Jak u siaredniaviečnym Połacku «pościli kocikaŭ» na ścianie carkvy
Na ścienach samaha staražytnaha chrama Biełarusi, połackaj Spasa-Praabraženskaj carkvy, navukoŭcy adkryli 4000 nadpisaŭ CHII—XIX stahodździaŭ. Što i dziela čaho pisali prodki? Raskazvaje historyk Ina Kalečyc, aŭtar manahrafii pra carkoŭnyja hrafici.
Archimandryt piŭ i kajaŭsia
Pra toje, što na ścienach chrama jość nadpisy, stała viadoma ŭ XIX stahodździ, kali paabsypałasia alejnaja farba, jakaja ich chavała.
Samy rańni datavany zapis — 1189 hod. Heta zapis pra śmierć Paŭła — mahčyma, śviatara. Pobač zapis «Prestaviłasia Alena Paŭłaŭna» — mahčyma, jaho dačka.
Nastupnyja datavanyja nadpisy— z XV stahodździa. Samy poźni zapis— ad 8 žniŭnia 1832 hoda.
Nadpisy sustrakajucca paŭsiul. Na nižnim jarusie carkvy — u ałtary, achviarniku, dyjakańniku… Vialikaja kolkaść na słupach — na kožnym da šaścisot nadpisaŭ moža być. Nadpisy jość navat u arkasolijach — paŭkruhłych pachavalnych nišach u ścienach. Tam chavali ihumieńniaŭ, moža, kahości z kniažackaj siamji. Samy vialiki arkasolij pryznačaŭsia dla pachavańnia Jeŭfrasińni, ale jana pamierła ŭ Jerusalimie. I ŭsio ž u hetaj nišy, mahčyma, niechta byŭ pachavany.
Nad pachavańniami śviatar pavinien byŭ stajać i čytać malitvu. Na častcy ścienki arkasolii adkryta šmat nadpisaŭ, naprykład, archimandryta Iaana, jaki žyŭ niedzie ŭ XIV stahodździ. Jon napisaŭ z pamyłkaj: «Hospadzie, pamažy rabu svajmu anchimadretu Iavanu», a źvierchu jość prypisačka: «A piŭ jesḿ».
To bok archimandryt vypivaŭ i kajaŭsia ŭ hetym. Nadpis aformleny cudoŭna: ramačka ŭsia ŭ dyjahanalnych linijach, heta značyć, što archimandryt mieŭ čas: stajaŭ tam, maliŭsia i voś napisaŭ.
Nadpisy ŭ kielli Jeŭfrasińni
Jość hrafici i na vierchnim jarusie carkvy. Na chorach, u dźviuch kiellach — niedzie pa tysiačy nadpisaŭ u kožnaj. Heta amal vyklučna nadpisy škalaroŭ, studentaŭ jezuickaha kalehiuma: łacinskija, kanca XVI—XVIII stahodździaŭ.
Adna z kiellaŭ naležała prapadobnaj — miesca jaje malitvaŭ. Restaŭratary znajšli ŭ kielli bałkon — heta jak u vahonie druhaja palica. Miarkujuć, što tam Jeŭfrasińnia spała, u hałavach navat zachavaŭsia vialiki kamień.
Ličyli malitvy za dušu
Uvohule, nadpisy sustrakajucca va ŭsich cerkvach. Najčaściej paminalnyja: niechta pamior — pišuć jaho imia, časam hod. Pobač mahli stavić viertykalnyja rysački — heta kolkaść malitvaŭ za dušu pamierłaha.
Histaryčnyja asoby zhadvajucca mienavita ŭ takich nadpisach. Naprykład, try połackija ihumieńni, jakich my nie viedajem ni pa jakich inšych krynicach: Hanna, Kaciaryna, Akilina. I, mahčyma, Ulita, ale tam imia sapsavanaje, i my dakładna skazać nie možam. Taksama imiony jepiskapaŭ, śviataroŭ, vialikaj kniahini Uljany, žonki Alhierda.
Heta kłasičnyja nadpisy, jakija pisalisia adnolkava va ŭsich cerkvach.
Darečy, hrafici dapamahajuć vyznačyć pieršuju nazvu carkvy, eklezijonim. Bo ŭ XII—XIV stahodździach my nie viedajem, jak carkva nazyvałasia. Pieršaja, samaja staražytnaja nazva carkvy — jana zafiksavana i ŭ «Žyćci» — Śviaty Spas. Jość nadpis «Kryłas Śviatoha Spasa» (kliras) ci pišuć: «Panamar Śviatoha Spasa», abo «pabicie», bo «nie chodzić śpiavać da Śviatoha Spasa». U honar Pieramianieńnia carkva była aśviečana ŭ 1656 hodzie. Eklezijonim stavić pytańnie pra datu pieršaha aśviačeńnia carkvy: heta Spas, ale jaki z troch? Mahčyma, 29 žniŭnia.
Jość taksama zapisy-ałfavity, ad troch litar i dalej. Naprykład, zapis «abv» užo abaznačaŭ: ja viedaju litary, ja piśmienny.
Na ścienach taksama jość doŭhija šerahi litar «a»: pieršaja litara, jakuju čałaviek navučyŭsia pisać. I voś jon užo siadzieŭ i ad dušy pisaŭ hetuju litaru, pakul nie atrymaŭ, mahčyma, ad kahości. Potym jość jašče nadpisy malitoŭnyja: «Hospadzie, pamažy rabu svajmu» i imia.
Siaredniaviečny biełaruski humar
Samyja cikavyja — pobytavyja nadpisy. Jany ž i samyja składanyja dla vyvučeńnia. Takija nadpisy jość u dyjakańniku: «Pa čeravu pa chrybtu Śpiryda papa bicie puhami pajeŭ praskur adzin kanun» (kanun— heta paminalnaja viačera), a dalej: «a sie pisaŭ…» Imia aŭtara zapisu sapsavanaje, i imia Śpiryda taksama zakreślenaje. Chto sapsavaŭ? Abo hety samy Śpiryd, abo toj, chto pisaŭ, zrazumieŭ, što nie mieŭ racyi i zakreśliŭ.
Potym nadpis pra panamara Saŭku, jaki mnie vielmi padabajecca: «A Saŭka panamar Śviatoha Spasa słužyć čeravu rabotaje ciełu». Heta značyć, što jon lubiŭ pajeści i cieła svajo pieściŭ. Nadpis staranna zakreśleny, adnak jon pradrapany hłyboka, i bačnyja nižnija častki litar, pa jakich možna jaho adnavić.
Taksama cikavy zapis: «Śpiryda bicie nie chodzić pieć da Spasa». Ale sustrakalisia nie tolki surovyja nadpisy — na słupie, naprykład, jość zapis: «Śpiryd pop dobry». I pobač try malunki — profili ludziej, mahčyma, adzin ź ich Śpiryd.
I jašče adzin nadpis, jaki paviesialiŭ restaŭrataraŭ, — na aknie ŭ kielli, jakoje raniej było vychadam na halereju: «Pabicie za złyja ihranija čreva i chulen śmiech v kielje». Mahčyma, «ihranija čreva» źviazvajucca ź niejkaj ježaj, jakaja ŭ hetym čeravie bradziła.
Taksama jość cikavy malunak— partret dyjakana z podpisam, a pobač čałaviek, jaki praciahvaje ruki da jaho ŭ malitoŭnym prašeńni. A pobač nadpis: «Dyjakanu Alešku pios na šyju». Jość ža taki vyraz— «naviešać sabak». Voś taki humar Siarednich viakoŭ.
Jašče niechta zapisaŭ na ścienach carkvy siaredniaviečnuju zahadku: «Ajciec mianie radziŭ, ja radziŭ sabie žanu». Adkaz — pieršačałaviek Adam.
«Kociki»
Kali sustrakajem nadpisy ŭ ałtary, to amal dakładna možam vyznačyć aŭtarstva — dostup da ałtara mieli najpierš śviatary. Taksama tam pisali słužki i panamary. Heta zvyčajna maładyja chłopcy, jakija ŭdzielničajuć nie va ŭsim bohasłužeńni i tamu majuć volny čas. I voś u volny čas jany zajmalisia hetymi nie vielmi dobrymi spravami — pradrapvali nadpisy i malunki ŭ achviarniku (achviarnik — častka ałtarnaj prastory, dzie znachodzicca stoł, na jakim rychtujecca achviara dla pryčaścia: chleb i vino).
Tam na paŭdniovaj ścianie jość busieł, jość paŭlin, taksama pradrapanyja plecienyja arnamienty i pačvary, jakich bačyli ŭ knihach.
Vielmi cikavy malunak nad achviarnikam: šmat ruk, kala saraka, jakija paviernuty na ŭschod jak znak błasłaŭleńnia. Jość taksama voin na kani. Jon pradrapvaŭsia ź niejkaha čałavieka, jakoha mastaki viedali, tamu što jość partretnyja rysy, barada.
U carkvie taksama znachodziacca samyja rannija vyjavy katoŭ na terytoryi Biełarusi.
U prachodzie pamiž dyjakańnikam i ałtarom — try koški, i ŭsie roznyja. Adna pałasataja, pryčym pałasa na chrybiecinie idzie tak, nibyta renthien hladzim i bačym, što koška źjeła rybu. Koška idzie, u jaje adna łapka sahnutaja, a na pyscy takaja ščyraja ŭśmieška — jak u čašyrskaha kata. Druhaja kotka bačna što kałmataja, šarścinki tyrčać kupkami. A treciaja, mabyć, była čornaja ź biełymi łapami, tamu što łapy tak akreślenyja, vyłučanyja. Heta mahli być carkoŭnyja kotki, čamu nie.
Ja dumaju, što i paŭlin, vyjavu jakoha my znajšli, taksama žyŭ pry manastyry, i malunak panamary rabili z natury. Tamu što ŭ Vaŭkavysku znajšli kostki paŭlina. A ŭ knihach jość zhadki: «Pisaŭ pavinym piarom». Jak ciapier jość ručka «Parkier», tady byli piory paŭlina.
Siaredniaviečnaja mova
Pieršyja rysy biełaruskaj movy sustrakajucca ŭ nadpisach CHIII stahodździa. Naprykład, u achviarniku znojdziena adno tolki słova — «tieram». Ćviordaje biełaruskaje «r» źjaŭlajecca na piśmie! Adno słova — ale jano vartaje mnohich słoŭ.
Kali kazać pra imiony, to jany ŭ Siaredniavieččy pačynajuć pierarablacca. U tahačasnaha čałavieka było dva imieni: chryścijanskaje, dadzienaje pa kalendary, i pahanskaje, chatniaje. Chatniaje ludzi dobra razumieli, a kalandarnaje było z čužoj movy. Tamu čužyja imiony pierarablali. Naprykład, Kipryjana nazyvali Kupryjan, tak pisali i ŭ carkvie. U XVII stahodździ pačynajuć sustrakacca imiony, pieraroblenyja na łacinski kštałt: Paŭłus, Pietrus, Bazilius.
Adzin škalar adznačyŭsia: u kalehiumie vyvučałasia hrečaskaja, i vučań padpisaŭsia Simon Simanidas. A jaho adnakašniki dapisali: «biembienista, puzanista, sacyhanista». Z «puzanista» bolš-mienš zrazumieła, a nakont inšych vyznačeńniaŭ treba jašče pakapać, što jany mohuć značyć.
Žančyny, sałdaty, škalary…
Na słupach, na ścienach pisali roznymi instrumientami, što mieli pad rukoj. Naprykład, pisałam — pryładaj dla piśma: z adnaho boku zavostrany stryžań, z druhoha — łapatačka, kab pisać pa vosku i zacirać. Taksama pisali ihołkaj — tady zapisy vielmi tonieńkija, ledź-ledź bačnyja. Jość prosta kalihrafičnyja. Naprykład, «Albertus Kaspersky». Jon napisaŭ karyčnievym atramantam i pradrapaŭ ihołkaj. Taksama rabili zapisy nažom — u takich nieachajnyja, rvanyja abrysy. A studenty — takoje ŭražańnie, što jany nasili z saboj «kružały», — cyrkuli, bo sustrakajecca šmat idealna roŭnych akružnaściaŭ.
Aŭtohrafaŭ škalaroŭ — studentaŭ Połackaha jezuickaha kalehiuma — vielmi mnoha. Ich, vidać, vyvozili siudy ŭ čas vakacyj, bo ŭsie zapisy z krasavika, maja i letnich miesiacaŭ. Jany śpiavali pieśni na bierazie Pałaty, hulali, nu a chram, mahčyma, byŭ niadziejnym, bo ŭ dziejnym chramie jany nie mahli b tak siabie pavodzić.
Bolšaść pisała prosta «tut byŭ …», ale niechta i adčuvaŭ śviataść miesca — siarod škalarskich podpisaŭ jość zvaroty da Boha: pamiani, Hospadzie, pazbaŭ kar niabiesnych. Mahčyma, heta byŭ student-unijat. Taksama byŭ vypadak zvarotu da Boha i kirylicaj, i łacinkaj — vidać, kab Boh dakładna zrazumieŭ: «Pamiani Hospadzie Pomin Hospody». Taksama škalary zapisvali svaje tytuły, jakija atrymlivali ŭ kalehiumie za pośpiechi. Naprykład, zvańnie aŭdytara, paśla atrymańnia jakoha mahli praviarać chatniaje zadańnie ŭ inšych. Adzin taki škalar napisaŭ: «Philippus Azarovicz auditor poetas» — to bok jon aŭdytar paetyki, a inšy aŭdytar rytoryki, krasamoŭstva: «Laurentius Kowalsky auditor eloquentiae».
U carkvie sustrakajucca zapisy časoŭ vojnaŭ. Naprykład, na ŭschodniaj ścianie: «Času ablažeńja Połocka» — padčas abłohi Połacka.
Litary nachilenyja ŭ roznyja baki. Ja ŭjaŭlaju, jak čałaviek tam siadzieŭ pad harmatami i pisaŭ. Taksama jość zapis na łacincy, jaki čytajecca: «Miesta Połackaje pad Maskvoj». U 1579 hodzie ŭ Połacku spyniajucca vojski Stefana Batoryja. Paśla hetaha i jany, i miascovyja ŭžo pišuć dzie chočuć — u ałtary, u kiellach, na słupach, pryčym isnuje peŭnaja moda: usie pišuć pa-łacinsku «tut byŭ» — «hic fuit…» — i svajo imia dy proźvišča.
I cikava: jość taki pramiežak, prykładna ad 1581 da 1584 hoda, kali tam stajali najomniki. U hrafici sustrakajucca hałandskija, niamieckija imiony, naprykład, Hiert Fahiet, ci Iachim Zonenbom, ci Łuder Ronekien. 20 lutaha 1584 jany skłali vialiki śpis z 14-ci imionaŭ — i ŭsio. Mahčyma, heta data ich sychodu.
Žanočych imionaŭ — nie ŭ paminalnych zapisach, a ŭłasnaručna vykananych — sustrakajecca niašmat. Zofja, Chryścina, Apałonija Cechanavieckaja, jakaja ŭ podpisie adznačyła, što jana «vajavodžanka» — dačka vajavody. Jość taksama kranalny zapis, jaki, mahčyma, zrabiŭ śviatar pa svajoj žoncy: «Maja Fieŭronija» i šmat paminalnych rysak.
Źviazacca z Boham
Ludzi vybirali najlepšaje miesca dla nadpisu. Pisali pa razhrankach — stužkach pamiž ikanapisnymi siužetami, pisali pa nimbach fresak, pa vačach, pa tvarach… Kali kiryličnyja nadpisy nikoli nie sustrakajucca na vyjavach śviatych, dyk poźnija, łacinskija, iduć i pa likach, i pa fihurach… Kataliki i ŭnijaty ŭžo nie bajalisia pakryŭdzić śviatych u pravasłaŭnym chramie.
Dziela čaho rabilisia zapisy? Paźniejšyja — z metaj pakinuć pamiać pra siabie: tut byŭ… Voś u XVII stahodździ byŭ taki Hielijaš Ševierdzič ci Ševierdzic — jon piša siabie pa-roznamu. Hety Hielijaš raśpisaŭsia ŭ carkvie niekalki razoŭ — na słupach i na chorach, kab pamiać pra jaho dajšła. Adzin raz napisaŭ dakładna i datu — 15 sakavika 1661 hoda.
Źjaŭleńnie samych staražytnych zapisaŭ źviazvajecca z tym, što ludziam chaciełasia, kab stan čałavieka paśla śmierci palepšaŭ. Što treba rabić? Malicca za dušu, paminać. A materyjałaŭ dla piśma było niašmat. I imiony nanosilisia na ścianu, ściana vystupała niby matrycaj padčas bohasłužeńnia, Boh moh sčytać ź jaje infarmacyju. Mahčyma, było takoje ŭjaŭleńnie, ale dakładna my kazać nie možam.
Navukova-papularnaja lekcyja Iny Kalečyc adbudziecca 20 krasavika ŭ Centralnaj navukovaj biblijatecy Akademii navuk padčas «Biblijanočy-2018». Pačatak a 21.30.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆ-
Litoŭski daśledčyk nazvaŭ kankretnaje miesca, dzie schavanyja pareštki Vitaŭta Vialikaha
-
Trahiedyja Čornaj carkvy. Jak u 1920‑ia navukoŭcy sprabavali ŭratavać pomniki BSSR ad praletaryjaŭ
-
Jadzierny reaktar pad Minskam, jaki ŭzvodzili žychary Prypiaci. Historyja ACEC u Družnym, jakuju ŭratavaŭ i pachavaŭ Čarnobyl
Siłaviki śćviardžajuć, što zatrymali dvuch mužčyn za hałasavańnie na vybarach u KR. Ale ci možna hetamu vieryć?15
Kamientary