Biełaruś, Hiermanija, Brytanija, Bielhija, ZŠA. Šlachi žyćcia Janki Zaprudnika
Siońnia spaŭniajecca 100 hadoŭ Janku Zaprudniku — historyku, piśmieńniku i hramadskamu dziejaču.
Janka Zaprudnik naradziŭsia 9 žniŭnia 1926 hoda ŭ staradaŭnim Miry, u toj čas heta byli zachodniebiełaruskija ziemli ŭ składzie Polskaj dziaržavy. Nasamreč pry naradžeńni jon zvaŭsia Siarhiej Vilčycki, a Zaprudnikam stanie praz 20 hadoŭ.
U Miry Siarhiej Vilčycki ŭ 1942 hodzie skončyŭ škołu. Kab nie być vysłanym na prymusovyja pracy ŭ Niamieččynu, treba było vučycca dalej. I junak ź siabrami jedzie ŭ prahimnaziju ŭ Baranavičy. Jahonymi nastaŭnikami byli syny Antona Łuckieviča — Lavon i Jurka.
Potym — handlovaja škoła (siońniašnimi słovami — ekanamična-finansavy kaledž), udzieł u Sajuzie biełaruskaj moładzi. A ŭletku 1944 hoda ŭ niapoŭnyja 18 hod emihracyja ź Biełarusi.
U svajoj knizie «Dvanaccatka» Zaprudnik piša, što paśpieŭ pakinuć karotkuju zapisku baćkam: «Darahija maje, nie viedaju, što budzie sa mnoj, kali pajedu na Zachad, ale viedaju, što budzie tut. Tamu vyjazdžaju, niekali viarnusia. Abdymaju. Mocna całuju».
Nie pabačylisia. Baćka, Mikałaj Vilčycki, byŭ mabilizavany ŭ Čyrvonuju Armiju i chutka zahinuŭ na froncie. Maci pamierła ŭ 1981 hodzie.
Pa zakančeńni vajny, kab nie padstaŭlać baćkoŭ, mianiaje sabie imia na Janka Zaprudnik i viartajecca da adukacyi.
Chłopiec skončyŭ u Bavaryi słavutuju Biełaruskuju himnaziju imia Janki Kupały, braŭ aktyŭny ŭdzieł u skaŭckim ruchu.
A ŭ 1948 hodzie razam z 11 inšymi chłopcami (jahonaja znakamitaja kniha «Dvanaccatka» pra heta) adpraviŭsia ŭ Vialikabrytaniju, dzie try hady adpracavaŭ u šachtach.
Tam Zaprudnik dałučajecca da aktyŭnaha emihracyjnaha žyćcia Ale pa skančeńni pracoŭnaha kantraktu pierajazdžaje ŭ Bielhiju, dzie niekalki dziasiatkaŭ biełaruskich junakoŭ atrymali mahčymaść vučycca ŭ Luvienskim univiersitecie.
Zaprudnik skončyŭ histaryčny fakultet i ŭładkavaŭsia na tolki što stvoranuju biełaruskuju siekcyju «Radyjo Vyzvaleńnie» (siońnia — «Radyjo Svaboda»). U Miunchienie (tam da 1995 hoda była Radyjo Svaboda) Zaprudnik adpracavaŭ try hady, i prymaje rašeńnie pierajechać u ZŠA — tahačasnuju kuźniu biełaruskaha emihracyjnaha žyćcia.
Paśla Druhoj suśvietnaj u ZŠA pierajechali kala 30‑40 tysiač biełarusaŭ. Jany byli nacyjanalna śviadomyja, jany stvaryli dziasiatki biełaruskich arhanizacyj, biełaruskija centry i cerkvy ŭ Ńju-Jorku, Kliŭlendzie, Čykaha, Saŭt-Ryviery, Ńju-Branśviku. Dabralisia navat da Łos-Andželesa, Kałarada i Fłarydy.
Zaprudnik pasialiŭsia ŭ Ńju-Jorku, tut abaraniŭ doktarskuju dysiertacyju «Palityčnaje zmahańnie za Biełaruś u carskich Dziaržaŭnych dumach (1906‑-1917 hh.)» i atrymaŭ stupień doktara historyi. Vykładaŭ historyju Rasii i SSSR u Kvinskim kaledžy Ńju-Jorskaha ŭniviersiteta.
Paralelna praciahnuŭ pracu ŭ biełaruskaj redakcyi radyjo «Svaboda», znoŭ dałučyŭsia da biełaruskich hramadskich arhanizacyj, byŭ siabram Biełaruskaha instytuta navuki i mastactva (BINIM), Biełaruska-amierykanskaha zadzinočańnia, Zhurtavańnia biełaruskaj moładzi ŭ Amierycy dy inš. Byŭ šmathadovym siabram Rady BNR, redahavaŭ roznyja biełaruskija pieryjadyčnyja vydańni.
U 1980‑-1995 hadach redahavaŭ hałoŭnuju hazietu emihracyi ŭ Amierycy — «Biełarus». Napisaŭ niekalki knih pa historyi i kultury Biełarusi.
Pryjechać u Biełaruś zmoh tolki ŭ pačatku 1990-ch.
Zaprudnik pryhadvaŭ, jak u Ńju-Jork na Asambleju AAN u 1970‑ia pryjechaŭ piśmieńnik i redaktar časopisa «Nioman» Jaŭhien Vasilonak. Idučy ŭ restaran razam z Zaprudnikam i Vitaŭtam Kipielem, spytaŭ «Ci čuli vy pra emihranta Vilčyckaha?..» Jaho, maŭlaŭ, šukaje maci, sumuje i płača.
Proźvišča, što praŭda, było zapisanaje na papiercy Zaprudnik znajšoŭsia: «Byŭ niejki Vilčycki ŭ Ńju-Jorku, ale vyjechaŭ». Vasilonak bolš nie pytaŭsia.
A z 1990‑ch jon pryjezdy ŭ Biełaruś stali rehularnyja. Janka Zaprudnik pryjazdžaŭ razam z žonkaj Nadziejaj. Udzielničali ŭ biełaruskich imprezach, prezientacyjaj, finansavała dapamahali svajakam i prosta nieznajomym ludziam, davali hrošy na vučoby, ukłalisia ŭ Ivianieckuju carkvu.
Nadzieja Zaprudnik zhadvała: «My mieli mahčymaść, pracavali. My byli ludzi, jakija, jak kažuć, giving away — jakija addajuć. Kali moj muž kaliści krychu padličyŭ pamiž nami (my ž nie chvalimsia tym, što zrabili), dyk vyjšła, što vydali na Biełaruś kala miljona dalaraŭ. Kali jechali ŭ jakuju krainu, a tym bolš u Biełaruś, to zaŭsiody z dapamohaj. Kaliści Janka kaža: «Nu, biary ty dziesiać tysiač i ja dziesiać tysiač, i razdajom». Viartajemsia dachaty».
U 2016 hodzie 90‑hadovy Zaprudnik pryjechaŭ na prezientacyju svajoj knihi listavańnia. Nabiłasia poŭnaja zała Puškinskaj biblijateki. A potym z žonkaj zładzili tradycyjny tur pa Biełarusi.
Janka Zaprudnik viadomy i jak paet. Pisaŭ pad psieŭdanimam Siarhiej Jasień. U 2017‑m vyjšaŭ zbornik jaho tvoraŭ «Bierahu majho zarnicy: paezija (1946—2017): dziońnik (1949―1954)».
Jon pamior 26 maja 2022 hoda, pražyŭšy 95 hadoŭ. Ale da apošnich miesiacaŭ zachoŭvaŭ jasny rozum, baluča reahavaŭ na padziei 2020 hoda i vymušanuju emihracyju socień tysiač biełarusaŭ.
Zakachany ŭ biełaruskuju movu matematyk i śviatar, jaki vyvučyŭ anhlijskuju pa detektyvach Ahaty Kryści. 100 hadoŭ Alaksandru Nadsanu
«My ŭkłali ŭ Biełaruś miljon dalaraŭ». 94‑hadovaja Nadzieja Zaprudnik — pra luboŭ da krainy, žyćcio ŭ Druhuju suśvietnuju i vyprabavańni biełarusaŭ
U sieryi «Ludzi emihracyi» vyjšaŭ tom pra Janku Zaprudnika
Ciapier čytajuć
26‑hadovaha supracoŭnika elitnaha padraździaleńnia mytni asudzili na 16 hadoŭ pa nabory palitartykułaŭ. Siarod ich i «zdrada dziaržavie»4
Kamientary
Hł. p. 1: Pravitielstvo SSSR priznajot sovietsko-hiermanskije dohovory 1939 hoda kasatielno tierritorialnych pieriemien v Polšie utrativšimi siłu.
Takim čynam, u siłu zaklučeńnia damovy Sikorskaha-Majskaha dziejańni SSSR pa pieravodzie hramadzian Polščy ŭ savieckaje hramadzianstva źjaŭlajucca jurydyčna nikčemnymi, śpiecyjalny ŭkaz ad 29.11.1939 nie maje jurydyčnaj siły ŭ dačynieńni žycharoŭ Zachodniaj Biełarusi, jakija na momant padpisańnia pakta Mołatava-Rybientropa (z sakretnymi pratakołami) ad 23.08.1939 źjaŭlalisia hramadzianami Polščy. To bok, dziejańni sp. Siarhieja Vilčyckaha nie mohuć być acenieny jak supraca hramadzianina SSSR z ahresaram Hiermanijaj, bo hramadzianinam SSSR jon nie źjaŭlaŭsia. Pra pytańni dziaržavy faktyčnaha i jurydyčnaha hramadzianstva (Polščy) da Siarhieja Vilčyckaha ničoha nie viadoma, tamu ŭsie nakidy pra "kałabaracyjanizm" - biespadstaŭnyja.
Toje samaje datyčycca bolšaści biełarusaŭ hramadzian davajennaj Polščy na akupavanaj niemcami terytoryi.
Damova Sikorskaha-Majskaha nie była denansavana, niahledziačy na spynieńnie kantaktaŭ pamiž SSSR i polskim uradam na vyhnańni ŭ 1943 h. paśla vykryćcia złačynstvaŭ u Katyni.
Tak što, pieraśled i represii 1944-1950-ch hh. suprać tak zvanych "kałabarantaŭ" (supracoŭnikaŭ cyvilnaj administracyi pry akupacyjnych uładach, nastaŭnikaŭ, relihijnych dziejačaŭ) byli całkam niezakonnyja navat pavodle zakanadaŭstva