Alaksieju Karalu spoŭniłasia 70 hadoŭ — hutarka

U dzień svajho 70-hodździa hałoŭny redaktar hazety «Novy čas», paplečnik Hienadzia Karpienki, palityk, žurnalist i historyk Alaksiej Karol raspavioŭ Svabodzie pra «samy cikavy peryjad svajho žyćcia» — 90-ja hady, kali Biełaruś damahłasia niezaležnaści, a paśla straciła amal usie nabytki nacyjanalnaha Adradžeńnia.

«Ja syn palitsupracoŭnika, jakoha chacieli vysłać na Kałymu»

— Spadar Alaksiej, vy naradzilisia ŭ miastečku Kopyś Aršanskaha rajonu, tam ža, dzie i Alaksandar Łukašenka. Ci jość niejkija dziciačyja ŭspaminy, jakija źviazvajuć vas i budučaha prezydenta?

— U Kopysi ja znachodziŭsia tolki pieršy hod svajho žyćcia. Naradziŭsia ja tam z toj pryčyny, što kali pačałasia vajna, maja maci ŭciakła tyłami ź Biełastoku ŭ Kopyś, dzie žyŭ jaje baćka. A baćka moj udzielničaŭ u aperacyi «Bahratyjon», vyzvalaŭ Biełaruś, atrymaŭ adpačynak i pryjechaŭ u Kopyś z-pad Kionihsberhu. Voś tak i atrymaŭsia ja. U 1946 hodzie baćka moj viarnuŭsia z frontu, i žyćcio pajšło pa-inšamu — my žyli ŭ Kaściukovičach, da siomaha klasu ja chadziŭ u škołu ŭ Smarhoni, dzie baćka ŭznačalvaŭ rajvykankam, zatym — u Maładečnie, a samastojnaje žyćcio ŭžo prachodziła ŭ Miensku.

— Vaš baćka byŭ partyjnym sakratarom. Jak jon staviŭsia da vašych niezaležnickich pohladaŭ?

— U mianie ź im składvalisia cudoŭnyja adnosiny. Sprava ŭ tym, što ŭ 1937 hodzie jon ledź nia byŭ represavany na apošniaj stadyi. Ja navat znajšoŭ dakumenty ŭ archivie, jakija śviedčać pra toje, jakija jamu davali vymovu ŭ časy represijaŭ, za što vyklučali z partyi. Apošniaj stadyjaj była b Kałyma, ale ŭ 1938 hodzie, kali systema pierastupała z nahi na nahu, kali zamiest Jažova pryjšoŭ Bieryja, była častkovaja reabilitacyja, što i vyratavała baćku ad vysyłki. Jon pajšoŭ na front dobraachvotnikam, prajšoŭ usiu vajnu na pieradavoj. Tamu majo vychavańnie nie było ŭ dohmatach. Kali išła pierabudova, ja pytaŭ u baćki, ci adčuvaŭ jon i jaho paplečniki ŭ 30-ja hady, što niešta nia tak. Jon adkazvaŭ, što tak, adčuvali, asabliva, kali pa Prypiaci išli baržy z zekami, jakija vyvozili ŭ vysyłku niavinnych ludziej.

«U pieršym klasie mnie stavili koł za słova «Stalin» z małoj litary»

— To vaša valnadumstva mahło prajavicca ŭžo ŭ vielmi maładym uzroście?

— Tak. Pieršy taki vypadak byŭ u pieršym klasie. Ja napisaŭ słova «Stalin» z małoj litary i atrymaŭ za heta «koł». Baćkoŭ navat vyklikali ŭ škołu. Praviali hutarku, davodzili niešta. Byŭ šum vakoł mianie, ale nijakich surjoznych nastupstvaŭ ni dla mianie, ni dla baćki nie było — išoŭ 1954 hod.

— Vy kandydat histaryčnych navuk i aŭtar troch knih i manahrafijaŭ: pra Pieršuju rasiejskuju revalucyju 1905–1907 hadoŭ, pra Druhi źjezd RSDRP i pra Ŭsievałada Ihnatoŭskaha. Adnu ź ich vy pisali pad doktarskuju dysertacyju. Čamu nie abaranilisia?

— Tamu što pačałasia pierabudova, i ja pajšoŭ u palityku, kirujučysia tym, što jaje cikaviej rabić, čym apisvać. A tam užo ŭsio abrynułasia — i vučonyja saviety, i ŭsio inšaje, tamu mianie heta ŭžo nie cikaviła. Vučonyja stupieni važnyja ŭ navucy tady, kali ty joj niepasredna zajmajeśsia ci kali žyvieš u hetaj ustanovie. A kali ŭžo rynulisia my ŭsie ŭ palityku, natchnionyja perspektyvaj demakratyzacyi, heta byŭ, pa sutnaści, paryŭ, jaki achapiŭ na toj čas pracentaŭ na 70 usie navukovyja koły. Inšaja sprava, što paśla taho, jak pačaŭsia adkat, balšynia viarnułasia na raniejšyja miescy, ale častka zastałasia aktyŭnymi praciŭnikami aŭtarytarnaha režymu.

«Kali b Hienadź Karpienka byŭ zarehistravany ŭ 1994 hodzie kandydatam, vyniki vybaraŭ byli b zusim inšyja»

— Vy ŭ demakratyčnym ruchu ź pieršych hadoŭ adnaŭleńnia Niezaležnaści. Ale hety čas byŭ niadoŭhi. Na vaš pohlad — jakaja padzieja zrabiłasia tym samym «punktam nieviartańnia», paśla jakoha demakratyčnyja siły ŭžo nie mahli kardynalna paŭpłyvać na sytuacyju? Zabarona referendumu ŭ 1992-m? Prezydenckija vybary 1994-ha? Niešta jašče?

— Nie, hety momant byŭ paźniej. I dakładna, na moj pohlad, jaho vyznačyŭ Hienadź Karpienka, kali ŭ 1999 hodzie my byli ź im u Prazie. Tady jon vyrašaŭ dla siabie balučaje pytańnie — iści na virtualnyja prezydenckija vybary 1999 hodu ci pakinuć siabie dla ŭdziełu ŭ sapraŭdnych vybarach 2001 hodu. Jon vielmi napružana pra heta dumaŭ, my razmaŭlali ŭsiu noč, jedučy ŭ adnym kupe. I skazaŭ jon takuju frazu: «Vybary 2001 hodu jašče realna vyjhrać, potym systema ŭmacujecca nastolki, što budzie biessensoŭna niešta rabić». Ja pahadžajusia z Karpienkam — na vybarach 2001 hodu jašče byŭ šaniec dla demakratyčnych siłaŭ, hety i byŭ «punkt nieviartańnia». Maja acenka — na tych vybarach jon moh by stać adzinym kandydatam ad apazycyi, bo ŭsie polusy demakrataŭ jaho b uspryniali i pryniali. Nu, i viadoma, što Hienadź Karpienka da tych vybaraŭ nie dažyŭ…

— A ci ličycie, što Hienadź Karpienka moh by vyjhrać vybary 1994-ha, kali b byŭ zarehistravany ŭ jakaści kandydata ŭ prezydenty?

— Kali b jon udzielničaŭ, to vynik vybaraŭ byŭ by inšy. Niedaremna jaho vyłučeńnia nie chacieli ni Kiebič, ni apazycyja BNF. Jakija byli dapuščanyja Hienadziem Karpienkam pamyłki? Jon išoŭ dosyć marudliva da rašeńnia brać udzieł u vybarach. Jon sam kazaŭ mnie pra heta ŭ 1999 hodzie, što jamu nie chapała apantanaści, maŭlaŭ, jon to da Zianona schodzić, to z Kiebičam pieramović u łaźni. Nierašuča, karaciej, išoŭ. Heta jaho ŭłasnaja acenka. Što da 1994 hodu, kali Karpienku nie zarehistravali kandydatam, u nas była takaja acenka: u toj sytuacyi pry nastroi ludziej, kali jany jašče nie adkacilisia całkam ad demakratyi, ad pamknieńniaŭ da pieramienaŭ, jon byŭ najlepšaj fihuraj. I haspadarnik, i deputat, i novaja partyja. Kali my źbirali podpisy za jaho vyłučeńnie, to adčuvali — jon narmalna ŭsprymajecca samymi roznymi płastami biełarusaŭ, i jany b addavali za jaho hałasy.

«Asensavańnie pamyłak apošnich 20 hod — jašče napieradzie»

— Vy skazali, što punkt nieviartańnia — 2001 hod. Razam z tym mienavita referendum 1995 hodu časta nazyvajuć śmiarotnym udaram pa apošniaj chvali nacyjanalnaha Adradžeńnia. Jak vy dumajecie — ci realna tady było jaho paźbiehnuć, praduchilić? Što pavinny byli zrabić demakratyčnyja siły, kab atrymać inšy vynik? I ci ŭvohule taki inšy vynik byŭ mahčymy?

— Ja zhodny z tym, što heta byŭ śmiarotny ŭdar pa nacyjanalnym Adradžeńni. Ci była demakratyčnaja alternatyva — pra heta idzie sprečka da hetaha času. Moj adkaz — była, kali b nie było šerahu pamyłak, jakija byli zrobleny jašče da hetaha referendumu. Treba było pryniać bolš istotny zakon ab partyjach, nie dapuścić u 1994 hodzie da ŭdziełu ŭ vybarach papulista (a toje, što hety čałaviek — papulist, było vielmi dobra bačna ŭžo tady). Kali ŭ 1995 hodzie ŭłada była ŭ rukach Łukašenki, było ciažka supraćstajać. Taksama ŭ 1995-m navat siarod demakratyčnych siłaŭ nie było ahulnaha planu dziejańniaŭ. Šerah hetych pamyłak abjadnalisia ŭ łancužok i vyznačyli vynik referendumu. Ja dumaju, što jašče raniej pamyłkaj było toje, što apazycyja pahadziłasia na ŭviadzieńnie pasady prezydenta (pry pryniaćci Kanstytucyi 1994 hodu deputaty apazycyi BNF hałasavali suprać. — Red.). Kali treba skazać dvuma słovami, to ja skažu nastupnaje — adkat adbyŭsia praz słabaść nacyjanalnaj elity, mienavita jaje niaśpiełaść nie dazvoliła nam vyjści na svajho Haŭła, a pryviała da zusim inšaj fihury.

— Jak palitolah ci dapuskajecie vy daśledavańni kštałtu «što było b, kali b…» — abo heta biessensoŭna i historyja sapraŭdy nia maje ŭmoŭnaha ładu?

— Na žal, historyja sapraŭdy nia maje ŭmoŭnaha ładu. Ale jak adzin sa sposabaŭ vyvučeńnia minułaha z farmulavańniem linii svaich pavodzinaŭ u sučasnym — heta cudoŭny metad. Inšaja sprava, što časami nia chočacca adkazvać na takija pytańni, bo ŭ ich zakładzienaje ŭkazańnie na peŭnyja pamyłki. Ale jak analiz, jak sposab acanić tuju sytuacyju heta całkam maje prava na isnavańnie. Tym bolš, kali ŭziać našu sytuacyju z 20-hadovym adkatam ad demakratyi, to zrazumieła, što daloka nia ŭsie pamyłki asensavanyja analitykami i palitykami. Jość memuary — i heta cudoŭnaja dapamoha. Ale analityčnaja praca, manahrafii, doktarskija dysertacyi pra hety peryjad — jany jašče napieradzie.

«Łukašenka — paśla Paźniaka i Karpienki»

— Kali b vy rabili taki analiz, to jak by vyznačyli miesca Łukašenki ŭ historyi Biełarusi?

— U historyju jon uvajšoŭ. Ale paśla Zianona Stanisłavaviča Paźniaka i Hienadzia Dźmitryjeviča Karpienki. Acenki Łukašenki buduć chutčej admoŭnyja. Pazytyŭnyja acenki mahli b być, kab jon ustalavaŭ aŭtarytarny režym raźvićcia, jon ža adrazu ŭstalavaŭ aŭtarytarny režym stahnacyi.

— Ciapier vy žurnalist i redaktar. Raniej uznačalvali hazetu «Zhoda», ciapier — «Novy čas». Padzialiciesia receptam vyžyvańnia niezaležnaha vydańnia ŭ zaležnym i niedemakratyčnym asiarodździ.

— Ideał aŭtarytarnaha i tatalitarnaha režymaŭ — adsutnaść luboj alternatyŭnaj apazycyjnaj presy. Jon byŭ realizavany ŭ SSSR i ŭ hitleraŭskaj Niamieččynie, dzie byli tolki padpolnyja ŭlotki i viadomaja raspłata za ich. Na sučasnym etapie taki ideał akazaŭsia nie pad siłu aŭtarytarnamu režymu ŭ Biełarusi. I zdajecca, što nie pad siłu jon i režymu ŭ Rasiei. Tamu pravodzicca inšaja palityka — trymać niezaležnyja ŚMI ŭ zvužanym da nielha varyjancie, u hieta. Heta daje mahčymaść apazycyjnym niezaležnym siłam vydavać ŚMI, jakija prytrymlivajucca pryncypaŭ abjektyŭnaści. Takija ŚMI mohuć raźličvać na salidarnuju źniešniuju padtrymku. A druhaja častka receptu vielmi prostaja — pracavać, nie zdavacca, imknucca rabić svaju spravu.

* * *

Alaksiej Karol naradziŭsia ŭ 1945 hodzie ŭ miastečku Kopyś Aršanskaha rajonu Viciebskaj vobłaści. Baćka paśla frontu pracavaŭ partyjnym sakratarom i staršyniom vykankamaŭ u roznych rajonach Biełarusi. Maci była nastaŭnicaj. Škołu skončyŭ u Maładečnie, potym — Mienski pedinstytut u 1971 hodzie.

Historyk, kandydat histaryčnych navuk. Kandydackuju dysertacyju abaraniŭ pa temie pavajennaj akupacyi Niamieččyny ŭ 1945–47 hadach. Pracavaŭ u Instytucie historyi AN BSSR, Instytucie historyi partyi pry CK KPB.

Aŭtar troch knih i manahrafijaŭ: pra Pieršuju rasiejskuju revalucyju 1905–1907 hadoŭ, pra Druhi źjezd RSDRP i pra Ŭsievałada Ihnatoŭskaha.

U kancy 80-ch pisaŭ daviedki na reabilitacyju Źmitra Žyłunoviča i Ŭsievałada Ihnatoŭskaha, a taksama inšych «nacdemaŭ», represavanych u 20–30-ja hady 20 st.

Adzin z zasnavalnikaŭ Partyi narodnaj zhody. Niekalki razoŭ byŭ inicyjataram abjadnańnia sacyjał-demakrataŭ. U 2004 hodzie balatavaŭsia ŭ parlament u Maładečnie. U časie vybaraŭ 2006 hodu byŭ davieranaj asobaj Alaksandra Kazulina.

Z 1992 hodu vydavaŭ niezaležnuju hazetu «Zhoda», jakuju zakryli za dva dni da vybaraŭ 17 sakavika 2006 hodu — za karykatury na praroka Muchameda. Pa fakcie pieradruku hetych karykaturaŭ była zaviedzienaja kryminalnaja sprava, u jakoj Alaksiej Karol byŭ śviedkam.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0