«Prodki vadzili siabroŭstva sa Skirmuntam». Biełarus skłaŭ radavod, jaki ŭžo naličvaje 1900 čałaviek — jak u jaho atrymałasia?
Žurnalist Mikałaj Zajac zaŭsiody cikaviŭsia svaimi karaniami, bo viedaŭ, što jaho prodki pachodziać z histaryčna znakavych i nasyčanych padziejami miaścin — tam, dzie ŭ svoj čas kiravali Radziviły i Skirmunty. Ale kapać detali žyćcia svajakoŭ jon pačaŭ adnosna niadaŭna. Za apošnija niekalki hadoŭ Mikałaj paśpieŭ skłaści radavod z 1900 čałaviek, ź jakich 143 — pramyja prodki.
«Dla mianie heta nie prosta kalekcyjanavańnie imionaŭ, heta sproba zrazumieć samoha siabie. Heta jak detektyŭ, što dazvalaje adčuć hlebu pad nahami. Ty razumieješ, čamu ŭ ciabie taki charaktar, čamu ciabie ciahnie da peŭnych rečaŭ. Heta daje mocnaje pačućcio prynaležnaści da svajho rodu i da Biełarusi», — kaža Mikałaj.
«Našaj Nivie» žurnalist raspavioŭ pra hałoŭnyja instrumienty, jakimi karystajecca dla pošuku svajakoŭ pa ŭsim śviecie, i padzialiŭsia paračkaj nievierahodnych asabistych adkryćciaŭ.
«Maja babula na ŭłasnyja vočy bačyła Ramana Skirmunta — premjer-ministra BNR»
Prodki Mikałaja žyli na Kleččynie — u sercy ŭładańniaŭ Radziviłaŭ, — i na Pinščynie — toj častcy ziamli, jakaja ŭ svoj čas naležała Skirmuntam.
«U 2018 hodzie mnie vypadkova trapiła ŭ ruki kniha historyka Alesia Smalančuka pra Ramana Skirmunta. Heta ŭnikalnaje vydańnie: akramia detalovaj bijahrafii samoha Skirmunta, tam žyva apisanaje Paleśsie taho času — tyja samyja miaściny i vioski, dzie naradzilisia i maje prodki.
U knizie raskazvałasia, jak Skirmunty stvaryli ŭ vioscy Parečča (ciapierašni Pinski rajon) sapraŭdny pramysłovy aazis, jaki sučaśniki navat nazyvali «Livierpulem na Jasieldzie». Jany zaprašali inžynieraŭ z Prusii i Saksonii, masła z majontkaŭ ekspartavałasia ŭ Anhliju i Daniju, śpirt išoŭ u Kionihśbierh i Dancyh, a pradukcyja sukonnaj fabryki atrymlivała miedali na vystavach u Paryžy i Maskvie. Pobač, u vioscy Moładava, byŭ «kulturnicki centr» Skirmuntaŭ, kudy ciahnułasia intelektualnaja elita. Tam, u pałacy Skirmuntaŭ, była sabranaja bahataja biblijateka i archiŭ, a znakamitaja piśmieńnica Eliza Ažeška zavitvała tudy i čerpała natchnieńnie dla svaich tvoraŭ. Pobač — vioska Dastojeva, adkul svaje karani biare rod piśmieńnika Dastajeŭskaha. Heta dało ŭjaŭleńnie ab unikalnych miaścinach, dzie žyli maje prodki», — raskazvaje žurnalist.
Padčas čytańnia pra ŭsie tyja miaściny i ich nasyčanaje žyćcio siamiejnyja apoviedy pačali ažyvać i nabyvać kankretyku.
«Ja ŭzhadaŭ, naprykład, što maja babula na ŭłasnyja vočy bačyła Ramana Skirmunta — premjer-ministra BNR, a niekatoryja prodki navat vadzili ź im siabroŭstva. Mienavita ŭśviedamleńnie taho, što «vialikaja historyja» adbyvałasia litaralna ŭ susiedniaj vioscy maich dziadoŭ, stała šturškom, paśla jakoha ja pačaŭ archiŭnyja pošuki», — zhadvaje svaju matyvacyju bolš hłyboka zanyrnuć u historyju prodkaŭ Mikałaj.
Na žal, babuli Mikoły chutka nie stała, tamu niekatoryja detali stała składaniej udakładniać. Ale žurnalist vyrašyŭ praciahvać pošuki pa archivach, kab zachavać chacia b toje, što jašče možna było vyratavać ad zabyćcia.
«Samaja hłybokaja halina siahaje ŭ minułaje na 10 pakaleńniaŭ i pačynajecca ŭ 17 stahodździ»
Siońnia hieahrafija siamji Mikałaja achoplivaje ZŠA, Kanadu, krainy Jeŭropy i Kazachstan. A ŭ samim radavodzie naličvajecca kala 1900 čałaviek, ź jakich 143 — pramyja prodki (usie jany naradzilisia na terytoryi sučasnaj Biełarusi).
«Samaja hłybokaja halina siahaje ŭ minułaje na 10 pakaleńniaŭ i pačynajecca ŭ 17 stahodździ, a samaja šyrokaja achoplivaje vaśmijuradnych bratoŭ i siaścior.
A kali kazać pra hieahrafiju pražyvańnia, to samaja niezvyčajnaja kropka na mapie, napeŭna, Irak — tam padčas Druhoj suśvietnaj vajny zahinuŭ moj daloki svajak (baćka siamijuradnaj siastry mamy).
Ale ahułam usie viadomyja mnie prodki — biełarusy, jany stahodździami žyli na svajoj ziamli, amal nikudy nie pierajazdžajučy. Adnak bakavyja haliny — rodnyja braty i siostry maich dziadoŭ — časta raźlatalisia pa śviecie ŭ pošukach lepšaj doli ci pa słužbie. Tak i ŭtvaralisia zamiežnyja halinki rodu».
Novy kirunak dla daśledavańnia — biełaruskaja emihracyja pačatku minułaha stahodździa
Dadatkovym šturškom da paznańnia historyi svajoj siamji dla Mikałaja stała emihracyja. Raniej jon pracavaŭ na pasadzie pres-sakratara Kupałaŭskaha teatra, ale byŭ zatrymany i dapytvaŭsia pa spravie ab «dziaržzdradzie», paśla čaho byŭ vymušany pakinuć krainu.
Nie tak daŭno praz pryzmu hienieałohii Mikałaj vyjšaŭ na novy cikavy dla siabie kirunak — biełaruskaja emihracyja pačatku minułaha stahodździa.
«Davajcie pasprabujem pieranieścisia ŭ časie. Na dvary 1910‑ia hady. Z adnaho boku — našy vioski, dzie žyćcio ciače pavolna, dzie zachoŭvajecca stahodździami niaźmienny ŭkład, stajać draŭlanyja chaty i paŭsiudna konnaja ciaha. A ź inšaha boku, litaralna ŭ hety ž momant, isnuje paralelnaja realnaść, u jakoj našy svajaki, takija ž biełarusy, apynajucca ŭ dekaracyjach industryjalizacyi: siarod chmaračosaŭ, hihanckich mietałurhičnych zavodaŭ i aŭtamabilaŭ.
Siońnia palot ź Jeŭropy ŭ ZŠA zajmaje ad 7 da 12 hadzin. Ale ŭ toj čas samalotaŭ jašče niama. Kab trapić u Amieryku, davodziłasia ździajśniać transatłantyčnaje padarožža na karabli — pa maršrutach «Tytanika» — praciahłaściu ad adnaho da troch tydniaŭ. A pierad hetym treba było pakłapacicca pra dakumienty (pašpart tady nie lažaŭ u kufry kožnaha sielanina «pa zmoŭčvańni») i suchaputna dabracca da bližejšaha porta ŭ Jeŭropie — naprykład, Hamburha ci Raterdama.
Transatłantyčny rejs — vyprabavańnie dla sialan nie samaje prostaje: bolšaść ź ich bačyli biełaruskija reki i aziory, ale nikoli — mora ci akijan, tamu mnohija ŭpieršyniu pakutujuć ad marskoj chvaroby. Da taho ž šlach u Novy śviet dla zvyčajnaha biełarusa-sielanina prachodziŭ, jak praviła, u trecim kłasie. Heta nie ŭtulnyja asobnyja kajuty jak u kino, a vializnyja pamiaškańni ŭ trumie karabla, dzie stajali dvuchjarusnyja łožki, dzie źmiešvalisia dziasiatki moŭ i stajaŭ pastajanny huł mašynnaha adździaleńnia. Potym — pamiežny kantrol i adaptacyja. Žyćcio emihracyi pa vyniku viravała: u ZŠA emihranty adkryvali haziety i časopisy na svaich movach, stvarali hramadskija arhanizacyi, budavali pravasłaŭnyja i katalickija chramy».
Pa što jechali za akijan?
«Mnohija jechali z metaj zarabić i viarnucca. Płan byŭ prosty: ciažkaja praca na zavodzie, nazapašanyja 500‑1000 dalaraŭ (vialikija hrošy na toj čas), viartańnie na Radzimu, kupla ziamli i zamožnaje žyćcio. Ale historyja ŭnosiła svaje karektyvy: Pieršaja suśvietnaja, revalucyja, saviecka-polskaja vajna, Druhaja suśvietnaja… Miežy zakryvalisia, viartacca mahło b być niebiaśpiečna, i ludzi apynalisia ŭ pastcy: tyja, chto płanavaŭ pabyć u Amierycy paru hadoŭ, zastavalisia nazaŭsiody. Jany abzavodzilisia siemjami, puskali karani.
Siońnia, hulajučy pa starych mohiłkach Kliŭlenda, takich jak St. Theodosius cemetery ci Brooklyn Heights, možna ŭbačyć cełyja siektary pomnikaŭ z pravasłaŭnymi vaśmikancovymi kryžami i proźviščami na -vich.
Takija historyi kantrastaŭ isnavali ŭ kožny z histaryčnych pieryjadaŭ: možna zhadać, jak našyja prodki ŭ 19 stahodździ adpraŭlalisia ŭ rekruty na 25 hadoŭ, viartajučysia ŭ rodnuju viosku sivymi nieznajomcami; ci jak padčas stałypinskich reformaŭ cełyja siemji hruzili majomaść u vahony i jechali ŭ dalokuju Sibir pa ziamlu, stvarajučy tam svaje biełaruskija astraŭki; ci jak paśla Pieršaj i Druhoj suśvietnaj vajny tysiačy suajčyńnikaŭ byli raskidanyja pa ŭsim śviecie — ad Arhienciny da Aŭstralii».
«Za karcinkaj amierykanskaj mary časta chavałasia asabistaja trahiedyja ludziej»
U radavodzie Mikałaja jość admietnaja historyja, źviazanaja ź biełaruskaj emihracyjaj u ZŠA. A mienavita — historyja Afanasija Bazylika, rodnaha brata jaho pradziaduli.
«Doŭhi čas jon byŭ dla mianie čałaviekam-zahadkaj: jaho imia milhała ŭ dakumientach pačatku minułaha stahodździa, a potym rezka źnikła. Razhadka znajšłasia akurat u śpisach pasažyraŭ transatłantyčnych rejsaŭ.
U lutym 1913 hoda małady junak z Paleśsia staić na pałubie transatłantyčnaha sudna «Patrycyja», jakoje vyjšła z Hamburha. Paśla ciažkaha šlachu karabiel zachodzić u buchtu Ńju-Jorka. Pieršaje, što bačyć moj svajak, — vostraŭ Elis, «varoty Amieryki», a litaralna za niekalki sotniaŭ mietraŭ ad jaho ŭzvyšajecca statuja Svabody. Mnie ŭdałosia adnavić amal usio jaho amierykanskaje žyćcio: ja znajšoŭ navat dom u horadzie Jucika (štat Ńju-Jork), dzie jon žyŭ.
Siońnia hety dom možna pabačyć na mapie za niekalki siekund, ale tady, u pieršaj pałovie stahodździa, infarmacyju ab rodnych davodziłasia čakać miesiacami.
U siamiejnym archivie ja znajšoŭ list, jaki Afanasij adpraviŭ z ZŠA 5 krasavika 1946 hoda, praz 33 hady paśla adjezdu. Na kanviercie stajaŭ adras, jakoha ŭžo čverć stahodździa nie isnavała: «Pinski paviet, Minskaja hubiernia». Unutry byli prostyja i ščyryja słovy, adrasavanyja majmu pradziadulu Jakimu: «Zastavajsia žyvy i zdarovy». U hetych radkach — drama taho času, kali adlehłaść i miežy rujnavali suviazi. Na momant dastaŭki lista ad rodnaha brata majho pradziaduli ŭžo 12 hadoŭ jak nie było na śviecie. Jakim Bazylik pamior jašče ŭ 1934-m. Vidać, hetaja navina ŭ tyja hady nie dajšła praz akijan.
I ŭ hetym taksama adzin ź simvałaŭ toj emihracyi. Jon pakazvaje, što za karcinkaj amierykanskaj mary časta chavałasia asabistaja trahiedyja ludziej, jakija, źjechaŭšy za akijan, hublali samaje darahoje — mahčymaść być na suviazi ź blizkimi».
Z čaho raić pačać zbor infarmacyi pra prodkaŭ Mikałaj?
1. Baza — razmovy z najstarejšymi svajakami
«Zrazumieła, uspaminy mohuć skažacca abo abrastać lehiendami, tamu ŭsio patrabuje pravierki. Adnak mienavita dyjałoh sa starejšynami rodu dajuć nieabchodny kaściak dla pošuku, jaki paśla ich adychodu ŭžo składana adnavić. U mianie byŭ pakazalny vypadak. Ja hutaryŭ z najstarejšym svajakom — jamu tady było ŭžo za 90 hadoŭ, ale jon vałodaŭ fienamienalnaj pamiaćciu. Jon mimachodź zhadaŭ, što moj prapradzied byŭ miascovym kiraŭnikom na rubiažy XIX-XX stahodździaŭ. Ja pastaviŭsia da hetaha skieptyčna: usio ž taki surazmoŭca naradziŭsia ŭžo paśla revalucyi i moh niešta nabłytać u dziciačych uspaminach. Ale začepku zanatavaŭ.
Praz peŭny čas ja vyrašyŭ pravieryć hetuju lehiendu praz statystyčnyja vydańni — «Pamiatnyja knižki» hubierniaŭ, dzie drukavali śpisy čynoŭnikaŭ i słužačych. Adkryŭ patrebnuju vołaść i ździviŭsia: proźvišča, imia i imia pa baćku majho prapradzieda sapraŭdy značylisia ŭ śpisie vałasnych staršyń Paleśsia».
2. Praca z archivami
Dla daśledčykaŭ ź Biełarusi asnoŭnymi archivami źjaŭlajucca Nacyjanalny histaryčny archiŭ u Minsku i Hrodnie. Mienavita tam zachoŭvajucca mietryčnyja knihi — dakumienty cerkvaŭ i kaściołaŭ z zapisami pra chryščeńnie, šlub i pachavańnie. Dla pahłybleńnia ŭ historyju isnujuć «revizskija skazki» — pierapisy nasielnictva ŭ 18‑19 stahodździach, padčas časoŭ Rasijskaj impieryi ci invientaru majontkaŭ Rečy Paspalitaj.
«Praca ŭ hetych archivach dazvalaje pabudavać asnovu radavodu: vyśvietlić proźviščy, daty i miescy naradžeńnia, jakija paśla možna dapaŭniać padrabiaznaściami ź inšych krynic», — dapaŭniaje surazmoŭca.
3. Pošuk pa ahulnych DNK
«Praŭda, instrumient DNK u hienieałohii pracuje chutčej jak kompas, a nie jak padrabiaznaja mapa. Test dobra vyznačaje bijałahičnaje svajactva: jon moža pakazać, što my z vami, naprykład, trajuradnyja braty, ci navat paznačyć pryblizny hod naradžeńnia našaha ahulnaha prodka. Ale jon nie adkaža na hałoŭnyja pytańni: chto mienavita naš ahulny prodak, jak jaho zvali, dzie i čym jon žyŭ — a hetaje siužetnaje napaŭnieńnie, nasamreč, i źjaŭlajecca samym cikavym, — udakładniaje Mikałaj.
— Niadaŭna byŭ cikavy prykład. Adzin z hienieałahičnych servisaŭ pakazaŭ mnie supadzieńnie pa DNK z čałaviekam z ZŠA. U jaho było vialikaje i dobra prapracavanaje dreva ažno na 8 tysiač čałaviek. Siarod pramych prodkaŭ — adna halina rodu ź Biełarusi. Ja začapiŭsia za heta, pačaŭ razhladać dreva i znajšoŭ u im uradžencaŭ Paleśsia 19 stahodździa ź imionami Sam Lukas i Paraska Buzilik, syn jakich u junactvie pierajechaŭ u ZŠA z-pad Pinska. Śpisy pasažyraŭ transatłantyčnych sudnaŭ paćvierdzili emihracyju ŭ ZŠA, supali ŭsie daty i imiony baćkoŭ. U vyniku akazałasia, što Sem Łukas znajšoŭsia i ŭ maim drevie, ale ŭ Biełarusi jon byŭ viadomy jak Siamion Łukašyk z žonkaj Paraskievijaj Bazylik. Tak ja paznajomiŭsia sa svajoj siastroj u piataj strečy sa Štataŭ».
Mikałaj abmianiaŭsia sa svajačkaj dakumientami, jakija kančatkova paćvierdzili nievypadkovaść supadzieńnia ich DNK. Taja była vielmi ŭściešanaja tym, što zmahła adšukać svaich prodkaŭ za akijanam — heta było maraj žančyny.
4. Anłajn-bazy i sacyjalnyja sietki
«Siarod suśvietnych hihantaŭ varta vyłučyć FamilySearch — vielizarnuju biaspłatnuju bazu, dzie sabranyja miljony ličbavych kopij dakumientaŭ z usiaho śvietu. Dla pošuku niezamiennymi buduć Ancestry i MyHeritage. Heta kamiercyjnyja płatformy, ale mienavita jany najlepš indeksujuć pierapisy nasielnictva, śpisy pasažyraŭ transatłantyčnych łajnieraŭ i vajskovyja dakumienty. Časta mienavita tam adbyvajecca aŭtamatyčny «metč» z drevami dalokich svajakoŭ, jakija ŭžo daŭno daśledujuć svoj rod na inšym kantyniencie.
Što tyčycca biełaruskaj śpiecyfiki, to bazavym instrumientam źjaŭlajecca partał Radzima.net, jaki dapamahaje razabracca ŭ administracyjnym padziele i zrazumieć, da jakoha prychoda ci vołaści naležała vioska prodkaŭ u roznyja časy. Dapamahajuć i sacyjalnyja sietki. Naprykład, u fejsbuku i telehramie dziejničajuć supołki, dzie daśviedčanyja amatary i prafiesijanały dapamahajuć rasčytać składany počyrk u starych mietrykach, padkazvajuć numary fondaŭ u archivach abo prosta dzielacca karysnymi spasyłkami. Časam hety kalektyŭny rozum pracuje bolš efiektyŭna za luby aficyjny daviednik».
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆ
U zahinułaj u Ślapiancy dziaŭčynie apaznali Janu Kastrankovu2
Kamientary
u adnaho čałavieka dvoje baćkoŭ, čaćviora dziadul-babul i hetak dalej. Čym hłybiej tym bolej, 2 u stepieni numara pakaleńnia.
kali heta kolkaść dasiahaje statystyčna značnych vieličyń, naprykład 10 pakaleńniaŭ tamu - nabor vybarki vielmi dakładna supadaje.
Tobok kali było ŭ rehijonie ŭ 17 st. u siarednim 5% arystakrataŭ i 95% sialan, značyć i ŭ vašym radavodzie, i ŭ lubym inšym budzie za 17 st. 5% arystakrataŭ i 95% sialan.
Tak što Radzivił jaki niebudź u kožnaha znojdziecca.
Tut ža bolš cikavyja piersanalii - jaki mienavita čałaviek vaš prodak.
Nažal, pra sialan taho času daviedacca niemahčyma amal ničoha.
A vtoryje Soviety zabrali etu ziemlu v kollektivnuju sobstviennosť. A potom eto vsio zarosło badyllam. Pri novoj vłasti nado proviesti riestituciju. Sohłasien zabrať małuju časť i prodať amierikanskim inviestoram pod otiel ili zahorodnyj kłub.
A moj died śpiłsia v Pinskie na dołžnosti diriektora mahazina. Moja prababula, iz druhoho roda i miesta roždienija na Poleśsie, nazyvała jeho bulbašom, navierno, v pamiať o Tarasie Bulbie-Borovcie..