«Nie viedaju, jak namalavać Mikałaja Statkieviča». Mastačka prydumała vyšyvać palitviaźniaŭ — i ciapier heta ž robiać sotni ludziej
Mastačka Rufina Bazłova raskazvaje historyi palitviaźniaŭ, ale robić heta nie słovami i nie mazkami farbaŭ. Rufina ŭvasablaje losy źniavolenych u ściažkach nitak i ŭ schiemach dla vyšyvańnia, jakija raspaŭsiudžvaje siarod salidarnych biełarusaŭ i nie tolki. Pahutaryli ź joj pra toje, jak heta pracuje.
Jak raskazać historyju praź bieła-čyrvonuju vyšyŭku
Rufina Bazłova sama rodam z Hrodna, ale ciapier žyvie ŭ Čechii. Tam jana apynułasia ŭ 2008 hodzie, kali źjechała vučycca. Vybrała Čechiju vypadkova — siabar prosta paklikaŭ dziaŭčynu pasprabavać pastupić u češski ŭniviersitet, i ŭsio atrymałasia.
Spačatku biełaruska advučyłasia na ilustratara ŭ Zachodniečešskim univiersitecie ŭ Płzeni, dzie atrymała stupień mahistra mastactvaŭ. Potym pastupiła ŭ Akademiju vyjaŭlenčych mastactvaŭ u Prazie, na teatralny fakultet, i tam atrymała druhuju vyšejšuju adukacyju — scenohrafa-lalečnika.
«U Čechii, padčas vučoby, zacikaviłasia vyšyŭkami i arnamientami, i tady ŭźnik moj pieršy prajekt — knižka ź niejkim mifam, zdajecca, «Pieśni ptuški Hamajun», dzie ja z dapamohaj simvałaŭ sprabavała zapisać tekst. Druhim prajektam jakraz była vyšyŭka — čyrvona-biełaja, na sukiency. Heta byŭ komiks pra toje, jak naradžajucca žančyny, historyja pra kruhavarot žančyn u pryrodzie. Vyšyła jaho na padole sukienki, zrabiła svojeasablivuju knižku na tkaninie», — dzielicca Rufina.
Hetyja prajekty biełaruska raspracavała ŭ 2010-2012 hadach. Potym pieraklučyłasia na pracu ŭ inšych stylach i tolki ŭ 2020 hodzie viarnułasia da vyšyŭki.
Čamu mienavita hety vid mastactva? Rufina tłumačyć, što raniej žančyny nie ŭmieli ni čytać, ni pisać, i vyšyŭka była ich kodam i movaj. Tak žančyny kadziravali ŭsio toje, što adčuvali i bačyli navokał, usie svaje dumki i žadańni. Mastačcy padałasia cikavaj ideja, što takim čynam možna raskazvać historyi.
Tamu biełaruska i zhadała pra vyšyŭku ŭ pratesnym 2020-m. Svoj styl jana nazyvaje narodnym, bo ŭsie historyi 2020 hoda — z naroda i pra narod. Rufina adkryła dla siabie mahčymaść uvasobić u žyćcio duža cikavuju kancepcyju.
«Vyrašyła — mahčyma, ciapier heta samaja naležnaja forma dla pracy. Zrabiła niekalki eskizaŭ — i ŭsio pačałosia», — zhadvaje mastačka.
«Spačatku pieratvarała ŭ vyšyŭku roznyja padziei, pra jakija čuła ŭ miedyja i jakija mianie čaplali. Napeŭna, pieršyja pracy byli pra razhon demanstrantaŭ, pra abjadnany štab troch žančyn, dydžejaŭ pieramien dy žančyn u biełym. Ciapier u asnoŭnym raspaviadaju pra historyi palityčnych viaźniaŭ.
Čaściej za ŭsio heta fakty pra toje, jak jany byli zatrymanyja i čamu, ahulnadastupnaja infarmacyja, jakuju ja pierapisvaju ŭ ilustracyi. Kali maju dadatkovuju infarmacyju pra čałavieka — čym jon ci jana cikavicca, kolki maje žyvioł ci dziaciej — heta taksama sprabuju ŭklučyć u schiemu.
Rablu schiemy dla vyšyvańnia na kampjutary. Niešta vyšyvaju sama, niešta vyšyvajuć inšyja ludzi. Heta asabliva tyčycca našaha novaha prajekta Framed in Belarus, jaki ja rablu ŭ kałabaracyi z kalehaj Safijaj Takar», — raskazvaje Rufina.
Kolery jaje vyšyvak — bieły i čyrvony. Mastačka tłumačyć, što niaredka hledačy šukajuć za takim vybaram pratesny sens, ale ž dla samoj Rufiny bieły i čyrvony — pierš za ŭsio kolery tradycyjnaj biełaruskaj vyšyŭki, i tak biełaruska ŭsprymała ich z samaha pačatku.
«Sens u tym, kab dać historyjam vizualnaje vymiareńnie»
Jak Rufina pačała pracavać mienavita z temaj palitviaźniaŭ? Pierš za ŭsio, dla biełaruski heta duža važnaja tema, pra jakuju patrebna havaryć. I nie prosta havaryć, a jašče i fiksavać usio toje, što adbyvajecca ź viaźniami, jak častku biełaruskaj historyi.
U dadatak, stvaralnicy prajekta vyrašyli nie vyšyvać historyi palitviaźniaŭ samastojna, a razdać schiemy ludziam, kamu budzie cikava hetym zajmacca. Maŭlaŭ, hety prajekt vyjšaŭ z narodnaj vyšyŭki, heta narodnaja historyja, i kali ludzi buduć sami jaje vyšyvać, hetaja historyja vierniecca narodu. Dy i šmat chto ź ludziej prasiŭ Rufinu padzialicca schiemami.
Usie vyšytyja historyi mastački płanujuć paźniej abjadnać. Dla ich heta — nakštałt «intraviertnaha» abjadnańnia ludziej, kali ŭžo nie mahčyma vychodzić na pratesty, ale frustracyja nikudy nie źnikła. Kali ludzi vyšyvajuć, jany adčuvajuć, što robiać niešta vartaje razam ź inšymi i pakidajuć śled u historyi.
Rufina tłumačyć, što ŭ kancy prajekta, napeŭna, atrymajecca pano ź niekalkich častak, bo kali ŭsie vyšyŭki abjadnać u adno pano, jano budzie zanadta vialikim. Mastački pakul što navat nie viedajuć, jakich pamieraŭ vyjdzie praca, bo kolkaść palitviaźniaŭ — i, adpaviedna, historyj — pastajanna pavialičvajecca. Ale ŭžo ciapier Rufina i Safija robiać vystavy work in progress z tych vyšyvak, što ŭ ich jość. Takija vystavy prachodziać u krakaŭskim Muziei sučasnaha mastactva MOCAK i ŭ niamieckim horadzie Achien.
Jaki ž sens mastački ŭ heta ŭkładvajuć?
«Kali my hladzim na adnu maleńkuju vyšyŭku, my bačym na joj kankretnaha čałavieka i kankretnuju historyju. A kali ŭsprymać uvieś prajekt u cełym, heta sukupnaść mnostva ludziej, prastory, kolkaści patračanaha času.
Havorka i pra čas čałaviečaha žyćcia, patračany ŭ turmie, jaki možna było b vykarystać inšym čynam, i pra čas ludziej, jakija vyšyvajuć, bo i vyšyvać — heta doŭha. Dumaju, praz takuju formu i takuju kolkaść mohuć abudžacca inšyja pačućci.
Časta, kali my nazyvajem ličbu, my nie možam dakładna ŭjavić, kolki heta — bolš za 1200 palitviaźniaŭ. Ale kali bačym jaje ŭ abjomie, u prastory, možam zrazumieć, nakolki heta šmat. Sens jašče i ŭ tym, kab dać hetym historyjam vizualnaje vymiareńnie, zafiksavać ich praz art-abjekt i zachavać takim čynam».
Luboje mastactva — heta terapija, ale ŭ hetym vypadku my majem i adukacyjny prajekt, bo tak historyi źniavolenych biełarusaŭ raspaŭsiudžvajucca pa ŭsim śviecie. Važna, što ŭ prajekcie ŭdzielničajuć nie tolki biełarusy, a i ludzi z ZŠA, Čechii, Skandynavii, Polščy, navat z Kazachstana i Japonii. Dla ich heta prajava salidarnaści, dla niekatorych — mahčymaść nadać sens svaim zaniatkam vyšyvańniem. Unutry Biełarusi ludzi taksama vyšyvajuć.
Jak tłumačyć mastačka, vyšyvańnie — heta abaviazkova pra suviaź z čałaviekam. I lepiej za ŭsio kab toj, chto vyšyvaje, znachodziŭsia ŭ kantakcie z palitviaźniem ci jaho siamjoj, bo tady my majem macniejšyja emocyi pamiž ludźmi. Kali takim čynam atrymajecca źviazać ludziej z dvuch palusoŭ, z voli i z zaścienkaŭ biełaruskich turmaŭ, prajekt dasiahnie svajoj mety.
A ci viedajuć pra jaho sami palitviaźni? Rufina raskazvaje, što mnohija rodnyja palitviaźniaŭ čuli pra Framed in Belarus i ŭ im udzielničajuć.
«Zvyčajna jany vielmi ŭdziačnyja za toje, što inšyja ludzi pamiatajuć pra ich svajaka i takim čynam — praz vyšyŭku jaho historyi — udzialajuć jamu čas. My taksama prosim ludziej, kab jany pisali listy dy paštoŭki da viaźniaŭ i ŭsialak padtrymlivali ich ź siemjami. Jak ja razumieju, viaźniaŭ pierakonvajuć, što pra ich usie zabyli i nikomu jany nie patrebnyja, i, mahčyma, takoje ž adčuvańnie majuć i ich svajaki. A my im pakazvajem, što nasamreč pra ludziej pamiatajuć», — upeŭnienaja biełaruska.
Vyšyvańnie, jak adzin z varyjantaŭ rukadziella, reč nie nadta papularnaja. Rufina ličyć heta zakanamiernym: maŭlaŭ, vyhladaje łahičnym nie vyšyvać samomu, kali takuju ž pracu možna zrabić na mašynie i vynik budzie vyhladać nie horš, a svabodny čas možna patracić na niešta inšaje.
Ale ž prajekt Rufiny i Safii — zusim inšaje, i, mahčyma, tamu jon aktyŭna raźvivajecca:
«Vy tracicie vialikuju kolkaść času i kancentrujeciesia na historyi kankretnaha čałavieka, jaki ciapier znachodzicca ŭ turmie. Takaja praca maje sens, heta zusim inšy padychod, čym kali za ciabie ŭsio biazdušna budzie vyšyvać mašyna. Ludzi časta chočuć adčuvać siabie patrebnymi, dumaju, i pa hetaj pryčynie jany pahadžajucca paŭdzielničać u prajekcie i prademanstravać salidarnaść».
Mastački razdali kala 200 schiem dla vyšyvańnia i pryznajucca: ludzi časam źviartajucca pa schiemy aktyŭniej, čym Rufina paśpiavaje ich rychtavać. Niekatoryja z historyj užo vyšyli, inšyja vyšyvajuć ciapier, niechta pracu jašče nie pačaŭ. Ale 200 schiem — heta mała, mastački chacieli b uvasobić usie historyi.
Praŭda, kolkaść palitviaźniaŭ pavialičvajecca chutčej, čym dziaŭčyna paśpiavaje prapracoŭvać infarmacyju.
Jość historyja, jakuju Rufina i sama nie viedaje, jak padrychtavać:
«Jak namalavać Mikałaja Statkieviča? Jon stolki ŭsiaho zrabiŭ, što ja nie nadta razumieju, jak heta ŭsio ŭmiaścić u adnu ilustracyju i jak zrabić heta tak, kab sens byŭ zrazumieły ź pieršaha pohladu. Što da emocyj, to ŭsie historyi dla mianie składanyja. Kožny raz, jak sadžusia za pracu, čytaju pra rečy, jakija złujuć mianie i kranajuć da hłybini dušy».
Praz pracu z historyjami palitviaźniaŭ mastačka sama stała bližejšaj da Biełarusi. Kali jana vyvučaje los kožnaha źniavolenaha, čuje novyja imiony, pra jakija raniej nie viedała, i takim čynam atrymlivaje ŭjaŭleńnie pra stanovišča z palitviaźniami ŭ krainie. Bačyć siarod ich absalutna roznych ludziej: ad viadomych palitykaŭ, biznesmienaŭ i kulturnych dziejačaŭ da prostych rabočych.
Aktyvisty vyšyvajuć i tych, chto ŭžo vyjšaŭ na volu ci tych, chto źbieh ź Biełarusi.
I heta nie adziny prajekt, jakim zajmajecca Rufina Bazłova:
«Niadaŭna ja viarnułasia ź niamieckaha Achiena, dzie razam ź miascovymi mastačkami i vyšyvačkami my rabili instalacyju. Z majho boku treba było prydumać try sukienki, bo instalacyju rabili ŭ honar troch biełarusak — Śviatłana Cichanoŭskaja, Vieranika Capkała i Maryja Kaleśnikava atrymali prestyžnuju premiju imia Karła Vialikaha, i cyrymonija prajšła jakraz u Achienie. Kožnaja z sukienak simvalizavała adnu z hetych žančyn i tuju častku pratesnaha ruchu, jakuju jana pradstaŭlała».
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆ«Mikoła dobra vyhladaje»: Žonka Statkieviča pabačyła muža ŭpieršyniu za dva miesiacy
«Kali na Vaładarcy źviarnulisia na «vy» — dla mianie byŭ kulturny šok». Były palitviazień — pra dva miesiacy pad vartaj za abrazu Łukašenki ŭ Instagram
Ciapier čytajuć
Biełarus, jaki vajavaŭ za Ukrainu, raspavioŭ, čym jaho začaravała kachanka Ina Kardaš, ahientka KDB29
Biełarus, jaki vajavaŭ za Ukrainu, raspavioŭ, čym jaho začaravała kachanka Ina Kardaš, ahientka KDB
«Ź mianie ničoha nie voźmieš, a ludzi paciarpieli». Para piensijanieraŭ druhi hod nie moža vypisać ź minskaj kvatery šmatdzietnuju siamju emihrantaŭ88
Kamientary