkcyjon, my paŭdzielničali i vyjhrali», — cytuje vydańnie słovy Mielcera.
U adkaz na aściarohi, što ich prajekt dvuchpaviarchovaha budynka budzie padobny da tematyčnaha parka «Suła», Mielcer davodzić, što, u adroźnieńnie ad «Suły», u Navahrudku budzie realizavany mienavita niekamiercyjny prajekt.
Jak raskazvaje kiraŭnica brytanskaj arhanizacyi The Together Plan i člen Asacyjacyi zachavańnia jeŭrapiejskaj jaŭrejskaj spadčyny Debra Bruner, 26 maja jana sustrełasia z meram Navahrudka. Joj pakazali ŭčastak i aznajomili z płanami miemaryjalnaha kompleksu.
«Ja vyjšła adtul hłyboka zaniepakojenaj paśla taho, jak mer paćvierdziŭ, što heta budzie «imiersiŭny vopyt hieta», uklučajučy maniekieny, apranutyja ŭ formu nacysckich achoŭnikaŭ, i jaŭrejskich viaźniaŭ, jakija paŭzuć praz tunel», — dzielicca Bruner.
Tamara Viaršyckaja, stvaralnica muzieja 2007 hoda i śpiecyjalist pa historyi Navahrudskaha hieta, raskazała vydańniu, što sustrakałasia z Zapolskim, ale kateharyčna admoviłasia ad supracoŭnictva.
«Ja skazała jamu, što nie mahu ŭdzielničać ź im u hetym prajekcie pa niekalkich pryčynach, u tym liku z-za padpisanaha raniej pahadnieńnia. Ja šmat razoŭ kazała jamu: kali jon choča kalučy drot i maniekieny, ja nie budu ŭ hetym udzielničać. I kožny raz jon paćviardžaŭ, što budzie heta vykarystoŭvać», — pryvodzić vydańnie słovy Viaršyckaj.
U svaju čarhu Andrej Zapolski nakont vykarystańnia maniekienaŭ i kalučaha drotu zaŭvažaje: «Heta kancepcyja, jakuju my vyvučajem. Kali vakoł łahiera byŭ kalučy drot, to my starajemsia zrabić usio maksimalna histaryčna dakładna, i heta moža ŭklučać maniekieny, kab pieradać suadnosiny niamieckich sałdat i jaŭrejaŭ». Pa jaho słovach, maniekieny i vitryny vykarystoŭvajucca ŭ kožnym muziei śvietu dla ekspanavańnia histaryčnych artefaktaŭ.
Adnak pradstaŭniki ź Iŭdziejskaha relihijnaha abjadnańnia adznačajuć, što na samoj terytoryi hieta niamieckija sałdaty nie raźmiaščalisia pastajanna — jany naviedvalisia tudy tolki zredku. Achovu ažyćciaŭlali palicai.
Krytyki prodažu abjekta novym ułaśnikam śćviardžajuć, što novyja ŭładalniki płanujuć adkryć hatel u adnym z budynkaŭ, dzie raniej znachodzilisia pracoŭnyja majsterni hieta.
Heta vyklikała chvalu pratestu: bolš za 100 naščadkaŭ tych, chto ŭ 1943 hodzie ŭciok praz tunel z Navahrudskaha hieta, padpisali pietycyju na imia Alaksandra Łukašenki suprać stvareńnia «interaktyŭnaha parka». U pietycyi śćviardžajecca, što płanujecca budaŭnictva «pastajannaha interaktyŭnaha tematyčnaha parka Chałakostu, za ŭvachod u jaki buduć brać hrošy».
Aŭtary davodziać, što z maniekienami, zamoŭlenymi ŭ Kitai, płanami pa vykarystańni sabak (žyvych ci robataŭ), jakija brešuć, budaŭnictvam vartavych viežaŭ i aharodžaŭ z kalučaha drotu, trahiedyja jaŭrejaŭ Navahrudka budzie pieratvorana ŭ atrakcyjon tematyčnaha parka.
«Heta stanie abrazaj pamiaci achviar i nas, ich žyvych naščadkaŭ. Hety haniebny praces pavinien być spynieny. Nielha dapuścić, kab trahiedyja našych siemjaŭ pieratvaryłasia ŭ zabavu. My apielujem da vašaj marali, kab vy nie dazvolili hetamu zdarycca», — cytuje vydańnie pietycyju.
Aŭtar artykuła śćviardžaje, što ŭłady Navahrudka ihnarujuć zapyty ab kamientaryjach, a mižnarodnyja struktury, u tym liku Instytut Jad Vašem, patrabujuć tłumačeńniaŭ u tym liku praz dypłamatyčnyja kanały.
U svaju čarhu, Jaŭhien Mielcer klaniecca, što muziej na miescy pakutnictva nie stanie kamiercyjnym prajektam i što jon i Andrej udzielničajuć u hetym «z-za asabistaj cikavaści da Druhoj suśvietnaj vajny i tamu, što jany vyraśli ŭ Minsku», dzie «chadzili ŭ takija miaściny, kab raskopvać artefakty».
Jaho dziadula, Ajzik (Isaak) Rafamłavič Mielcer, i sam u vajnu ŭratavaŭsia ŭ atradzie 106 — druhim pa vieličyni jaŭrejskim partyzanskim atradzie, jaki stajaŭ łahieram za 7 km ad atrada Bielskich u Nalibockaj puščy.
Mielcer kaža, što vałodańnie hetym abjektam — heta «ažyćciaŭleńnie mary» dla jaho i dla Andreja Zapolskaha. Jon dadaje, što aŭkcyjon «byŭ praviedzieny ŭładami, ułady vystavili jaho na aŭkcyjon». I jany «nie viedali ni pra što, što niešta było padpisana, abiacana ci ŭzhodniena».
U svaju čarhu, zachavalnica pamiaci pra hieta i stvaralnica muzieja Tamara Viaršyckaja skazała:
«Ja nie viedaju nivodnaj inšaj krainy, dzie terytoryju hieta pradali b pryvatnaj asobie, kali tam praktyčna ničoha nie zastałosia, litaralna para budynkaŭ. Heta ja stvaryła toj muziej, a ŭłady nikoli im asabliva nie cikavilisia. Kali my stvarali muziej u 2007 hodzie, ich reakcyja była: «A čamu vas tak chvalujuć jaŭrei?»
«Raptam, — zhadvaje jana, joj patelefanavaŭ Zapolski i skazaŭ, — jon u Navahrudku i choča sustrecca, bo jamu skazali, što ja — toj čałaviek, jaki viedaje hetuju historyju».
Jana kaža, što sustrakałasia z Zapolskim, a taksama z tryma inšymi ludźmi ź jaho pradpryjemstva — parka «Suła», i jany razmaŭlali hadzinu.
Tamara Viaršyckaja maje zaniepakojenaść adnosna płanaŭ Andreja Zapolskaha: «Jon choča, kab tysiačy turystaŭ pryjazdžali i naviedvali hetaje miesca, što dobra, adnak jon paniaćcia nie maje pra kaštoŭnaść hetaha miesca. I jon nie choča čuć, što toje, što jon prapanuje — heta niapravilny šlach», — kaža jana.
Fond miru, jaki pieršapačatkova mieŭ być partnioram u prajekcie, nie pratestuje. Rašeńnie, pryniataje ŭ lipieni 2025 hoda, «straciła svaju siłu praź źmienu pazicyi Navahrudskaha rajvykankamu i jaho bačańnie formy budučaha prajekta», skazaŭ vydańniu Jewish News Maksim Miśko, staršynia praŭleńnia hetaj psieŭdahramadskaj arhanizacyi.
Kamientary