Vosieńniu 2025 hoda ekśpierty pa dzikaj pryrodzie ŭ francuzskich Alpach zrabili niečakanaje adkryćcio: kvoły i źniasileny baradač, znojdzieny na ziamli, akazaŭsia Baltazaram — ptuškaj, jakuju vypuścili ŭ miežach pryrodaachoŭnaj prahramy ŭ 1988 hodzie i jakaja źnikła z pola nazirańniaŭ. Jaho ličyli miortvym, ale nasamreč, va ŭzroście bolš za 37 hadoŭ, jon źjaŭlajecca samym starym jahniatnikam, kali-niebudź zafiksavanym u dzikaj pryrodzie, piša Bi-bi-si.
Za svajo doŭhaje žyćcio Baltazar staŭ śviedkam viartańnia ŭłasnaha vidu ŭ nieba i na skały Alpaŭ, bo ŭ hetaj miascovaści jahniatniki adradzilisia paśla źniknieńnia.
Baradačy, abo jahniatniki — vieličnyja ptuški ź siamiejstva jastrabinych, jakija hniazdujucca na skałach, z razmacham kryłaŭ bolš za 2,5 m. Adnoj z samych cikavych asablivaściaŭ źjaŭlajecca ich racyjon: ličycca, što heta adzinaja žyvioła, jakaja źjaŭlajecca asteafaham, heta značyć charčujecca pieravažna kostkami.
Ispanskaja nazva baradača — quebrantahuesos («toj, chto łomić kostki») — namiakaje na składanuju akrabatyku, źviazanuju z takim charčavańniem. Ptuški znachodziać kostki ŭ tušach zahinułych žyvioł, a zatym skidajuć ich ź vialikaj vyšyni na skały, kab raźbić na mienšyja kavałki. Časta jany majuć ulubionyja miescy dla drabnieńnia kostak, viadomyja jak asuaryi, niepadalok ad svaich hniozdaŭ.
Hetyja ptuški niekali nasialali hory Paŭdniovaj Jeŭropy, ale ich źniščyli ŭ Alpach — apošni raz ich nazirali tam na pačatku 1900‑ch hadoŭ, — a ŭ niekatorych inšych rehijonach Jeŭropy vyžyli tolki ŭ vyhladzie maleniečkich dzikich papulacyj.
Adnak pačynajučy z 1986 hoda i na praciahu niekalkich dziesiacihodździaŭ pryrodaachoŭniki vypuścili ŭ Alpach na terytoryi Aŭstryi, Italii, Šviejcaryi, Francyi i Hiermanii bolš za 260 jahniatnikaŭ, vyhadavanych u niavoli.
Baltazar byŭ siarod tych pieršych ptušak, vypuščanych u 1980‑ch hadach, i staŭ baćkam pieršaha ptušaniaci, vyhadavanaha ŭ dzikaj pryrodzie Alpaŭ paśla dziesiacihodździaŭ adsutnaści vidu.
Siońnia baradačy znoŭ paśpiachova razmnažajucca i vyhadoŭvajuć ptušaniat u dzikaj pryrodzie. U 2025 hodzie kolkaść dzikaj papulacyi hetych ptušak u Alpach upieršyniu pieravysiła 100 hniazdujučych par i dasiahnuła 118.
«Heta vielmi paśpiachovaja historyja, vielmi pryhožaja historyja», — kaža Žaze Tavareš, dyrektar Vulture Conservation Foundation, adnoj z hałoŭnych arhanizacyj, jakija stajać za prahramaj reintradukcyi.
«Heta vielizarny pośpiech, jaki demanstruje, što kali jość vola, trochi finansavańnia i trochi palityčnaj padtrymki, my sapraŭdy možam spynić stratu bijaraznastajnaści i dasiahnuć fantastyčnych vynikaŭ», — dadaje jon.
Ludzi i baradačy majuć nadzvyčaj doŭhuju sumiesnuju historyju ŭ Jeŭropie. Daśledavańnie staražytnych hniozdaŭ jahniatnikaŭ u piačorach na skałach paŭdniovaj Ispanii, jakija ptuški vykarystoŭvali z pakaleńnia ŭ pakaleńnie, vyjaviła ŭ ich dziŭnuju kolkaść histaryčnych artefaktaŭ, u pryvatnaści sandalu XIII stahodździa. Ale heta sužyćcio ptušak i ludziej taksama supravadžałasia pieraśledami.
«Naprykancy XIX — u pačatku XX stahodździa ŭ Alpach adbyvaŭsia masavy pieraśled baradačoŭ», — kaža Tavareš.
Jon adznačaje, što sama nazva «jahniatniki» źjaviłasia tamu, što niekali pamyłkova ličyli, byccam jany palujuć na jahniat. Nasamreč baradačy adyhryvajuć važnuju rolu ŭ padtrymańni zdaroŭja ekasistem, źjadajučy miortvych žyvioł i praduchilajučy raspaŭsiudžvańnie chvarob.
«[XIX stahodździe] było vielmi zmročnym časam dla dzikaj pryrody ŭ cełym i dla bujnych drapiežnikaŭ dy drapiežnych ptušak u pryvatnaści. Palaŭničym płacili ŭznaharodu za pryniesienuju tušu baradača», — tłumačyć Žuljen Terob, staršy daśledčyk Francuzskaha ahienctva pa bijaraznastajnaści, jaki źjaŭlajecca suaŭtaram acenki prahramy viartańnia jahniatnikaŭ u Alpy, apublikavanaj u 2025 hodzie.
Daśledavańnie pakazvaje, što jak kolkaść ptušak, tak i pośpiech ich razmnažeńnia — heta značyć zdolnaść vyhadoŭvać ptušaniat u dzikaj pryrodzie, jakuju vymiarajuć dolaj hniozdaŭ ź jajkami, ź jakich vylataje maładaja ptuška, — z časam raśli pa ŭsim Alpijskim rehijonie, što śviedčyć pra paśpiachovaść prahramy reintradukcyi.
Akramia samoj prahramy reintradukcyi, viartańniu baradačoŭ u Alpy spryjali i inšyja faktary, navat niahledziačy na toje, što ich status u Jeŭropie ŭ cełym zastajecca pad pahrozaj.
Samaje važnaje toje, što siońnia jahniatniki źjaŭlajucca vidam, jaki ŭ Jeŭropie achoŭvajecca, a palavańnie na ich zabaronienaje (choć časam zdaralisia niezakonnyja zabojstvy).
Pakolki inšyja vidy žyvioł, takija jak alpijskija kaziarohi i sarny, adnavili svaje papulacyi dziakujučy šyrokim pryrodaachoŭnym mieram, u baradačoŭ źjaviłasia bolš ježy. Zapaviednyja terytoryi ŭ Alpach, dzie mienš čałaviečaha ŭmiašańnia i bolš dzikaj pryrody, čym u inšych miescach, taksama spryjali pośpiechu ich razmnažeńnia.
Jość taksama indyvidualnyja faktary. Jahniatniki mohuć žyć vielmi doŭha — u vypadku Baltazara ŭžo bolš za 37 hadoŭ. Za hety čas jany nabyvajuć vopyt, jaki asabliva važny, kali havorka idzie pra vychavańnie naščadkaŭ. Baradačy pačynajuć razmnažacca va ŭzroście prykładna vaśmi hadoŭ i praciahvajuć heta rabić paśla 20 i navat paśla 30 hadoŭ, što daje im šmat času vučycca i ŭdaskanalvacca.
U vyniku, kali havorka idzie pra vyhadoŭvańnie ptušaniat da darosłaha ŭzrostu, «starejšyja ptuški lepšyja za maładziejšych, bo jany nabyli bolš vopytu», kaža Terob, spasyłajučysia na analiz jaho kamandy.
«Čym daŭžej para razmnažajecca razam, tym lepšymi baćkami jany stanoviacca i tym vyšejšy ich pośpiech u razmnažeńni», — tłumačyć jon.
Heta tamu, što hadavańnie ptušaniat u harach, na vyšyni 2000 mietraŭ nad uzroŭniem mora, patrabuje šmatlikich navykaŭ, kaža jon: dzie pabudavać abaronienaje i biaśpiečnaje hniazdo na vysokich skałach u miescy, zakrytym ad daždžu i śniehu; dzie znachodzić ježu dla ptušaniaci; jak abaraniać jaho ad drapiežnikaŭ, takich jak krumkačy. Pakolki ptušaniaty vyłuplajucca prykładna ŭ sakaviku i nie pakidajuć hniazdo da lipienia abo žniŭnia, hniazdo pavinna słužyć im vielmi doŭha, dadaje Terob.
Kab karmić samku, pakul jana vysiedžvaje jajka, samiec taksama pavinien viedać, dzie znachodzić kostki, jakija jon potym kidaje na skały, kab raźbić ich i dastać kaściavy mozh. Znoŭ ža, hetyja viedy i navyki palapšajucca z vopytam, kaža Terob: «Usie hetyja faktary dapamahajuć patłumačyć toj fakt, što starejšyja baćki lepšyja za maładziejšych».
Baćkoŭstva taksama adyhrała cikavuju rolu i ŭ inšych častkach prahramy. Naprykład, pryrodaachoŭniki vykarystoŭvali štučnuju inkubacyju i «ŭsynaŭleńnie» jajek, kab maksimalna vykarystać jajki, adkładzienyja ptuškami ŭ niavoli, i vyhadavać papulacyju, dastatkova vialikuju dla papaŭnieńnia dzikaj supolnaści.
U dzikaj pryrodzie baradačy adkładajuć dva jajki ŭ zimovyja miesiacy, ale ŭrešcie vyhadoŭvajuć tolki adno ptušania, tłumačyć Tavareš z Vulture Conservation Foundation. Heta tamu, što ŭ dni paśla vyłupleńnia macniejšaje ptušania zabivaje słabiejšaje — stratehija, viadomaja jak evalucyjny kainizm. Ličać, što jana sfarmiravałasia dla taho, kab dać ptušaniu, jakoje vyžyła, lepšy šans pieražyć surovyja alpijskuju zimu i viasnu.
U niavoli pary jahniatnikaŭ taksama adkładajuć dva jajki. Ale kab vyratavać druhoje ptušania, pryrodaachoŭniki zabirajuć adno ź jajek, vysiedžvajuć jaho ŭ inkubatary, a zatym padkładajuć ptušania ŭ hniazdo pary, jakaja vypadkova razdušyła ŭłasnaje jajka abo čyjo ptušania zahinuła. Takaja para zvyčajna prymaje i vyhadoŭvaje inšaje ptušania.
Siońnia baradač źjaŭlajecca vidam padalščykaŭ u Jeŭropie, jaki znachodzicca pad najbolšaj pahrozaj: tolki 309 hniazdujučych par raźmierkavanyja pamiž Alpami, Pireniejami i niekatorymi astravami.
Ale ŭ Alpach papulacyju ciapier ličać samapadtrymalnaj.
«My dasiahnuli momantu, kali nabližajemsia da zaviaršeńnia hetaha prajekta [reintradukcyi], bo jon byŭ vielmi paśpiachovym», — kaža Tavareš.
Ptuški, jakich ciapier vypuskajuć, užo nie patrebnyja dla pavieličeńnia kolkaści dzikaj papulacyi — ich adbirajuć dla hienietyčnaj raznastajnaści, kab pašyryć jaje hienafond, dadaje jon.
Terob adznačaje, što adnačasova źjaŭlajucca novyja pahrozy dla hetych ptušak. Adna ź ich — paŭtornaje źjaŭleńnie atručanych prynad, jakija, vierahodna, nakiravanyja suprać usio bolšaj papulacyi vaŭkoŭ u Jeŭropie, ale jakija mohuć zabivać ptušak, takich jak sipy i baradačy, kali jany źjadajuć hetu prynadu.
Jašče adnoj pahrozaj źjaŭlajucca sutyknieńni ź linijami elektrapieradač i vietravymi turbinami, kaža Terob.
Što da Baltazara, to jaho ciapier dahladajuć u adnym z pryrodaachoŭnych centraŭ, kaža Tavareš, bo jon byŭ zanadta słabym, kab zastavacca ŭ dzikaj pryrodzie.
Tavareš spadziajecca, što adradžeńnie ŭ Alpach udasca paŭtaryć dziakujučy prajektam reintradukcyi ŭ inšych častkach Jeŭropy.
«Heta spracavała», — kaža jon i dadaje, što, na jaho dumku, «heta adna z samych paśpiachovych historyj viartańnia ŭ dzikaj pryrodzie ŭ naš čas».
«Fortku adkryć niemahčyma, ahłuchnieš ad krykaŭ»: u Hrodna znoŭ viarnulisia čajki
Navukoŭcy znajšli novaha dynazaŭra — pamieram z varonu
Žuraŭlinaja addanaść: historyja kachańnia, jakoje pieramahło marazy
«Hryša žyvie tut, budzie jamu kampanija». Siamja z Babrujska prytuliła na padvorku piać lebiedziaŭ, jakija trapili ŭ biadu
Ciapier čytajuć
U dzień, kali pamiłavali palitviaźnia Daronina, jahonaj žoncy prysudzili 8,5 hadoŭ kałonii za ŭdzieł u dvarovym čacie6
Kamientary