У Сербіі праходзяць датэрміновыя парламенцкія выбары: Вучычу супрацьстаіць студэнцкі рух
Гэтыя выбары могуць стаць адным з найважнейшых палітычных рубяжоў для краіны за больш чым дзесяцігоддзе, піша «Еўраньюс».
У нядзелю, 25 кастрычніка, у Сербіі праходзяць датэрміновыя парламенцкія выбары. Выбаршчыкі абіраюць 250 дэпутатаў Народнай скупшчыны, права галасаваць маюць больш за 6,45 млн чалавек. У выбарах удзельнічаюць 18 выбарчых спісаў, у якія ўключаныя 2418 кандыдатаў. Выбары былі прызначаны пасля таго, як 9 верасня прэзідэнт Аляксандр Вучыч распусціў парламент на прапанову сербскага ўрада. Аднак палітычныя прычыны датэрміновага галасавання сягаюць значна глыбей, чым сама канстытуцыйная працэдура. Ужо амаль два гады Сербія перажывае перыяд вострай палітычнай і сацыяльнай палярызацыі, якая пачалася пасля трагедыі на чыгуначным вакзале ў Нові-Садзе 1 лістапада 2024 года.
Абрынанне бетоннага навеса на вакзале забрала жыцці 16 чалавек. Студэнцкія пратэсты, якія рушылі за трагедыяй, першапачаткова былі сканцэнтраваны на патрабаваннях прыцягнуць вінаватых да адказнасці і апублікаваць дакументы, звязаныя з рэканструкцыяй вакзала, але паступова перараслі ў больш шырокі рух супраць, як сцвярджаюць яго ўдзельнікі, карупцыі, палітычнай безадказнасці і таго, як функцыянуюць дзяржаўныя інстытуты.
На працягу 2025 года студэнты арганізоўвалі масавыя акцыі пратэсту, блакавалі ўніверсітэты, дзяржустановы і дарогі, праводзілі мітынгі па ўсёй Сербіі. Паступова рух выйшаў за межы выключна студэнцкага парадку дня і ператварыўся ў найбольш сур'ёзны на сёння выклік уладзе Аляксандра Вучыча, кіраванне якога на працягу 14 гадоў фактычна не падвяргалася сур'ёзнаму аспрэчванню. У маі 2025 года студэнты запатрабавалі правядзення датэрміновых парламенцкіх выбараў, а ў 2026‑м вырашылі ўдзельнічаць у іх са сваім уласным спісам.
Гэта радыкальна змяніла характар кампаніі. Тое, што мела стаць чарговым парламенцкім спаборніцтвам, шмат у чым ператварылася ў рэферэндум пра палітычнае дамінаванне Вучыча і пра палітычную сістэму, якая дзейнічае ў Сербіі ўжо больш за дзесяць гадоў.
Хто ўдзельнічае ў выбарах?
Найбуйнейшы палітычны блок сфармаваны вакол Сербскай прагрэсіўнай партыі, якая ідзе на выбары пад спісам «Аляксандр Вучыч — Аб'яднаная Сербія». Хоць Вучыч больш не займае пасаду прэзідэнта Сербіі, ён застаецца цэнтральнай фігурай кампаніі. У канцы верасня ён склаў прэзідэнцкія паўнамоцтвы, каб узначаліць кампанію СПП (СНС) і балатавацца на пасаду прэм'ер-міністра, якую ён ужо займаў да абрання кіраўніком дзяржавы. Гэта яшчэ больш ператварыла будучае галасаванне ў прамы плебісцыт па пытанні яго палітычнай будучыні.
У выбарах таксама ўдзельнічае спіс «Івіца Дачыч — Фактар стабільнасці», які аб'ядноўвае Сацыялістычную партыю Сербіі і шэраг малых партый. Значную частку палітычнага спектру складаюць правыя і нацыяналістычныя спісы, у тым ліку «Сапраўдныя правыя — Мілаш Яванавіч — Смела па-сербску», а праеўрапейскі апазіцыйны цэнтр прадстаўлены спісам «Еўрапейская Сербія». Сярод удзельнікаў выбараў — Альянс венграў Ваяводзіны, СДА Санджака, спіс Усамы Зукарліча, Албанская кааліцыя і некалькі меншых партый і рухаў, якія ў выпадку нязначнага адрыву могуць адыграць важную ролю пры фарміраванні новага ўрада.
Найбольш прыкметным удзельнікам кампаніі стаў Студэнцкі спіс — «Студэнты перамагаюць». Гэта не традыцыйная палітычная партыя, і тут няма класічнага партыйнага лідара. Кандыдаты адбіраліся на студэнцкіх пленумах, а ў спіс уваходзяць прафесары, дактары, дзеячы культуры, актывісты і іншыя людзі, якія раней, як правіла, не займалі высокіх палітычных пасад. У спіс уключаны 250 кандыдатаў — гэта спроба ператварыць пратэсны рух у парламенцкую палітычную сілу.
Чаму напружанасць у сербскім грамадстве настолькі высокая?
Ключавая праблема ўжо не зводзіцца да простага супрацьстаяння ўлады і апазіцыі. У цэнтры канфлікту стаіць пытанне даверу да інстытутаў.
Для значнай часткі пратэстоўцаў трагедыя ў Нові-Садзе стала сімвалам куды больш шырокай праблемы: карупцыі, палітычнай адказнасці, сістэмы дзяржзакупак, інстытуцыйнага кантролю і дачыненняў паміж уладай і яе крытыкамі. Улады, у сваю чаргу, характарызуюць пратэсты як спробу дэстабілізаваць краіну і прывесці да ўлады рух, які не валодае дастатковым палітычным досведам. Больш за тое, прадстаўнікі ўрада сцвярджаюць, што за студэнцкім рухам стаяць «замежныя сілы», а прэзідэнт Вучыч неаднаразова заяўляў, што замежныя спецслужбы фінансуюць у Сербіі «каляровую рэвалюцыю».
У выніку склаліся дзве прынцыпова розныя версіі таго, што адбываецца. Улада робіць акцэнт на стабільнасці, эканамічным развіцці, нацыянальных інтарэсах і небяспецы знешняга ўмяшання. Студэнцкі рух вылучае на першы план падсправаздачнасць улады, барацьбу з карупцыяй, вяршэнства права і незалежнасць інстытутаў ад палітычнага ўплыву.
Што змянілася ў параўнанні з папярэднімі выбарамі?
Самая прыкметная змена — знікненне традыцыйнай апазіцыі ў ролі галоўнага канкурэнта кіроўнай партыі. На выбарах 2023 года апазіцыйныя сілы, якія аб'ядналіся ў кааліцыю «Сербія супраць гвалту», набралі каля 24% галасоў і атрымалі 65 мандатаў. Аднак расколы і ўнутраныя канфлікты, што рушылі за гэтым, аслабілі іх пазіцыі. Тым часам значную частку палітычнай энергіі і падтрымкі выбарцаў, якая раней належала традыцыйнай апазіцыі, перахапіў студэнцкі рух.
У выніку асноўная палітычная лінія расколу стала значна прасцейшай: правячая СПП і Вучыч супраць Студэнцкага спісу, у той час як астатнія партыі змагаюцца за тое, каб прайсці ў парламент і забяспечыць сабе ролю патэнцыйных партнёраў з кааліцыі. На гэтым фоне асаблівае значэнне набывае прыход выбарцаў, а таксама тое, якія партыі пераадолеюць 3‑працэнтны выбарчы бар'ер. Вынік галасавання ў выніку можа залежаць ад гэтых, на першы погляд, тэхнічных дэталяў.
Якія асноўныя палітычныя тэндэнцыі ў Сербіі?
Галоўная тэндэнцыя ў тым, што палітычная сістэма Сербіі перажывае глыбокую трансфармацыю. Студэнцкі рух стаў першым за многія гады буйным грамадскім рухам, якому ўдалося выйсці за межы традыцыйных апазіцыйных партый і прыцягнуць вялікую колькасць людзей, раней далёкіх ад палітыкі. У той жа час у СПП па-ранейшаму вельмі развітая партыйная інфраструктура, шырокая сетка мясцовых арганізацый і ўстойлівае ядро прыхільнікаў. Гэта азначае, што вынік далёка не прадвызначаны. Сацыялагічныя апытанні паказваюць розныя прагнозы, а праз зменлівы палітычны ландшафт і вялікую колькасць выбарцаў, якія не вызначыліся, вынік цяжка прадказаць з высокай дакладнасцю.
Яшчэ адна важная тэндэнцыя — працяг палярызацыі сербскага грамадства. Краіна падзелена не толькі па лініі ўлада — апазіцыя, але і па пытаннях ідэнтычнасці, дачыненняў Сербіі з Еўрапейскім саюзам, Расіяй і Захадам, па нацыянальнай праблематыцы і па будучай знешнепалітычнай арыентацыі.
Трэці кірунак тычыцца еўрапейскай інтэграцыі. Сербія па-ранейшаму застаецца краінай-кандыдатам на ўступленне ў ЕС, але яе рух па еўрапейскім шляху запаволіўся праз праблемы з вяршэнствам права, стасункі з Расіяй і абмежаванае супадзенне пазіцый з агульнай знешняй палітыкай ЕС, а таксама праз тое, што прыпыніўся працэс нармалізацыі адносін з Косавам. У той жа час Белград працягвае падтрымліваць шчыльныя сувязі як з Расіяй, так і з Кітаем. Калі перамогу атрымае СПП, Вучыч будзе імкнуцца сфармаваць новы ўрад і стабілізаваць палітычную сістэму пасля амаль двух гадоў пратэстаў.
Калі Студэнцкі спіс атрымае дастаткова месцаў, каб сфармаваць кабінет самастойна або разам з саюзнікамі, Сербія можа ўвайсці ў зусім новую палітычную эпоху. А ў выпадку вельмі шчыльнага або аспрэчанага выніку застаецца рэальная верагоднасць таго, што палітычны крызіс працягнецца і пасля закрыцця выбарчых участкаў. Па ўсіх гэтых прычынах гаворка ідзе не проста пра выбары новага парламента. Гэта праверка на выжывальнасць палітычнай мадэлі, якая дамінавала ў Сербіі больш за дзесяць гадоў, і тэст на тое, ці здольны новы, пазапартыйны рух змяніць гэтую мадэль.
Каментары