Sielanin z-pad Słucka, jaki partyzaniŭ suprać palakaŭ i suprać savietaŭ — nieviadomaja historyja

Niekali ja padbivaŭ Alesia Žuka napisać tvor pra jahonaha ziemlaka Kudziołku. Imia Kudziołki ja nie viedaju, ale jašče ŭ 1960-ja čuŭ historyju hetaha čałavieka. Jak jon uvosień 1919-ha ŭziaŭ u ruki zbroju i pajšoŭ partyzanić, kab vyturyć z rodnaha kraju polskich akupantaŭ.

Moj nastaŭnik, Ryhor Viktaravič Rodčanka, kazaŭ, što byŭ Kudziołka čyrvonym partyzanam. (Da viedama našych maładych i haračych antykamunistaŭ: polskija akupanty svaimi źvierstvami nadta dobra pasłužyli kamunizacyi biełaruskaha ludu.)

Z takoju słavaju — słavaju čyrvonaha partyzana — dažyŭ Kudziołka da niamiecka­-savieckaj vajny. Kali front pakaciŭsia na ŭschod, miłasernyja biełarusy, i asabliva biełaruski, pryniali ŭ svaje damy šmat savieckich akružencaŭ. A ŭžo z vosieni 1941-ha niekatoryja ź ich, ahojtaŭšysia i ahledzieŭšysia, pačali «partyzanić». Stvarali sapraŭdnyja bandy, jakija chadzili pa vioskach dy rabavali biazzbrojnych ludziej, vyčyščali ich kufry. Tamu na Słuččynie ich prazvali kuferščykami.

Pryjšli adnaho razu kuferščyki i ŭ tuju viosku, dzie žyŭ čyrvony partyzan Ku­dziołka. Sutyknuŭšysia z takoju prajavaju, stary skazaŭ:

— Dyk hetakija vy partyzany?! Ja ž vam pakažu.

Kazaŭ mnie moj nastaŭnik, što toj Kudziołka z synami zrabiŭ sa svaje vioski nieprystupnuju krepaść.

I tady savieckija partyzany pačali sapraŭdnaje palavańnie na Kudziołku. Kali ŭ 1943-m jaho ŭdałosia zabić, z hetaje radaści, kazaŭ mnie R. Rodčanka, balšaviki vypuścili admysłovuju ŭlotku.

Hetaja historyja zhadałasia mnie, kali ja čytaŭ śviežy, 35-ty vypusk «Zapisaŭ» Biełaruskaha instytuta navuki i mastactva ŭ Ńju-Jorku.

Siarod materyjałaŭ 35-j knižki «Zapisaŭ» najpierš maju ŭvahu pryciahnuła publikacyja Maksa Ščura «Biełaruś u pražskim časopisie Slovanský Přehled (1925—1938)», bo dasiul ahladu albaruteniki ŭ hetym vydańni ja nie bačyŭ. Publikacyja M. Ščura adnačasna mianie i rasčaravała, bo publikatar ničoha nie paviedamiŭ pra teksty Antona Łuckieviča ŭ pražskim časopisie, a jany, peŭna, tam sustrakajucca.

Ź piśmieńnikaŭ daŭniejšaje pary «hierojami» hetaha vypusku «Zapisaŭ» stali Anton Adamovič, Jurka Vićbič (ich spadčyna, zdajecca, nievyčerpnaja), Michaś Kavyl i... Tut mušu pryznacca, što dla mianie na-novamu adkryłasia asoba Tamaša Antona Hryba.

Mnie było cikava čytać natatki T. Hryba z časopisa Slovanský Přehled, ale najbolš urazili jaho teksty, jakija Lavon Jurevič, Natalla Hardzijenka dy Cichan Čarniakievič apublikavali pad zahałoŭkam «Dva artykuły». Najbolšuju radaść mnie pryniesła čytańnie tych raździełaŭ, u jakich aŭtar razvažaje ab sacyjalnym ładzie SSSR, ab revalucyi i kontrrevalucyi.

Ja ledź nie plaskaŭ u ładki, kali dajšoŭ da razvahaŭ T. Hryba ab biełaruskaj narodnaj revalucyi, ab jaje etapach.

Drukujučy 30 sakavika 2011 hoda ŭ «Našaj Nivie» artykuł «Biełaruskaja revalucyja jašče nie zavieršana», ja pakazaŭ, što pieršy paniaćcie «biełaruskaja revalucyja» na staronkach «Volnaje Biełarusi» ŭvioŭ 21 śniežnia 1917 hoda Jazep Losik. Potym Anton Łuckievič u dvuch ci troch artykułach 1920-ch pisaŭ pra biełaruskuju nacyjanalnuju revalucyju. Heta byŭ pohlad dvuch biełaruskich marksistaŭ, sacyjał­-demakrataŭ. I voś ciapier ja sustreŭ słovy «biełaruskaja narodnaja revalucyja» ŭ artykule narodnika, sacyjalista­revalucyjaniera. (Biez sumnievaŭ, słova «narodnaja» ŭžyta T. Hrybam u značeńni «nacyjanalnaja».)

Da čaho ja viadu? Da taho, što biełaruskim historykam dajecca ŭ ruki mietadałahičny kluč. Źviarnuŭšysia da paniaćcia «biełaruskaja nacyjanalnaja revalucyja», jany, ja pierakanany, zdolejuć hłybiej spaścihnuć łohiku padziej apošniaha stahodździa, što adbyvalisia ŭ našaj krainie.

Źviarnuŭšysia da paniaćcia «biełaruskaja nacyjanalnaja revalucyja», historyki, moža, trochi inakš hlanuć na padziei Druhoj suśvietnaj vajny ŭ našaj krainie. Mnohija ŭžo nie hladziać na ich praz stalinska-chruščoŭska­brežnieŭskuju pryzmu, jakoju karystajecca naš aficyjoz, ale paniaćcie «biełaruskaja nacyjanalnaja revalucyja», mahčyma, dapamoža im lepš zrazumieć mnohaje, u tym liku fienomien partyzana Kudziołki.

Apaviadańnie Ryhora Rodčanki pra Kudziołku ja zhadaŭ, kali čytaŭ u śviežym vypusku «Zapisaŭ» BINiMa teksty słuččakoŭ: «Iz uspaminaŭ» paeta Michasia Kavyla dy listy da Jurki Vićbiča paeta i paŭstanca Alesia Zmahara i vypusknika Słuckaha piedahahičnaha vučylišča Valera Navickaha.

Valer Navicki, jaki naradziŭsia ŭ 1920-m, u čas Druhoj suśvietnaj vajny byŭ staršym źviazovym Sajuza biełaruskaj moładzi ŭ Hreskim rajonie. Partyzana Kudziołku jon viedaŭ asabista. I viedaŭ, što toj naradziŭsia i žyŭ u vioscy Prasnaki (u «Zapisach» hetaja vioska, što niedaloka ad Hreska i ad Hrozava dy ŭvachodzić ciapier u Kapylski rajon, nazvana Krasnakami).

Navicki piša, što Kudziołka, pavajavaŭšy suproć palakaŭ, staŭ u 1920-m partyzanić suproć balšavikoŭ. Za svaju pasijanarnaść, paviedamlaje jon, Kudziołka byŭ asudžany na 10 hadoŭ źniavoleńnia.

Voś hetaha ad svajho nastaŭnika ja nie čuŭ. Dalej były staršy źviazovy SBM paćviardžaje, što Kudziołka, jaki da pačatku vajny viarnuŭsia sa źniavoleńnia, «biŭ partyzanaŭ» (nie ŭdakładniajučy, što jahonaja partyzanka pačałasia z baraćby suproć rabaŭnikoŭ-kuferščykaŭ).

U liście V. Navickaha da Ju. Vićbiča ja vyčytaŭ i inšaje, čaho nie čuŭ ad R. Rodčanki: čyrvonyja partyzany, złaviŭšy Kudziołku, vykałali jamu vočy, a ŭ žyvot nasypali ziamli.

Jašče žyvuć ludzi, jakija pamiatajuć Kudziołku i mnohaje mohuć udakładnić. Mahčyma, niedzie ŭ archivach znojdziecca i ŭlotka ź viestkaj ab śmierci Kudziołki. Pakul ža z pačutaha koliś i pračytanaha kahadzie ŭ «Zapisach» ja baču zmaharnaha biełarusa, jaki vajavaŭ, jak kazali staražytnyja rymlanie, pro domo sua — za svoj dom.

Ci było heta adnoj z prajaŭ biełaruskaj revalucyi? Spadziajusia, historyki adkažuć i na hetaje pytańnie.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0