Jak mazyrski chłopiec za hrošy chadziŭ na łukašenkaŭskija mitynhi, a ŭ Šviejcaryi adkryŭ u sabie biełaruskaść
Pra pieramohu Cichanoŭskaj, zachavańnie siabie jak biełarusa ŭ emihracyi i kolki płacili za praŭładnyja kryčałki la ambasady Litvy, «Salidarnaści» raspavioŭ aktyvist biełaruskaj dyjaspary ŭ Šviejcaryi Aleś Vaškievič.
Aleś pierajechaŭ u Šviejcaryju ŭ 2009‑m u jakaści stažora ŭ sistemie AAN u Ženievie. Da taho dva hady vučyŭsia ŭ mahistratury pa mižnarodnym pravie ŭ Šviecyi. Pabraŭsia šlubam ź niemkaj, ź jakoj paznajomiŭsia ŭ Minsku. I praz 19 hod dapamahaje suajčyńnikam i aktyŭna ŭdzielničaje ŭ spravach dyjaspary.
— Ja z 22‑ch hadoŭ u emihracyi. U toj čas u mianie byli svojeasablivyja emacyjnyja areli. Jašče nie było 18-ci, kali ja, prosty mazyrski chłopiec, patrapiŭ u Minsk, pastupiŭšy na jurfak BDU. Ź ciaham času pačaŭ adčuvać: toje, što my vyvučajem, zakon i prava, nie adpaviadaje rečaisnaści, u jakoj žyviom.
Z adnaho boku čujem z vusnaŭ sapraŭdnych śviaciłaŭ biełaruskaj jurydyčnaj navuki pra naŭprostavaje dziejańnie Kanstytucyi razam z prapisanymi ŭ joj svabodami i pravami, pra pryjarytet ahulnapryznanych norm mižnarodnaha prava i jahonych pryncypaŭ nad nacyjanalnym pravam. Jak važna kiravacca pryncypam «usio dazvolena, što nie zabaroniena». I ŭ tym liku čujem, što prava ŭdzielničać u hałasavańni — taksama źjaŭlajecca pravam, a nie abaviazkam.
I ŭ toj ža čas da nas u studencki internat prychodziŭ namieśnik dekana, jaki patrabavaŭ, kab my prahałasavali daterminova. Havorka pra vybary 2006-ha.
U mianie ŭźnik mocny ŭnutrany pratest. Ja nie razumieŭ, jak možna nam, budučym jurystam, voś tak heta ŭciuchvać.
Studenty chavalisia ŭ svaich pakojach, staralisia nie traplać na vočy administracyi. Čuli pahrozy, što, kali nie prahałasujecie daterminova, my vas nie puścim u internat. Bo vy pavinny być udziačny, što vielmi tanna žyviacie ŭ Minsku i, kali łaska, adździačcie nam.
U mianie była mahčymaść pravieryć rečaisnaść z abodvuch bakoŭ barykad.
U 2006‑m ledź nie kožny viečar ja ź siabrami chadziŭ na Płošču Kalinoŭskaha (Kastryčnickuju), a pa viartańni ŭ internat hladzieŭ naviny pra prapłačanych marhinałaŭ-pratestoŭcaŭ.
Ź inšaha boku da mianie źviarnuŭsia studencki aktyvist i prapanavaŭ «trošački padzarabić». Maŭlaŭ, studenty źbirajucca pajści pad ambasadu Litvy pratestavać suprać umiašańnia Litoŭskaj respubliki ŭ našy ŭnutranyja spravy. «I za heta budzie nievialičkaja premija».
Ja mienavita z-za cikaŭnaści padpisaŭsia na hetu akcyju. Vielmi niepryjemny dośvied, kali bačyš, što heta ŭsio zabiaśpiečvałasia ŭniviersitetam.
Paśla sapraŭdy vypłacili na kartku premiju, jakaja była davoli surjoznym dadatkam da stypiendyi. I ŭ mianie była mahčymaść pahladzieć: chto nasamreč prapłačany. Chto ščyra išoŭ, a kaho zaciahnuli prymusam.
Razmaŭlaŭ tam z adnym chłopcam, jaki raspavioŭ, što nazapasiłasia vielmi šmat chvastoŭ pa siesii, i jon vymušany ŭdzielničać, bo heta adziny sposab nie vylecieć z univiersiteta. Paśla hetaha źnikli ŭsie iluzii nakont taho, što saboj ujaŭlaje naša ŭłada, i jakija ŭ mianie pierśpiektyvy jak u jurysta.
— Nie strašna było, što z-za svajoj cikavaści vas mahli zapisać u šerahi prychilnikaŭ režymu?
— U mianie byli dźvie emocyi. Pa-pieršaje, ja viedaŭ, što zakanadaŭstva zabaraniała lubyja manifiestacyi, masavyja mierapryjemstvy na adlehłaści 500 mietraŭ ad ambasad. To bok pa zakonie nas pavinny byli razahnać.
Arhanizatary akcyi z univiersiteckich struktur faktyčna padvodzili studentaŭ pad pravaparušeńnie, jakoje jašče j premiravałasia. I ja ŭ čarhovy raz zrazumieŭ usiu kryvadušnaść, chłuślivaść sistemy adukacyi i ŭvohule ŭłady.
Pa-druhoje, heta biaskoncaje adčuvańnie soramu. Taki sapraŭdy vielmi niepryjemny epizod u maim žyćci, pra jaki ja publična nie raskazvaŭ, i jakim nikoli nie budu hanarycca.
Kali išli da litoŭskaj ambasady, kuratar instruktavaŭ nas pra zabaronu razmaŭlać z žurnalistami biez dazvołu. Adpaviedna, kali da nas vychodziŭ pradstaŭnik ambasady i sprabavaŭ naładzić dyjałoh, natoŭp hetych niaščasnych studentaŭ, jak zaviedzieny, kryčaŭ: «Chałujoŭ na myła, Łukašenka siła!» Dy inšyja spuščanyja źvierchu zavučanyja kryčałki.
Na tym mitynhu było kala 20‑25 studentaŭ i kuratar ad BDU. Paśla razhonu Płoščy-2006 ułada sprabavała vykarystoŭvać usie mahčymyja sposaby, kab praciahvać davodzić praz prapahandu dumku, byccam naš narod nijakich pieramien nie choča, i ŭsio heta spłanavana «varožym zachadam». Prykładna ŭ hetyja časy la polskaj ambasady piłavali «bierviano družby».
— I kolki vam tady zapłacili?
— Pieraličyli na kartku kala 20 dalaraŭ. Maja stypiendyja razam z 50‑adsotkavaj čarnobylskaj nadbaŭkaj tady była nie našmat bolš. Da hetych hrošaj nie chaciełasia navat dakranacca. Ale jak jość.
— A dzie vy paznajomilisia z žonkaj?
— U internacie Minskaha linhvistyčnaha ŭniviersiteta, dzie jana vyvučała rasijskuju movu ciaham hoda (kali ja byŭ na 5‑m kursie jurfaku). Paśla mahistratury ŭ Šviecyi pryjazdžaŭ u Ciurych, kudy jana pierajechała pracavać, a vosieńniu 2009‑ha pačaŭ stažyroŭku ŭ AAN u Ženievie. Pa zakančeńni my pabralisia šlubam i ŭžo čakali dzicia.
Ale kali ludzi sustrakajucca — heta adna historyja, a kali žyvuć razam, uźnikajuć uzajemnyja abaviazki, — to zusim inšaja sprava. U šlubie my pražyli mienš za try hady, ale jahony hałoŭny vynik — naša cudoŭnaja dačka.
Kali ja tolki padavaŭsia na navučańnie ŭ Šviecyi, treba było pisać matyvacyjny list i tłumačyć, čamu ja pasuju da ŭdziełu ŭ mahistarskaj prahramie. Jana datyčyłasia mižnarodnaha prava i pravoŭ čałavieka.
Ja ščyra paznačyŭ, što ŭ Biełarusi z pravami čałavieka vielmi składana, i mnie chaciełasia b papracavać na karyść radzimy. Kali praciahnuŭ žyćcio za miažoj, heta misija, jakuju sam sabie paznačyŭ, zastavałasia dla mianie aktualnaj.
Uvieś čas zastavaŭsia ŭ kantekście, svaju mahistarskuju pracu pisaŭ pa Kanstytucyjnym sudzie Biełarusi. Pra prymianieńnie ŭnutranaha biełaruskaha prava ŭ kantekście mižnarodna-pravavych abaviazkaŭ dziaržavy Biełaruś.
Prysutničaŭ na pasiadžeńniach AAN u Radzie pa pravach čałavieka, pryśviečanych pieryjadyčnamu ahladu pravoŭ čałavieka ŭ Biełarusi. Była mahčymaść paraŭnać toje, jak jość, z tym, jak jano aśviatlajecca z aanaŭskich trybunaŭ.
Na žal, nie atrymałasia praciahnuć karjeru ŭ halinie mižnarodnaha prava, tamu što nie zmoh finansava dazvolić sabie novyja nieapłočvajemyja stažyroŭki. Heta składana, asabliva kali ŭ ciabie jość siamja. Pieršyja paŭtary hady paśla naradžeńnia dački ja dahladaŭ jaje dy zajmaŭsia chatniaj haspadarkaj.
Heta byŭ niaprosty pieryjad majho žyćcia. Bo isnuje stereatyp, što mužčyna pavinien zarablać hrošy. Ja aktyŭna šukaŭ lubuju pracu, znajšoŭ u Łuhana, u 200 kiłamietrach ad Ciurycha, dzie pražyvaŭ. Heta była pasada sakratara z bazavymi jurydyčnymi viedami ŭ farmaceŭtyčnaj kampanii.
Dahetul pracuju ŭ toj ža kampanii, tolki ź ciaham času staŭ śpiecyjalizavacca na zabieśpiačeńni łancužka pastavak: afarmleńnie zamoŭ, arhanizacyja dastaŭki hruzaŭ i padrychtoŭka supravadžalnych dakumientaŭ.
— I kožny dzień jeździcie na pracu za 200 kiłamietraŭ ad doma? Amal što jak ź Minsku da Mahilova!
— Tak, užo 14 z pałovaj hadoŭ amal štodnia jezdžu na pracu praz Alpy. Spačatku pa časie było bolš za 3 hadziny ŭ kožny bok. Zaraz u harach zrabili čyhunačnyja tuneli, tamu ciapier — kryšku bolš za dźvie. Usio jašče niablizki śviet, ale praca znachodzicca ŭ vielmi pryhožym kurortnym miastečku, dzie šmat sonca dy italjanski vajb.
— Ale ž heta i hrošy na darohu, možna tak uvieś zarobak i prajeździć.
— U mianie hadavy prajazny, jaki ŭklučaje praktyčna ŭvieś transpart unutry Šviejcaryi, kaštuje kala 4000 frankaŭ (prykładna 5000 dalaraŭ) na hod. U volny ad pracy čas padarožničaju pa krainie, razvožu knihi, mahu štości kamuści advieźci ci zrabić niejkija dobryja spravy ŭ roznych kutkach Šviejcaryi.
— Nakolki mocnaja biełaruskaja supolnaść Šviejcaryi? Mnie raskazvali ŭ inšych dyjasparach, što navat za miažoj šmat strachu, ludzi bajacca fotazdymkaŭ na fonie našych ściahoŭ, palityčnych imprez. Jak u vas?
— U nas doŭhi čas była tolki adna farmalnaja supołka, Asacyjacyja biełarusaŭ Šviejcaryi, što dziejničaje z 2012‑ha i paźniej była pierajmienavanaja ŭ Biełaruskaje Abjadnańnie ŭ Šviejcaryi.
Ja byŭ čalcom rady hetaj arhanizacyi z 2015 hoda, moj aktyvizm prypaŭ na časy adlihi, kali ŭ Biełarusi amal nie było palitviaźniaŭ, i adbyvałasia svojeasablivaja libieralizacyja. My ładzili kancerty Lavona Volskaha, J:Mors dy inšych vykanaŭcaŭ, śviatkavali Dziady, a taksama Dzień rodnaj movy dy Dzień Biełaruskaha piśmienstva.
Biełaruskaje abjadnańnie ŭ Šviejcaryi ŭ dobrym sensie i prahmatyčnym klučy supracoŭničała z ambasadaj Biełarusi, asabliva aktyŭna ŭ pieryjad, kali časovym pavieranym byŭ spadar Pavieł Macukievič.
I tut sapraŭdy nam niama čaho saromiecca: da 2020‑ha tahačasnyja supracoŭniki ambasady pryjazdžali da nas na Hukańnie viasny, na Kupalle, aktyŭna padtrymali inicyjatyvu pa ŭstalavańniu pomnika Kaściušku dy prymali ŭdzieł va ŭračystaściach na adkryćci pomnika našamu słavutamu ziemlaku ŭ horadzie Załaturn.
Niekatoryja našyja mierapryjemstvy adbyvalisia ŭ ścienach ambasady z udziełam ludziej, jakich ciažka zapadozryć u łukašyźmie: dyktoŭki da Dnia biełaruskaha piśmienstva ŭ budynku biełaruskaj ambasady pravodzili z udziełam spadara Uładzimira Arłova dy ź inšymi vydatnymi asobami.
2020‑ty dla mianie staŭ svajeasablivym rubikonam, i z tych časoŭ ja paabiacaŭ sabie, što ni pad jakoj nahodaj nie pierastuplu paroh hetaha budynku.
Hałasy biełarusaŭ na vybarach 2020‑ha byli skradzieny, ale ŭ Šviejcaryi — nie. Tut spadarynia Cichanoŭskaja z razhromnym likam pieramahła na vybarach.
Dziakujučy ekzitpołu my viedajem, što z 279 vybarščykaŭ za Łukašenku prahałasavała tolki 6 čałaviek, za Cichanoŭskuju — 233.
Hetyja dadzienyja amal supali z aficyjnymi vynikami hałasavańnia pavodle pratakoła, jaki byŭ vyviešany ŭ ambasadzie 10 ci 11 žniŭnia 2020 hoda.
Razychodžańnie tyčyłasia tolki hrupy ludziej, što mahli prahałasavać za Łukašenku, ale abminuli apytańnie ekzitpołu. Heta kala dvuch dziasiatkaŭ asob, mahčyma, ź biełaruskaj misii AAN u Ženievie ci pracaŭniki ambasady, jakija skarystalisia inšym uvachodam u budynak.
Spadarynia Cichanoŭskaja paśla nieadnarazova pryjazdžała ŭ Šviejcaryju. U traŭni 2021‑ha ŭ nas była vialikaja manifiestacyja ŭ Ženievie, dzie prysutničaŭ Aleś Bialacki, što pryjazdžaŭ na pasiadžeńnie Rady pa pravach čałavieka AAN. I było vielmi kranalna, kali spadarynia Śviatłana dałučyłasia da nas, potym parazmaŭlała i adkazała na pytańni.
Praz hod jana z kamandaj pryjazdžała ŭ Załaturn, dzie ŭskładali kvietki da pomnika Kaściuški, schadzili ŭ muziej Kaściuški. My tady ŭdzielničali ŭ antyvajennaj akcyi. A ŭ 2024‑m bačylisia ŭ Biernie.
— A jak pavodziła sjabie naša «demakratyčnaja», jak vy kazali, ambasada paśla vybaraŭ 2020-ha?
— Supracoŭniki vyklikali palicyju na ludziej, jakija prynieśli kvietki da ambasady paśla zabojstva Ramana Bandarenki. Paśla tych vybaraŭ ambasada stała prykmietna mienš kamunikavać ź biełaruskaj dyjasparaj Šviejcaryi.
U hetyja časy była stvoranaja jašče adna supołka — biełaruska-šviejcarskaja asacyjacyja RAZAM.CH. Aktyvisty supołki ładzili akcyi salidarnaści, sustrakalisia z palitykami, raspaviadali pra padziei ŭ Biełarusi, pra nieabchodnaść dalejšych vysiłkaŭ pa vyzvaleńni spadaryni Natalli Chierše (hramadzianka Biełarusi i Šviejcaryi, jakuju asudzili ŭ Biełarusi ŭ vieraśni 2020-ha).
Isnuje pamyłkovaje, na moj pohlad, pobytavaje mierkavańnie, što Asacyjacyja RAZAM.CH zajmajecca «palitykaj». Ale ž akcent tut stavicca nie na palityčnaj situacyi, a, chutčej, na humanitarnaj. Tamu što ŭ Biełarusi niama palityki, u Biełarusi jość vialikaja biada, pra jakuju treba kazać pa ŭsim śviecie.
Što tyčycca strachu, to paśla taho, jak amal usie infarmacyjnyja resursy Asacyjacyi RAZAM.CH łukašenkaŭski režym pryznaŭ «ekstremisckimi», raźličvać na aktyŭny ŭdzieł ludziej ciažka. Dy i ŭ samoj Šviejcaryi nie tak šmat biełarusaŭ. Čuŭ statystyku, što ahułam tut kala 5‑6 tysiač asob ź biełaruskimi karaniami.
Hałoŭnaje — nie paddavacca hetamu strachu i nie hulać pa čužych praviłach. Bo kali my navat tut, u biaśpiecy, nie možam adčuvać siabie zvyčajnymi volnymi ludźmi, — voś heta nasamreč žachliva.
Što tyčycca sumu ŭ emihracyi, kali jašče žyŭ u Šviecyi, vielmi mocna dapamahło toje, što ja mienavita za miažoj staŭ pracavać nad svajoj identyčnaściu biełarusa. Nie chaciełasia być častkaj šyrokaha koła rasijskamoŭnych ludziej. Tamu słuchaŭ biełaruskuju muzyku, čytaŭ artykuły i naviny pa-biełarusku. I mienavita ŭ toj čas całkam adčuŭ siabie biełarusam.
My nie stali achviarami režymu i, znachodziačysia zaraz u biaśpiecy, možam być nośbitami i nośbitkami zdarovaj biełaruskaj kultury, jakuju my zachavali ŭ sabie i pieravieźli praź miažu.
My možam tut i ciapier stvarać alternatyŭnuju Biełaruś. Tyja praktyki, prafiesijnyja navyki i viedy, navat madeli volnaha isnavańnia, — heta ŭsio kaliści abaviazkova paspryjaje adnaŭleńniu našaj novaj Biełarusi.
Tamu važna nie tolki zachavać siabie ŭ emihracyi, ale i pamnažać biełaruščynu, rabić usio, kab hetaje nasieńnie dało bahatyja ŭschody. Kab padzialicca hetym z novaj Biełaruśsiu, jakaja abaviazkova adnojčy adbudziecca.
Było b vielmi dobra, kali b kožny biełarus, dzie b jon ni znachodziŭsia, vyznačyŭ dla siabie niešta, što źjaŭlajecca pakazčykam biełaruskaści. U maim vypadku heta naš ściah i majka z Pahoniaj, jakija časta braŭ z saboj u vandroŭki jašče zadoŭha da padziej 2020 hoda.
Razumieju ŭsie pahrozy na radzimie — to chaj heta budzie sałamiany pavuk pad stolej, ci niejkija ilnianyja ručnički ŭ pakoi, albo tradycyja zapiakać babku ci draniki pa piatnicach. Ale vielmi važna kab kožny z nas, niahledziačy na ŭsie strachi i pieraškody, moh rabić ci nasić z saboj niešta svajo, mienavita biełaruskaje i vielmi rodnaje.
Kamientary