Соф'я Сапега: Пратасевіч нагаварыў на мяне цэлы том крымінальнай справы

— Давайце ўспомнім 23 мая — дзень пасадкі самалёта Ryanair. Як ён для вас прайшоў?

— Мы рана ўсталі: рэйс быў аб 11‑й раніцы, а да аэрапорта яшчэ трэба было дабрацца на цягніку.

І вось мы прачынаемся, і Раман раптам кажа: «Слухай, мне прыснілася, што мы з табой сядаем у Мінску і там пачынаецца нешта вельмі дрэннае».

Што менавіта адбывалася ў сне далей, ён ужо не памятаў.

Тут, напэўна, варта трохі расказаць перадгісторыю. Мы паляцелі ў Грэцыю на два тыдні: спачатку ў Афіны, потым на пароме адправіліся на Крыт. Да гэтага шмат і доўга працавалі, таму проста хацелі адпачыць. Так атрымалася, што там жа аказалася Святлана Ціханоўская. Яе Офіс папрасіў Рамана пафатаграфаваць іх дэлегацыю, а я ў гэты час займалася сваімі справамі: шпацыравала, хадзіла па горадзе, глядзела славутасці. Увогуле, адпачывала і наогул ні пра што такое не думала.

Пры гэтым для нас гэта паездка была яшчэ і магчымасцю наладзіць адносіны. Да таго моманту яны ўжо пачыналі трашчаць па швах, і, напэўна, мы абое спадзяваліся, што змена абстаноўкі дапаможа. 

— То бок вы вылецелі з Афін спакойна, ніякіх падазроных людзей, сачэння?

— Наогул, сёе-тое было. Яшчэ калі мы ляцелі з Вільні ў Афіны, нас везлі да самалёта на спецыяльным аўтобусе. Побач стаяў мужчына. Тады яшчэ дзейнічалі кавідныя абмежаванні, усе былі ў масках. І раптам ён пазнае Рамана і пытае наўпрост: «О, а вы выпадкова не Пратасевіч?»

Рома адразу неяк замяўся, было відаць, што яму некамфортна. Але адказаў: «Ну так». А мужчына кажа: «Я наогул не маю дачынення да пратэснай дзейнасці, але вас пазнаў». Мяне тады ніхто не ведаў: я нідзе асабліва не з'яўлялася і твар публічна не паказвала. Пасля гэтага мы спакойна паляцелі ў Афіны.

А потым, ужо пасля Крыта, мы вярнуліся ў Афіны і на наступны дзень стаялі ў чарзе на рэйс да Вільні. Вакол я не чула рускай мовы, дый самі мы маўчалі. І тут ззаду падышоў нейкі невысокі, зусім непрыкметны мужчына ў чорнай кепцы. Ён спытаў: «Гэта рэйс у Вільню?» Мы павярнуліся. Я прамаўчала, а Раман адказаў: «Так». Мужчына сказаў: «Ну, зразумела», — і пайшоў. Больш я яго ніколі не бачыла — ні ў самалёце, ні пасля.

— Далей вы селі ў самалёт, спакойна леціце — і тут абвяшчаюць, што давядзецца сесці ў Мінску. Як вы гэта ўспрынялі?

— Была ўжо прыкладна гадзіна дня. Я сядзела ў навушніках, задрамала.

Разумела, што хвілін праз пятнаццаць-дваццаць мы павінны прызямліцца, і тут раптам па гучнай сувязі абвяшчаюць, што з-за нейкай пагрозы нам трэба садзіцца ў Мінску. У мяне не было нейкай бурнай рэакцыі: я не крычала, не плакала. Але ў нейкі момант заўважыла — трасуцца калені. Пры гэтым у галаве ўсё было абсалютна ясна, я разумела, што адбываецца.

А вось Раман пачаў крычаць сцюарду: «Нельга, не трэба цяпер саджаць самалёт, гэта за намі!» Ён вельмі моцна запанікаваў, у яго літаральна пачалася істэрыка. Таму, калі я чую пра тое, што ён нібыта ўсё ведаў загадзя і быў агентам КДБ…

— Разведчыкам.

— Разведчыкам, так. Дык вось, мне складана ў гэта паверыць, зыходзячы з таго, што я бачыла сама. Я не магу залезці яму ў галаву і ведаць дакладна, пра што ён думаў — ды і не хачу. Але ў той момант ён выглядаў як чалавек, які сапраўды спалохаўся і зусім не разумеў, што рабіць. І вось гэтыя эмоцыі, а таксама тое, што я бачыла за ўвесь час нашых адносін, зусім не вязалася ў мяне з вобразам чалавека, які ўсё гэта загадзя ведаў і кантраляваў. Бачу ў ім чалавека, у якога быў нейкі жывёльны страх, ён баяўся, што яго заб'юць.

Ён адразу аддаў мне ўсю сваю тэхніку. А я ў той момант, сама не ведаю як, уключыла тэлефон і змагла патэлефанаваць.

— Вы паспелі папярэдзіць людзей з «Чорнай кнігі Беларусі»?

— Так. Я патэлефанавала Данілу Багдановічу (адзін з арганізатараў праекта «ЧКБ», у якім працавала Соф'я Сапега) і сказала: «Даніла, мы садзімся ў Мінску. Мяне, хутчэй за ўсё, пасадзяць». І ўсё. Ну, а што яшчэ я магла зрабіць, знаходзячыся ў паветры?

Вядома, я дапускала, што мяне могуць затрымаць. Але ўяўляла гэта зусім інакш: што-небудзь накшталт маскі-шоу, мяне схопяць на вуліцы і адвязуць. Але каб пасадзіць самалёт і зрабіць такое на ўвесь свет… Што нават ХАМАС будзе адмаўляць дачыненне да таго, што адбываецца… Я нават уявіць сабе гэтага не магла.

— Раман паспеў каго-небудзь папярэдзіць?

— Не. Мне здаецца, паніка проста цалкам адключыла ў яго здольнасць хоць неяк рацыянальна думаць. Ён вельмі моцна спалохаўся.

Далей, ужо пасля выхаду з самалёта, пачалося нейкае паказальнае шоу: ператрус, сабакі. Натуральна, нічога не знайшлі. Усіх пасажыраў папрасілі прайсці ў аэрапорт для мытнага кантролю. Я не магу дакладна сказаць, з якой службы былі людзі, якія нас сустракалі, але, наколькі памятаю, адзін з іх быў у форме. Менавіта ён завёў Рамана. А я засталася стаяць у чарзе. Мы з Раманам разышліся ў розныя бакі, як быццам наогул не ведаем адзін аднаго.

Павялічыць

— Ужо тады мая псіхіка пачала сябе абараняць, я была дзіўна сабранай. Мы даволі доўга чакалі, пакуль нас выпусцяць з самалёта. Ззаду мяне стаяла кампанія літоўцаў, якія абмяркоўвалі фатаграфію з твітара, дзе было бачна, як забіраюць Рамана. Я трохі ведаю літоўскую, таму зразумела, пра што яны кажуць, і папрасіла паказаць здымак. Яны паказалі. Малады чалавек, які стаяў перада мной, спытаў: «Гэта твой хлопец?» Я адказала: «Так». Ён сказаў: «Мне вельмі шкада».

Астатнія таксама пажадалі мне трымацца. І тады я зразумела, што трэба хоць бы паспрабаваць падстрахавацца. Напісала маме: «Калі я табе праз паўгадзіны не напішу, мама, мне патрэбны адвакат». Яна адразу адказала: «Сонечка, Сонечка, што адбываецца?» Я паўтарыла паведамленне. Тады я ўжо разумела, што ўсё вельмі дрэнна. Не тое каб думала, што цяпер памру, але адчувала: маё жыццё вось-вось зменіцца самым непрадказальным чынам. І я зусім не ўяўляла, што будзе далей.

Як потым высветлілася, бацькі ў той дзень слухалі радыё. Там паведамілі, што самалёт, які ляцеў з Афін у Вільню, не даляцеў да пункта прызначэння і сеў у Мінску.

«Я ўбачыла высокага рудавалосага мужчыну ў атачэнні супрацоўнікаў ГУБАЗіКа. Гэта быў Артур Гайко»

Павялічыць

— Як увогуле сябе пасажыры паводзілі? Прапаноўвалі дапамогу?

— Абсалютна спакойна, усе прышпілілі рамяні і чакалі пасадкі, быццам гэта нармальна. Потым мы выйшлі з самалёта і ўвайшлі ў будынак аэрапорта. Мытнікі сталі запрашаць жанчын на надгляд. Я падумала: «Гэта па мяне». Пастаяла пару хвілін, а потым разважыла: навошта прымушаць людзей чакаць? У кагосьці яшчэ перасадка ў Вільні, людзі могуць спазніцца на свае рэйсы. Ну пастаю апошняй — і што? Якая розніца, выйду я першай ці ў канцы? У выніку пайшла адной з першых. У мяне быў маленькі чамаданчык, кілаграмаў на восем, не больш. Яго праверылі — нічога не знайшлі.

І тут падыходзяць двое супрацоўнікаў аэрапорта: «Вы Сапега Сафія Андрэеўна?» — «Так». — «Пройдземце».

Яны забралі мой пашпарт і правялі яго праз усе прапускныя пункты, дзе скануюць дакументы. Выйшла так, быццам я сама прайшла кантроль. Вельмі смешна, вядома. Потым мяне завялі ў невялікі пакой. Там я ўбачыла высокага рудавалосага мужчыну ў атачэнні супрацоўнікаў ГУБАЗіКа. Гэта быў Артур Гайко (агент спецслужбаў, які быў укаранёны ў апазіцыйныя структуры праз «Чорную кнігу Беларусі» — НН). І ў гэты момант я падумала: «О, чорт!»

— Як вы пазналі яго, вы хіба бачыліся?

— Не, ніколі. Але я пазнала яго па голасе. Я ўвогуле добра адрозніваю галасы, а мы ж абменьваліся галасавымі паведамленнямі. У той момант краем вока заўважыла, што справа стаіць Раман, тварам да сцяны. Супрацоўніца аэрапорта правярала мае рэчы і апісвала іх, а Гайко стаяў над мной. Потым мяне адвялі да машыны. І, як мне здаецца, магчыма, менавіта прысутнасць Гайко адыграла ролю ў тым, што мяне не збівалі.

— Рамана білі?

— Не ў прамым сэнсе гэтага слова. Там ёсць такая сістэма: цябе зацягваюць сцяжкамі і выкручваюць рукі так, што становіцца вельмі балюча. Кулакі для гэтага не патрэбныя.

— Ён крычаў?

— Я не магла гэтага чуць, паколькі ён ехаў разам з амапаўцамі ў мікрааўтобусе, а я — у легкавой машыне з губазікаўцамі. Сядзела пасярэдзіне ззаду: злева і справа — па губазікаўцу. Наперадзе быў кіроўца — таксама губазікавец — і Артур Гайко.

— Вам неяк растлумачылі, чаму пасадзілі самалёт?

— Усяляк адмаўляліся: маўляў, гэта не мы, мы тут ні пры чым, нас проста выклікалі і паставілі перад фактам. Кожны скардзіўся, што яго нечакана паднялі ў выхадны — гэта была нядзеля, калі я не памыляюся. Але ўжо тады ў мяне ўзнікалі пытанні.

Калі ўсіх выклікалі зусім нечакана, як яны здолелі сабрацца ў адной машыне і дабрацца да аэрапорта за дваццаць хвілін? Не думаю, што яны жылі ў адным доме і выпадкова ехалі ў адным кірунку.

— Раман Пратасевіч у інтэрв'ю Марату Маркаву на АНТ расказваў, што нібыта Вячорка, Рудзік, Багдановіч і «Кіберпартызаны» арганізавалі пасадку самалёта з вамі, каб потым нібыта еўрапейскія краіны ўвялі санкцыі. Што думаеце з нагоды гэтых заяў?

— Я лічу, што гэта проста абсурдная версія чалавека, які быў не ў сабе. Калі задумацца, у ёй няма ніякай логікі: навошта людзям, якія займаліся дакументаваннем злачынстваў беларускіх сілавікоў, арганізоўваць пасадку самалёта з намі, падвяргаць нас саміх небяспецы, каб потым дабіцца ўвядзення санкцый? Санкцыі і без таго ўводзіліся ў адказ на дзеянні беларускіх улад, і для гэтага не трэба было ладзіць такую гісторыю.

Што тычыцца версіі пра тое, што хтосьці перадаў інфармацыю пра наш пералёт, я не магу дакладна сказаць, адкуль яна ўзялася. Таму я б падзяляла рэальныя факты і заявы, якія гучалі ўжо пасля таго, што здарылася. Сама я не бачу пераканаўчых падстаў лічыць, што пасадка самалёта была арганізавана кімсьці з тых, каго ён пералічваў.

«Знайшла нешта накшталт каменьчыка ці кавалачка мыла і напісала ім на бруднай зялёнай сцяне: «Я тут памру»

Павялічыць

— Што адбывалася, пакуль вас везлі ў ГУБАЗіК?

— Па дарозе захацелася курыць. Тады я карысталася «айкосам» і разумела, што сваёй прылады ў найбліжэйшыя гады, хутчэй за ўсё, не ўбачу. Таму проста сказала ўголас: «Хачу курыць». Мне прапанавалі цыгарэту, але з умовай: «Будзеш добра сябе паводзіць — атрымаеш». У выніку мы пакурылі ўжо ў дворыку ГУБАЗіКа на Рэвалюцыйнай. Потым мяне адвялі ў кабінет, дзе, як я разумела, павінны былі праводзіцца працэсуальныя дзеянні. Але ўсё, што адбывалася далей, ужо не мела нічога супольнага ні з законам, ні з захаваннем якіх-небудзь правоў.

— Вы маеце на ўвазе «пакаяннае» відэа, якое яны з вамі на фоне дзвярэй запісалі?

— Мала таго, што яны пісалі пратакол аб затрыманні, будучы ў пастарунку, дык яшчэ і гэта «пакаяннае» прымусовае відэа. Жахліва не хацела гэтага рабіць. Мы запісвалі яго двойчы, таму што я пастаянна запіналася. Спачатку яны ўвогуле хацелі павесіць за маёй спінай беларускі чырвона-зялёны сцяг, але я адмаўлялася што-небудзь запісваць на яго фоне.

Тады Гайко сказаў: «Ды нахран прыбяры гэты беларускі сцяг. Зараз будзе тэкст, яна яго скажа — і ўсё, мы пойдзем». Адзін з супрацоўнікаў ГУБАЗіКа, невысокага росту, проста сказаў: «Ты альбо чытаеш тэкст, альбо мы цябе тут зараз паб'ем». Мяне дома ніколі не білі, і я не хацела, каб мяне збілі ў гэтым месцы. У выніку я прачытала ўсё, што мне далі. Здаецца, па самім відэа было зусім зразумела, што я проста кажу завучаны тэкст і кажу гэта не па ўласнай волі.

Пасля гэтага мяне адвезлі ў Следчы камітэт. Там я даведалася, што затрыманая па артыкуле аб арганізацыі масавых беспарадкаў, хаця я да гэтага не мела ніякага дачынення.

У ІЧУ на Акрэсціна разам з іншымі супрацоўнікамі мяне прывёз Артур Гайко. Здаецца, думаў, што я не разумею, хто ён. Але я яго пазнала і да таго моманту ўжо досыць выразна ўсвядоміла, як менавіта ўцякала інфармацыя з ЧКБ.

А потым было вельмі балюча разумець, што шмат людзей думалі, што менавіта я іх здала. Гэта было жахліва крыўдна. Напэўна, гэта адно з найцяжэйшых перажыванняў пасля ўсяго, што здарылася. Я сама аказалася ахвярай здрады, але ў вачах некаторых была здрадніцай, якая здавала.

— А вы не рабілі гэтага?

— Не. Адзіны, пра каго я гаварыла, — гэта Багдановіч: так, ён быў у ЧКБ, так, ён быў у Infopoint, да якога меў дачыненне Франак Вячорка. Яшчэ я гаварыла, што Пратасевіч працаваў на Nexta. Але, наколькі я разумею, да таго моманту інфармацыя ў іх і так ужо была. Раман пазней расказаў мне, што ў іх ёсць усе супрацоўнікі, усе ўдзельнікі і іншыя датычныя асобы. А гаварыць пра кагосьці яшчэ мне было складана. Я асабіста не ведала людзей, якія дасылалі інфармацыю ў ЧКБ: усе мелі зносіны пад нікамі. Быў толькі адзін чалавек, якога я ведала асабіста па перапісцы. Ён служыў у міліцыі і дасылаў фотаздымкі сваіх тагачасных калег, а таксама ўнутраную перапіску з іх працоўнага чата.

Я ніколі пра яго не расказвала — спадзявалася, што яму пашанцавала больш, чым мне. Яшчэ да майго затрымання прапаноўвала з'ехаць, прасіла: «Калі ласка, калі штосьці здарыцца, напішыце нам — мы вас вывезем». Ён адказваў: «У мяне мама хворая. Я нікуды не паеду». Гайко бачыў нашу перапіску. У выніку гэтага мужчыну таксама затрымалі. Ужо пазней, калі я чытала матэрыялы сваёй справы, убачыла, што яму ўсё ж такі не ўдалося выратавацца. Яго сапраўды пасадзілі. Я не ведаю, што ў выніку стала з ім і яго мамай, і гэта да гэтага часу цяжка. 

Павялічыць

— Пратасевіч казаў, што ягоныя паказанні ёсць у 200−300 крымінальных справах…

— Так, ён даваў іх з першага дня.

— А ў вас якія-небудзь паказанні па іншых крымінальных справах бралі?

— Так, і гэта была адна крымінальная справа — былога следчага Яўгена Юшкевіча. Пры тым што я ніколі яго не бачыла. Так выйшла, што, калі яны нарэшце даламалі мой ноўтбук, знайшлі перапіскі ў нейкай групе, дзе ён таксама быў. Я так зразумела, у яго было шмат доступаў да шматлікіх важных груп. І з усіх вядомых фактаў, якія я ўвогуле магла паведаміць, — ён быў у Літве, рабіў нешта вельмі важнае, але потым раптам паехаў у Беларусь.

Я сапраўды тады сказала, што, магчыма, ён недзе быў у нейкіх чатах, у яго былі доступы, але ён не працаваў з намі ў ЧКБ, яго ніколі не бачыла, ведаю, што ў яго ёсць сабакі і была прыгожая дзяўчына. Не тое каб я шмат расказала і не тое каб гэта была вялікая таямніца — я проста сказала, што ведаю, разумеючы непрыдатнасць гэтай інфармацыі. У мяне спыталі, чаму ён вярнуўся назад, я адказала: «Не ведаю, для мяне гэта слабы розум і адвага». Не варта было, дурасць, прызнаюся, але гэта запісалі даслоўна ў пратакол.

Мы пабачыліся з Яўгенам у верасні 2026 года, калі іх вызвалілі. Ён адразу кажа: «Слабы розум і адвага?» — і ўсміхаецца. Я кажу: «Так, так, прабач, калі ласка». Ён засмяяўся: «Ды ты што?! Хоць асабіста мы не былі знаёмыя, але я чатыры гады ўсім у турме пра цябе расказваў, што ты, кволая дзяўчына, у КДБ сказала праўду, у адрозненне ад Ромы. Ты малайчына, ганаруся табой!»

— Вернемся да ІЧУ на Акрэсціна. Што адбывалася там?

— Прыкладна а дзясятай вечара 23 мая мяне прывезлі ў ІЧУ. Там сустрэлі словамі: «О, прыехала наша дарагая!» У камеры было жудасна холадна — па адчуваннях, +8°С. Я ж вярталася з Грэцыі, дзе было +25°С, і была адзетая ў тонкую футболку і лёгкую вятроўку. Першую ноч я спала на матрацы проста на падлозе і жудасна мерзла.

На наступны дзень мяне перавялі ў іншую камеру, дзе былі жанчыны з абстынентным сіндромам і сэкс-работніцы. Каб хоць крыху сагрэцца, я сядзела ў абдымку з адной — на ёй быў пухавік.

Тады мне здавалася, што вось ён — мой канец. Прычым не ў самалёце, калі стала зразумела, што нас вязуць у Мінск, а менавіта тут, у камеры. Я знайшла нешта накшталт каменьчыка ці кавалачка мыла і напісала ім на бруднай зялёнай сцяне: «Я тут памру». У мяне не было ніякіх надзей выбрацца. Але пры гэтым я амаль нічога не адчувала. З моманту затрымання я ні разу не плакала.

— Як ставіліся да вас сілавікі?

— Грэбліва. Для іх я была не чалавекам, не маладой дзяўчынай, а мярзотай.

— Білі?

— У той дзень — не.

— У гэты дзень? А потым?

— Так, на Акрэсціна. Было раніца. У камеру зайшоў мужчына старэйшы за 45 гадоў, апрануты ва ўсё чорнае: кашуля, штаны, гальштук — усё было чорнае. Да гэтага часу не ведаю, хто гэта быў. І ён выклікае мяне ў калідор: «Сапега, на выхад». Выходзім. Стаіць ён і хлопец з дубінкай — падоўжанай. Ён мне: «Павярніся». Я паварочваюся — і мне прылятае ўдар па спіне. А я нічога не сказала, не выдала ні гуку, усё адбывалася так, быццам не са мной, нібыта я была маўклівым назіральнікам. Болю я таксама не адчувала. Потым мяне павярнулі назад тварам да гэтага мужчыны ў чорным, ён кажа: «Ну, мразота, цяпер папалася». А я маўчу. Што мне сказаць? Ты, дарослы мужчына, і цяпер сур’ёзна вось гэта робіш? Ты ўвогуле мужчына ці проста асоба мужчынскага полу?

— Акрамя гэтага, былі выпадкі, калі да вас ужывалі фізічны гвалт?

— Не.

«Занадта розныя пытанні ён задаваў, занадта глыбока пачаў укараняцца»

— Сілавікі так ставіліся да вас, таму што вы былі адной з заснавальніц ЧКБ і стаялі ля яе вытокаў?

— Так. Першапачаткова нас было чацвёра. Мы вырашылі стварыць канал, каб фіксаваць злачынствы сілавікоў. У нас не было мэты камусьці нашкодзіць, нешта знішчыць ці пашкодзіць чужую маёмасць. Мы прымалі паведамленні з усёй краіны. Памятаю, я настолькі набіла вока, што магла пазнаць чалавека па вушах, вачах, бровах — па ўсім, што было відаць з-пад балаклавы або маскі. Вядома, часам мы памыляліся. Калі такое здаралася, мы прасілі прабачэння і выдалялі інфармацыю.

На піку ў «Чорную кнігу Беларусі», па маіх адчуваннях, дасылалі не менш за дзясяткі тысяч паведамленняў. А нас чацвёра, мы студэнты, у нас магістарскія дысертацыі. Дарэчы, з усіх нас у той год змаглі абараніць іх толькі я і мая сяброўка.

— На якім этапе да вас далучыўся Артур Гайко, які, як выявілася пасля, быў супрацоўнікам ГУБАЗіКа?

— Яго прывёў Даніла Багдановіч. На той момант я ўжо працавала з інфармацыяй па Віцебскай і Гомельскай абласцях. Нейкі хлопец даслаў у мінскі чат даволі вялікую базу супрацоўнікаў праваахоўных органаў. Гэта і быў Гайко. Пасля гэтага яго прынялі ў каманду.

У мяне яшчэ ў 2020 годзе ўзніклі падазрэнні наконт яго. Я падзялілася імі з калегамі, але імёны называць не хацела б — без згоды гэтых людзей не лічу правільным гэта рабіць. Занадта розныя пытанні ён задаваў, зусім ніяк не звязаныя з працай. Занадта глыбока пачынаў укараняцца. Напрыклад, пісаў у прыват, што паехаў катацца на лыжах з сябрамі, адпраўляў фота без твараў, улічваючы, што нашы ён даўно бачыў.

Ва ўсіх былі падазрэнні, акрамя Багдановіча, але мы нічога не маглі зрабіць без зацвярджэння ім.

— Вам плацілі за гэтую працу? У медыя прасочвалася, што Раман Пратасевіч нібыта заяўляў, што за дэананімізацыю сілавікоў вы атрымалі 5000 даляраў.

— Я займалася праектам каля дзевяці месяцаў (з верасня па май), але не ведаю, адкуль узялася менавіта гэтая сума і што канкрэтна меў на ўвазе Раман. Вялікіх грошай я не атрымлівала. Максімум 700−800 еўра за месяц. Няшмат для Літвы і Еўропы ў цэлым. Таму заўсёды жыла выключна альбо на свае, альбо за кошт грошай сваёй сям'і. Для мяне ЧКБ у першую чаргу была ідэяй, якой я хацела займацца, а не спосабам зарабіць.

— Вы хаця б прыкладна разумееце, колькі чалавек у Беларусі пасадзілі па «справе ЧКБ»?

— Не магу сказаць, колькі іх, але я ведаю, што яны ёсць. І адна з іх, дарэчы, цяпер мая добрая сяброўка. Калі я ўбачыла яе на волі, прыкладна месяц таму, яна сказала: «Прывет, а я па тваёй справе». Я такая: «Чорт, зараз пачнецца». І паліліся слёзы. Цяпер я часта плачу. Але яна, убачыўшы маю рэакцыю, сказала: «Дзякуй табе вялікі». Я спытала: «Госпадзе, за што?» А яна адказала: «За тое, што ты гэта рабіла».

Потым яна сказала, што мы ўсе разумелі, куды ідзём, каму пішам і якія рызыкі. Для мяне гэта былі вельмі важныя словы. Пасля іх мне стала лягчэй.

«Раман нагаварыў на мяне цэлы том крымінальнай справы»

— Колькі вы правялі на Акрэсціна?

— З 23 па 25 мая я знаходзілася ў ізалятары, пасля чаго мяне перавезлі ў СІЗА КДБ. Спачатку я павінна была апынуцца на Валадарцы, у СІЗА №1. Але на допыце ў Следчым камітэце я адмовілася даваць паказанні, спаслаўшыся на Канстытуцыю. Пры гэтым я прызнала, што працавала ў ЧКБ, — адмаўляць гэта ўжо не мела сэнсу. Здавалася, мяне вось-вось адправяць у СІЗА № 1, але ў нейкі момант супрацоўніку ГУБАЗіКа патэлефанавалі з КДБ і сказалі: «Яе трэба везці сюды».

Камеру ў СІЗА КДБ я памятаю дагэтуль. Яна нагадвала труну: трохі пашыралася ў далёкім канцы і звужалася каля дзвярэй. Акенца было зусім малюсенькае, а замест прыбіральні стаяла вядро.

Менавіта ў КДБ да мяне ўпершыню дапусцілі расійскага консула. Гэта адбылося амаль выпадкова. Пазней ён расказваў, што зайшоў у сабор памаліцца, і ў гэты момант яму паведамілі, што мяне перавялі ў КДБ. Ён падумаў, што гэта зусім побач, і вырашыў прыехаць. Тады я ўспрымала яго як зусім чужога чалавека. Сядзела і думала: «Ты ўвогуле хто такі? Консул? Не веру». Трэба разумець, што да таго часу я ўжо некалькі сутак практычна не спала і знаходзілася ў стане наймацнейшага стрэсу.

Консул спытаў, ці трэба што-небудзь перадаць бацькам. Я адказала: «Можна мяне адсюль забраць, калі ласка?» Ён пачаў удакладняць, што менавіта мне трэба, але я нават не магла сфармуляваць, чаго мне бракуе. Сродкі гігіены, чыстае адзенне, шкарпэткі, ніжняя бялізна, ежа, магчымасць памыцца і пагаліцца — раней я ніколі не сутыкалася з сітуацыяй, калі ў мяне ўсяго гэтага не было. У выніку я сказала: «Адзенне».

Мама перадала мне нейкія старыя дачныя рэчы (смяецца). Яны былі сапраўды жудасныя. Я тады яшчэ падумала: «Аёй!» Але мама ж таксама не магла ўявіць, што я магу надоўга апынуцца за кратамі.

З часам яна, вядома, усё зразумела і пачала перадаваць мне столькі рэчаў, што, калі мяне выпусцілі з СІЗА КДБ пад хатні арышт, я змагла падзяліцца часткай перадач з іншымі зняволенымі. У выніку ўдалося хоць нечым дапамагчы іншым.

— Доўга вы там прабылі?

— Месяц. І пакуль сядзела, маўчала…

— Чаму?

— Таму што так хацела.

Я з дзяцінства такая: калі мне нешта не падабаецца, проста змаўкаю і нічога не кажу. Ну і быў яшчэ прынцып, засвоены, напэўна, яшчэ ў дзіцячым садку: нікога не здаваць.

Гайко некалькі разоў спрабаваў пагаварыць са мной па-добраму. Адзін раз нават сам-насам. Ён прывёз мяне ў галоўнае ўпраўленне ГУБАЗіКа, мы селі ў кабінеце, ён заварыў гарбату і пачаў схіляць мяне да прызнання віны. Казаў прыкладна так: «Ну, Сонь, прызнайся цяпер — і выйдзеш. Не варта такой, як ты, сядзець дванаццаць гадоў. Ты ж нармальная». Я павінна была цалкам прызнаць віну, пажадана схадзіць на шоу, як Пратасевіч, і садзейнічаць расследаванню.

Не прайшло і дзесяці хвілін, як у кабінет зайшоў [Міхаіл] Бядункевіч (намеснік начальніка ГУБАЗіКа). Мяне дагэтуль уражвае, як палкоўнік з такім званнем і пагонамі можа размаўляць як малаадукаваны хам. Ён адразу пачаў пагражаць, што закатае мяне, размажа, але, вядома, паводле закону. Прайшло ўжо столькі гадоў, а я дагэтуль не магу прыняць недарэчнасць ягоных слоў.

На наступны дзень пасля гэтай размовы прыйшла следчая і спытала, ці прызнаю я сваю віну. Я адмовілася даваць паказанні, спаслаўшыся на Канстытуцыю. Я прывыкла да таго, што нікога не здаю, і сама чакала ад іншых таго ж. Для мяне ўсё было проста: калі мы маўчым, значыць, маўчым разам.

— А Раман гаварыў?

— Нават дня не прайшло, нават пары гадзін — і ён пачаў гаварыць. За што, натуральна, меў прывілеі.

Ужо пасля выхаду пад хатні арышт я даведалася, што яму куплялі кашулі для выступленняў, ён мог сядзець не ў камеры СІЗА, а ў асобным пакоі з ложкам, куплялі кебабы. Самым дзіўным для мяне быў эпізод, калі ён расказаў, што выпіваў у кампаніі супрацоўнікаў КДБ. Немагчымае магчыма. Метад пугі і перніка з ім спрацаваў ідэальна.

На мяне ж ён нагаварыў цэлы том крымінальнай справы. Я даведалася пра гэта, толькі калі знаёмілася з матэрыяламі. Ён расказаў, што я супрацоўніца ЧКБ, расказаў пра іншых супрацоўнікаў, якія ў нас з ім і камандай узаемаадносіны — у цэлым усё, што ён бачыў і што памятаў.

— Падчас допытаў вам казалі: «Рома ўжо ўсё зліваў, а ты маўчыш»?

— Так.

— І як было гэта чуць?

— Нармальна. Я вырашыла — ён робіць усё, што захоча. Я не адказная за яго. Калі я маўчу, значыць, маўчу.

— Як маніпулявалі сілавікі, каб прымусіць вас загаварыць?

— Бацькамі, іх дабрабытам, Пратасевічам. Пагражалі, што ён будзе пакутаваць і сядзець ледзь не вечна. Іронія лёсу: з нас дваіх калонію давялося пазнаць толькі мне.

— Вы перасякаліся з Раманам на допытах ці дзесьці падчас зняволення?

— Мы не бачыліся з моманту затрымання і да таго часу, пакуль я не апынулася ў СІЗА КДБ. І што зрабіў гэты паўдурак пры нашай першай жа сустрэчы? Пачаў угаворваць мяне падпісаць дасудовае пагадненне аб супрацоўніцтве.

Усё адбылося наступным чынам. Упершыню за месяц мяне выклікалі ў кабінет, дзе сядзеў палкоўнік КДБ — даволі прыемны на першы погляд мужчына. Калі я правільна памятаю, яго ініцыялы — Д. Ю. Пры гэтым я разумела, што ён вельмі хітры і разумны. Размаўляць з ім, дарэчы, было значна прыемней, чым з супрацоўнікамі ГУБАЗіКа.

Ён спытаў: «Сафія, якія ў цябе тры жаданні?» Я адказала, што хачу ўбачыць бацькоў, выйсці адсюль і выпіць кавы. Пра Рамана ў маім спісе жаданняў увогуле не было ні слова. Тады ён удакладніў: «А Рамана хочаш убачыць?» — «Ну так», — адказала я. «Добра, пойдзем, — ён адвёў мяне ў кабінет насупраць, дзе знаходзіўся Пратасевіч. — У вас 15 хвілін».

Пасля гэтага зачыніў дзверы і пайшоў. Зразумела, памяшканне было абсталявана ўсім неабходным для назірання. Мне было ўсяго дваццаць тры гады, але я выдатна разумела, дзе знаходжуся, і амаль не сумнявалася, што за намі сочаць.

І тут Раман пачаў мяне ўгаворваць. Ён літаральна абрынуў на мяне цэлую тыраду: «Госпадзе, Соф'я, ты ж нікога не здасі. Табе трэба падпісаць пагадненне аб супрацоўніцтве. Яны за мяжой, а ты зараз сядзеш, табе дадуць 12 гадоў». А потым ён заплакаў. Я была ў шоку. Першая думка: «Што-о-о? Ён плача?»

Але на гэтым усё не скончылася. Раман устаў на калені перад мной. Я сядзела на крэсле, а ён стаяў перада мной на каленях і паўтараў: «Соня, калі ласка, падпішы».

— У інтэрв’ю расійскай вядоўцы Ксеніі Сабчак ён казаў, што рабіў усё, каб вас выратаваць.

— Агіднае трызненне, хаця б зыходзячы з таго, што сапраўды адбылося далей. Я ў калоніі пасядзела, а ён гуляў у камп’ютар і некалькі разоў ажаніўся. Мамчын рыцар, атрымліваецца.

— Што вы падумалі ў момант, калі ён плакаў і стаяў на каленях?

— Думала: «Цябе зламалі». І вось сітуацыя: я амаль месяц сяджу ў адзіночцы і перачытваю тры кнігі па два, а то і тры разы… (Яшчэ адзін іранічны факт: першай кнігай, якую мне прынеслі, быў раман «Злачынства і пакаранне» Дастаеўскага.) Мне колюць глюкозу, таму што першы час я не магла нічога есці і была ўжо недастатковая вага па ІМЦ. Калі патроху пачынаеш з'язджаць з глузду ад усяго, што адбываецца… І тут яшчэ здараецца такая сітуацыя. Рома плача: «Соня, ты ж нікога не здаеш, нічога не адбудзецца. Ты нікога не можаш здаць, усе яны зараз сядзяць у Літве або Польшчы».

І ў выніку, пасядзеўшы, падумаўшы, вырашыла падпісаць гэтае пагадненне. Разумееце, літаральна за некалькі дзён да гэтага да мяне ў камеру прывялі іншую жанчыну — Наталлю Матвееву. Яна праходзіла па справе АГСА — атрадаў грамадзянскай самаабароны. На яе твары не было жывога месца: яна прыйшла ўся фіялетавая.

— Збітая?

— Так. І, вядома, гэта таксама паўплывала на маё рашэнне. Але важна яшчэ, што на той момант у мяне заставаліся да Рамана нейкія пачуцці і я баялася за яго. Мне было страшна, што ён дрэнна скончыць. Я бачыла, як ён стаіць перад мной на каленях і плача…

Зараз, праз час, разумею, што гэта была свайго роду эмацыйная гульня. І той палкоўнік КДБ, мяркуючы па ўсім, вельмі добра прачытаў мой псіхалагічны партрэт.

— Ён здагадаўся, што вы будзеце за кагосьці больш перажываць, чым за сябе?

— Так, ведаў, як на мяне ціснуць і не пераціснуць. Прафесійна спрацаваў, што сказаць.

— Што прадугледжвала пагадненне аб супрацоўніцтве, якое вы падпісалі?

— Па сутнасці, я павінна была нібыта выдаць усю інфармацыю, якая ў мяне была. Хоць да таго моманту ў іх ужо знаходзіліся мой ноўтбук і тэлефон (гэта быў MacBook, які яны спрабавалі ўскрыць больш за месяц і ў выніку ўзламалі).

У цэлым, наколькі я разумею, практычнай карысці ад гэтага пагаднення для беларускага боку ўжо не было. У іх быў Артур Гайко. І значная частка інфармацыі, якую я магла паведаміць, так ці інакш была ім вядомая задоўга да майго затрымання. Што б я ні сказала і што б ні зрабіла, многае ўжо было зафіксавана. Аднаго разу нават следчая сказала мне, што маё прызнанне і супрацоўніцтва — паказное дзеянне.

Таму я ўспрымала ўсё гэта хутчэй як частку палітычнага фарсу. Справа стала гучнай, за мяне заступілася Расія. Выказваліся самыя розныя людзі. Гучалі патрабаванні вызваліць мяне як грамадзянку Расіі (як бы я ні ставілася да цяперашняй палітыкі Расіі, я не магу адмаўляць, што тады гэта адыграла важную ролю і, на мой погляд, дапамагло мне выратавацца).

— Што вы ў выніку расказалі?

— Я прызнала віну, расказала пра дзейнасць ЧКБ, з кім была ў камандзе, як і адкуль атрымлівалі інфармацыю. Інфармацыя была з чат-ботаў і СМІ. Тады не было праблематычна знайсці яе.

— Гэта абавязацельства не прадугледжвала, што ў будучыні вы павінны будзеце таксама супрацоўнічаць?

— Выключана. Ды і, па сутнасці, ім яно было больш патрэбна не таму, што я мела нейкую суперцікавую інфармацыю. Паўтаруся,

гэта быў палітычны ход — паказаць, што здалася, каюся. У іх і так быў Артур Гайко, які ведаў нашмат больш, чым я.

— Праз колькі часу пасля гэтага вы паехалі пад хатні арышт?

— Праз пару дзён пасля падпісання пагаднення. Яны проста чакалі гэты месяц, калі я здамся і згаджуся (пра тое, што Соф’ю і Рамана перавялі пад хатні арышт, стала вядома 25 чэрвеня).

Супрацоўнікі спецпадраздзялення КДБ «Альфа» займалі гасцёўню, а мы з Ромам — спальню»

— Як праходзіў ваш хатні арышт?

— Спачатку мы жылі ў двухпавярховым загарадным доме пад Мінскам. Вакол было ўсталявана ўсялякае абсталяванне, каб адсочваць, хто праязджае і як. КДБ зняў дом пад выглядам айцішнікаў. Нас адвезлі туды. У масках для сну. Звычайна, калі вязуць закладнікаў, на галаву надзяваюць мяшок. У гэтым плане нас трошачкі пашкадавалі, усе стараліся неяк больш акуратна да нас ставіцца, бо цікавасць да нас была ўжо занадта вялікая.

Дык вось, мая маска была дзіцячая. Я думаю: «Што за… Як жа я выглядаю!» У гэтым сінім таніраваным мікрааўтобусе, навокал кагэбэшнікі — і я з дзіцячай маскай на вачах. Сюррэалізм.

— Вы з Пратасевічам былі разам у адным пакоі?

— На першым і другім паверхах у адным з пакояў сядзелі па некалькі супрацоўнікаў. Дакладна не магу сказаць, ці гэта быў КДБ, ці іншыя падраздзяленні. Мы жылі ў адным пакоі і стараліся падтрымліваць адно аднаго.

Я ўпэўненая, што там усё здымалі і запісвалі. Пры гэтым сілавікі звярталіся да мяне абсалютна ветліва. Ніколі не было такога, каб мне сказалі нешта накшталт: «Вось ты, мярзотніца». Адзіныя, хто так гаварыў, — ГУБАЗіК.

— Колькі часу вы правялі ў гэтым загарадным доме?

— Каля месяца. Ужо праз, напэўна, два-тры тыдні Пратасевічу далі тэлефон, а потым і ноўтбук (натуральна, яны ўсе былі прашытыя кагэбэшнікамі так, каб можна было адсочваць IP-адрасы і гэтак далей). Ён павінен быў паказваць, што жывы і здаровы. Бо хадзілі розныя чуткі, што ў яго не вытрымала сэрца ці што з яго здароўем здарылася нешта яшчэ. Акрамя таго, падчас хатняга арышту ў яго з'явіўся доступ да Twitter. Гэта было часткай яго пагаднення аб супрацоўніцтве — весці яго.

— Напэўна, яму было непрыемна гэтым займацца?

— Не. Ён здаўся адразу ж. Проста вось так, па пстрыку. Быў момант, звязаны з самалётам, калі ён нешта пісаў у абвяржэнне. Я яму сказала: «Дык факты ж не сыходзяцца. Ну ты чаго?» Адзінае, што ён мне адказаў: «А якая ўжо розніца? Ніякай».

— Вам прапаноўвалі рабіць нешта падобнае — напрыклад, весці сацсеткі?

— Не, вядома, не. Яны ведалі, што я не пагаджуся. Я і ад інтэрв'ю адмаўлялася. Напрыклад, Юрый Васкрэсенскі хацеў са мной пагаварыць. Я сказала: «Прабачце, не пайду». Адзінае, што я зрабіла, — дала інтэрв'ю Ксеніі Лебедзевай. Гэта было вымушана. Натуральна, па ўласнай волі я б да яе ніколі не пайшла. Але там ужо стаяла пытанне: альбо мой дабрабыт, альбо не.

І, уласна, магу сказаць, што Лебедзева — абсалютна некампетэнтная журналістка. Яна бярэ інтэрв'ю з разумным выглядам, а за маёй спінай стаяў экран (суфлёр). На маю думку, калі ты ўпарта пазіцыянуеш сябе як журналіст-інтэрв'юер, дык будзь ласкавая задаваць пытанні сама, а не чытай з суфлёра. Карацей, выглядала недарэчна.

— Куды вас перавезлі пасля катэджа?

— У кватэру Рамана — яго бацькі былі ў Польшчы. За некалькі дзён да нашага пераезду туды яны ўзялі ў яго ключы і ўсё абсталявалі такім чынам, каб мець магчымасць сачыць за намі кругласутачна.

Кватэра была двухпакаёвая. Супрацоўнікі спецпадраздзялення КДБ «Альфа» займалі гасцёўню, а мы з Ромам — спальню. Спалі на адным ложку. Ужо тады дзесьці глыбока ўнутры гэта выклікала нешта брыдкае.

Другая частка інтэрв'ю будзе апублікаваная «Люстэркам» заўтра.

• 13
• 1
• 1
• 2
• 0
• 7
• 0
• 10