Варта аднаму чалавеку ў пакоі шырока адкрыць рот, як праз імгненне гэта паўтараюць астатнія. Гэтая дзіўная ланцуговая рэакцыя ўласцівая не толькі людзям, але і многім відам жывёл. Часопіс Der Spiegel разбіраўся ў сучасных навуковых тэорыях, якія спрабуюць растлумачыць, чаму гэты просты рэфлекс настолькі заразлівы і якія таямніцы ён хавае.
Пазяханне — адна з самых універсальных формаў паводзін у прыродзе. Гэты працэс аб’ядноўвае чалавека з шымпанзэ, сланамі, свіннямі і нават птушкамі. Больш за тое, мы пачынаем пазяхаць яшчэ да нараджэння: навукоўцы зафіксавалі, што чалавечы плод робіць гэта прыкладна два разы на гадзіну. Даследчыкі назіралі падобныя паводзіны нават у такіх нечаканых жывёл, як дэльфіны.
Нягледзячы на тое, што чалавек пазяхае ў сярэднім дзевяць разоў на дзень, а сам акт доўжыцца ад чатырох да сямі секунд, навука дагэтуль вельмі мала ведае пра прыроду гэтай з’явы. Роберт Провайн (Robert Provine), піянер у галіне вывучэння пазяхання, яшчэ ў 1980‑х гадах называў яго «найменш зразумелай паўсядзённай праявай чалавека», і з таго часу сітуацыя змянілася не надта істотна.
Летась у навуковым часопісе «Somnologie» быў апублікаваны аглядны артыкул, аўтары якога зрабілі выснову аб тым, што «пазяханне — адна з найменш даследаваных паводніцкіх рэакцый». Адна з самых вялікіх загадак палягае ў тым, чаму пазяханне — і без таго дзіўны працэс, які цяжка патлумачыць, — з’яўляецца заразлівым.
Фізіялагічна пазяханне — гэта складаны рэфлекс. Мы глыбока ўдыхаем, напружваем мышцы шыі і горла, а наша дыяфрагма здзяйсняе інтэнсіўны рух. Часам гэта суправаджаецца слязьмі альбо паляпшэннем слыху за кошт выраўноўвання ціску ў сярэднім вуху. Знакаміты Гіпакрат верыў, што такім чынам арганізм пазбаўляецца ад «дрэннага паветра».
Расцяжка для чэрапа
Доўгі час папулярнай была тэорыя пра тое, што пазяханне служыць для насычэння крыві кіслародам. Аднак эксперыменты Роберта Провайна абверглі яе амаль чатыры дзесяцігоддзі таму.
Падчас эксперыменту вучоны даваў паддоследным удыхаць газавую сумесь з павышаным утрыманнем CO₂ або чысты кісларод і высветліў: ніводная з груп не пачала пазяхаць часцей за іншую.
Сёння сярод навукоўцаў дамінуе гіпотэза «астуджэння мозгу», якую актыўна развівае амерыканскі біёлаг Эндру Гэлап (Andrew Gallup). Паводле яе, пазяханне дапамагае рэгуляваць тэмпературу мозгу: своеасаблівая «расцяжка» чэрапа ўзмацняе крывацёк і спрыяе астуджэнню.
Эксперыменты паказалі, што людзі радзей пазяхаюць, калі ім прыкласці нешта халоднае да ілба. Лічыцца, што гэта можа паляпшаць працу мозгу і служыць сігналам для актывізацыі.
Некаторыя навукоўцы мяркуюць, што пазяханне — гэта сігнал да абуджэння, які даваў эвалюцыйную перавагу: яно заразлівае, бо калектыўнае пазяханне павышае ўзровень уважлівасці ўсёй групы.
Знак блізкасці?
Іншыя даследчыкі схіляюцца да думкі, што заразлівасць пазяхання — гэта не столькі механізм выжывання, колькі сацыяльная з’ява, у якой ключавую ролю адыгрывае эмпатыя. У даследаванні 2021 года, апублікаваным у часопісе «Scientific Reports», Гэлап і яго калегі выявілі, што людзі з псіхапатычнымі рысамі менш рэагуюць на пазяханне іншых.
Акрамя таго, тое, ці падхопіце вы пазяханне, можа залежаць ад ступені вашай блізкасці з чалавекам. Падчас даследавання 2011 года навукоўцы вызначылі: паддоследныя часцей пазяхалі ўслед за сваяком, чым за сябрам, і часцей за сябрам, чым за зусім незнаёмым чалавекам.
Падобная сувязь назіраецца і паміж чалавекам і яго хатнім гадаванцам: сабакі значна часцей пазяхаюць услед за сваім гаспадаром, чым за чужым чалавекам.
Тым не менш, пытанне, ці з’яўляецца пазяханне выключна прыкметай эмацыйнай блізкасці, застаецца адкрытым. Спіс жывёл, здольных да заразлівага пазяхання, увесь час папаўняецца — нядаўна ў яго ўключылі лемураў і нават халаднакроўных рыбак данія-рэрыя. Апошняе адкрыццё асабліва інтрыгуе, бо раней гэты рэфлекс лічыўся прэрагатывай цеплакроўных сацыяльных істот.
Гэта стварае новыя загадкі для навукі, пацвярджаючы словы Эндру Гэлапа: кожнае новае даследаванне не толькі дае адказы, але і паказвае, наколькі велізарнай застаецца сфера нашага няведання.
Былога вайскоўца з Брэста, які вярнуўся з Польшчы, абвінавацілі ў «тэрарызме» і адправілі ў калонію6
Каментары