Jak biełarusy čytali i vymaŭlali carkoŭnasłavianskija słovy ŭ XVIII stahodździ? Jość mahčymaść heta vyśvietlić
Ci možna daviedacca, jak čytali i vymaŭlali carkoŭnasłavianskija teksty ŭ siaredzinie XVIII stahodździa, naprykład, dzie-niebudź pad Minskam? Heta pryblizna možna ŭjavić, kali śviatar dla zručnaści vyrašaŭ zanatavać dla siabie carkoŭnasłavianski tekst bolš zvykłaj dla jaho ŭ XVIII stahodździ łacinskaj hrafikaj, piša ŭ fejsbuku historyk Dzianis Lisiejčykaŭ.
Bačym, što «h» zaŭsiody frykatyŭny (Hospodi, twoieho, błaho), «r», «č» i «t» zaŭsiody ćviordyja (Caru, Woskresenie, żywotworaszczy, czudo, tyran, uczytel, otec, tebe). «ѣ» vymaŭlałasia jak «i», a nie jak «je» (Diwy Maryi, Pobidonosca, czełowik, nini y prysno i wo wiki wikom).
U vypadku ź niekatorymi słovami, jak z Błahosti, bačym, što «t» tut jak byccam miakkaje. Ale dalej śviatar pry napisańni prostaludzinskich imionaŭ svaich parafijan, dzie jon nie byŭ abmiežavany carkoŭnasłavianščynaj, pakazvaje, jak jon u takich vypadkach vymaŭlaje hetaje «sti» — jak u imieni Nieścier, to-bok tut miakkaje «ść».
Natavańnie ž imionaŭ uvohule padarunak dla taho, chto chacieŭ by pačuć asablivaści maŭleńnia taho času.
U siaredzinie XVIII stahodździa jak na padbor i akańnie ź jakańniem, i dziekańnie ź ciekańniem, a «w» u imionach Awłas i Pawluk, možna nie sumniavacca, vymaŭlałasia jak «ŭ»:
Achrem, Ahapon, Ahiey, Alisiey, Anań, Aniśka, Apanas, Astap, Awłas, Chalimon, Chama, Chwiedar, Cimoch, Cit, Daniła, Harasim, Hryszka, Illa, Jarmak, Jaśka, Jawchim, Jawsiey, Kaciaryna, Kastuś, Konan, Maćwiey, Maysiey, Mikita, Naściucha, Pawluk, Piatrok, Pilip, Prachor, Raman, Sawaściey, Siamion, Supron, Tacjana, Wasil.
Pryblizna hetak ža čytali i vymaŭlali słovy z ruskamoŭnych dakumientaŭ XVI-XVII stahodździaŭ, kopii jakich (fundušy, padaravańni, sudovyja pracesy) znachodzilisia ŭ archivie badaj kožnaj carkvy.
«Dźvie Kazy» ci niešta inšaje? 300 hadoŭ tamu ŭ Navahrudku była vulica ź intryhoŭnaj nazvaj
Što pasłuchać pa historyi Biełarusi? Sabrali najlepšyja padkasty
Kolki ž napraŭdzie kaštavali słuckija pajasy? Zusim nie hetulki, jak platuć
Daśledčyk daviedaŭsia pra historyju pieršych hadzińnikaŭ Žyrovickaha manastyra
Ciapier čytajuć
26‑hadovaha supracoŭnika elitnaha padraździaleńnia mytni asudzili na 16 hadoŭ pa nabory palitartykułaŭ. Siarod ich i «zdrada dziaržavie»4
Kamientary
1. Heta vymaŭleńnie ŭ vakolicach Mienska, u inšych rehijonach było b inakš.
2. Słovy "otec, tebe" heta naŭraćci "otec, tebie" chutčej za ŭsie prosta "otiec, tiebie". Bo fanietyčny pierachod "d́/ť" u zvyšmiakkuju formu "dź, ć" nie zaŭsiedy zaŭvažny, biełarusy sami nie zaŭvažajuć što dziekajuć i ciekajuć. + jość dyjalekty dzie hetaja źjava amal nie vyražana
3. Dyftonh "ѣ" moža i sprościŭsia da "i" mienavita ŭ dyjalekcie hetaha aŭtara, ale ž jon vymaŭlajecca pa staražytnamu jak "ije" i da sich por u paŭdnievych dyjalektach. Abo alternatyŭna jak "iei", "iej". Biełaruskaja mova vidać adzinaja jakaja jaho zachavała.
4. Zaŭvažcie adsutnaść takoha paŭsiamiesnaha akańnia jak u sučasnaj normie: Hospodi, twoieho, błaho (nie hospAdi, tvAjeho, błahA). (Što łahična dla paŭdnievamienskaj dyjalektyki)
5. "što «h» zaŭsiody frykatyŭny". Frykatyvizacyja hetaha huka sapraŭdy vielmi staražytnaja źjava (pryčym ahulnalinhvistyčnaja a nie tolki słavianskaja), jašče Karski pra toje pisaŭ. Ale jość źviestki pra vykarystańnie reliktavaha vostraha G ci to papieramienna G/H va ŭschodnich kryvičaŭ u 19-20 st. To bo čarhavańnie G/H z pastupovym źmiaščeńniem u polš "papularny ŭ tyja časy" frykatyŭny H adbyvałasia ciaham tysiačahodździa ci nie bolš.
Nie zhodzien. Biełaruskaja mova zachoŭvaje amal što ŭsie charakterystki starasłavianskaj fanietyki. Prosta hladzieć treba na mieńšyja starejšyja (navat choć i reliktavyja) dyjalekty, a nie na bolšaść.
A voś admaŭlać biełaruskaj movie ŭ suviazi sa staražytnaściu - voś dzie hańba! Usiu starasłavianskaść maskalu addali.