Глабальнае пацяпленне звычайна асацыюецца з павышэннем тэмпературы. Але для Ісландыі яно можа азначаць адваротнае — рэзкае і небяспечнае пахаладанне. Навукоўцы папярэджваюць: змены ў акіянічных плынях здольныя радыкальна перапісаць кліматычную карту Паўночнай Еўропы. З падрабязнасцямі знаёміць The Washington Post.
Дзецям у Ісландыі расказваюць, што менавіта акіян робіць іх краіну прыдатнай для жыцця. Шмат у чым гэта заслуга сістэмы акіянічных плыняў, вядомай як Атлантычная мерыдыянальная цыркуляцыя (Atlantic meridional overturning circulation — AMOC), якая ўключае ў сябе і знакаміты Гальфстрым.
На дыяграмах гэтую сістэму часта малююць як пятлю двух колераў, што праходзіць праз Атлантычны акіян: чырвоным пазначана цёплая экватарыяльная вада, якая імкнецца на поўнач, а сінім — больш халодная вада, што вяртаецца на поўдзень. Гэты механізм працуе як мінімум 10 000 гадоў дзякуючы базавым законам фізікі. Дасягаючы поўначы, частка цёплай вады аддае цяпло ў атмасферу. Вада, якая застаецца, становіцца больш салёнай і шчыльнай. Яна апускаецца на глыбіню, забяспечваючы паток на поўдзень і замыкаючы цыкл.
На парозе Арктыкі гэтая «алхімія» стварае багатыя на пажыўныя рэчывы воды і рыбалоўныя ўгоддзі, якія дапамаглі Ісландыі стаць пятай у свеце па даходзе на душу насельніцтва.
Перавагі AMOC ідуць значна далей за эканоміку. Рэйк’явік знаходзіцца на 64‑й паралелі — на гэтай шыраце ў Канадзе землі амаль незаселеныя, там сустракаюцца хіба што мядзведзі грызлі і карыбу. Але ў Ісландыі ўлетку бываюць дні з тэмпературай +15°C. Менавіта таму AMOC часта называюць цэнтральнай сістэмай ацяплення рэгіёна.
Сцэнарый «вялікай замарозкі»
Аднак шэраг апошніх навуковых даследаванняў, заснаваных на мадэляванні рэакцыі планеты на далейшае пацяпленне, паказваюць: AMOC значна больш уразлівая да разбурэння, чым лічылася раней. Сілы, якія падтрымліваюць плынь, могуць быць падарваныя некалькімі шляхамі.
Калі ледавікі (у тым ліку Грэнландыі) пачнуць інтэнсіўна раставаць, прыток прэснай вады парушыць баланс паміж салёнасцю і шчыльнасцю. Падобным чынам, калі атмасфера над Паўночнай Атлантыкай нагрэецца занадта моцна, паменшыцца розніца тэмператур паміж паветрам і морам — акіян не зможа аддаваць цяпло гэтак жа эфектыўна.
Яшчэ пяць гадоў таму Міжурадавая група экспертаў па змяненні клімату сцвярджала, што цыркуляцыя, хутчэй за ўсё, аслабне ў XXI стагоддзі, але называла яе калапс да 2100 года «вельмі малаверагодным». З таго часу навукоўцы прааналізавалі мадэлі, якія ахопліваюць перыяд далёка за межамі 2100 года.
У адным даследаванні, апублікаваным у жніўні мінулага года, былі разгледжаныя дзевяць мадэляў з высокімі глабальнымі выкідамі — і ва ўсіх выпадках AMOC аслаблялася і ўрэшце спынялася.
Нават калі свет дасягне мэтаў Парыжскага кліматычнага пагаднення, што патрабуе рэзкага скарачэння выкарыстання выкапнёвага паліва, даследчыкі ацэньваюць імавернасць калапсу прыкладна ў 25%.
Магчымыя наступствы для Ісландыі выглядаюць беспрэцэдэнтнымі. Кліматычныя мадэлі паказваюць, што зімовыя тэмпературы могуць апусціцца да каля -45°C. Марскі лёд здольны скаваць краіну ўпершыню з тых часоў, як яе засялілі вікінгі. Паводле ацэнкі Метэаралагічнай службы Ісландыі, у такім выпадку востраў ператварыўся б у адзін вялікі ледавік.
Разам з тым у навуковай супольнасці застаюцца значныя спрэчкі. Некаторыя навукоўцы ўказваюць на стабілізуючыя фактары, якія могуць дапамагчы сістэме вытрымаць нават істотнае пацяпленне. Адно з даследаванняў 2025 года сцвярджала, што AMOC можа захоўваць устойлівасць нават пры экстрэмальных сцэнарыях награвання. Акрамя таго, існуе меркаванне, што глабальнае пацяпленне можа быць настолькі моцным, што яно проста нівеліруе і кампенсуе рэгіянальны холад.
Аднак шэраг аўтарытэтных даследчыкаў, у тым ліку акіянограф Стэфан Рамшторф з Патсдамскага інстытута даследаванняў кліматычнага ўздзеяння, упэўненыя: рызыка была моцна недаацэненая. У 2024 годзе ён стаў адным з аўтараў адкрытага ліста, падпісанага 43 навукоўцамі, які папярэджваў урады краін Паўночнай Еўропы пра катастрафічныя наступствы.
Выступаючы на форумах у Рэйк’явіку і Хельсінкі, Рамшторф заяўляў, што AMOC можа дасягнуць пераломнага пункту, пасля якога яе спыненне стане непазбежным, ужо ў найбліжэйшыя 10—20 гадоў.
Пытанне нацыянальнай бяспекі
Ісландыя з насельніцтвам каля 400 тысяч чалавек ужо ўключыла рызыку калапсу AMOC у пералік пагроз нацыянальнай бяспецы. Урад пакуль не прыняў канкрэтных адаптацыйных крокаў, але плануе ўключыць гэты сцэнар у нацыянальную стратэгію кіравання рызыкамі да 2028 года.
Праблема ў тым, што краіна не мае ўласных магутнасцяў для правядзення маштабнага мадэлявання і цалкам залежыць ад міжнародных даных. Пры гэтым нават у ЗША даследаванні ў гэтай сферы сутыкнуліся са скарачэннем фінансавання, што ўскладняе атрыманне дакладных прагнозаў.
Галоўнай мерай засцярогі застаецца скарачэнне глабальных выкідаў парніковых газаў. На міжнароднай кліматычнай канферэнцыі ў лістападзе міністр клімату Ісландыі папярэдзіў, што рызыка вялікіх, раптоўных змен рэальная і што сучасная палітыка вызначыць, ці атрымае наступнае пакаленне кіраваны пераход або некіраваны калапс.
Аднак калі глабальныя намаганні акажуцца недастатковымі, пачнуць абмяркоўвацца і больш спрэчныя варыянты, у тым ліку геаінжынерыя — свядомае ўмяшанне ў працэсы ў атмасферы (напрыклад, праз распыленне аэразоляў) з мэтай астуджэння планеты.
Пакуль ісландскі ўрад не падтрымлівае такія ідэі, але прызнае: па меры росту пагроз грамадства будзе вымушана разглядаць нават тое, што раней здавалася немагчымым.
Ісландыя — месца неверагоднае: яна літаральна вырасла над бурлівымі нетрамі на стыку дзвюх тэктанічных пліт, што пастаянна разыходзяцца. Тут людзі спрадвеку ведаюць: выжыванне — гэта штодзённая праца. Каб засцерагчыся ад стыхіі, краіна абнесла сябе ахоўнымі сценамі ад лавін і стварыла сетку з сотні станцый маніторынгу вулканаў з сейсмометрамі і датчыкамі газу. Аднак у выпадку з AMOC сітуацыя іншая: момант, калі калапс стане відавочным, можа аказацца занадта познім для любых дзеянняў.
Еўрапейскія эксперты падкрэсліваюць, што спыненне AMOC спустошыць рэгіёны далёка за межамі Скандынавіі. Будуць парушаныя фундаментальныя планетарныя працэсы, уключаючы мусоны ў Заходняй Афрыцы і Паўднёвай Азіі. Сусветныя запасы ежы скароцяцца, а экстрэмальныя кантрасты тэмператур выклічуць стыхійныя бедствы новага маштабу. Менавіта таму Ісландыя разглядае гэты сцэнар не як далёкую гіпотэзу, а як рэальны фактар нацыянальнай бяспекі.
Толькі жмінда і лянівы не падтрымлівае «Нівы»! Вы можаце за хвіліну падтрымаць «НН» падаходным, не патраціўшы ні капейкі сваіх5
Каментары