Navuka i pryroda

navuka i pryroda

Kastryčnik

Na ŭsioj terytoryi Biełarusi ŭ kastryčniku panuje załataja vosień. Ale roźnica ŭ nadvorji pa krainie robicca vielmi adčuvalnaj. U chałodnyja hady davoli časta zdarajucca ŭ kastryčniku prymarazki, a pry kancy miesiaca j sapraŭdnyja marazy — miescami da -150S. Takoje nadvorje źniščaje zimovyja kultury, svaju chudobu sialanie pakidajuć u chlavoch na 2—3 tydni raniej, čym zvyčajna. Vielmi cierpiać i ptuški, jakija nie paśpieli adlacieć u vyraj. Hetkimi byli 1912 i asabliva 1976 h., kali amal uvieś kastryčnik ranišnija temperatury navat u Miensku byli ad –8 da –20S. A voś 1966 h. paśla vieraśnioŭskich prymarazkaŭ dziasiaty miesiac adznačyŭsia anamalnaj ciepłynioj: +22… +26, a ŭ Homieli navat i +280S. Zvyčajna kastryčnik doryć nam “babina leta”, ščodraje na sonca i ciapło, kali na niekalki dzion ažyvajuć raśliny, vylatajuć na paletki pčoły, a źmiei vypaŭzajuć z noraŭ, kab nahrecca napradzimku. A jašče hety peryjad adznačajecca vyklučnaj prazrystaściu pavietra, latučym pavucińniem i źziańniem roznakalarovaj listoty.

I ŭsio ž pryroda biare svajo, i ciapło razam z hrymotami dy viasiołkami, jakija vielmi redka, ale zdarajucca ŭ nas uvosień, adychodzić na poŭdzień. U asobnyja dni, kali kolkaść apadkaŭ našmat pieravyšaje normu, na nievialikich rekach, asabliva basejnu Prypiaci, adbyvajucca vosieńskija pavodki. Uzrovień vady ŭzdymajecca na 150—200 sm. U 1974 h. hetkaja pavodka zaliła ledź nia paŭ-Paleśsia. Kolkaść apadkaŭ u toj hod pieravysiła 100 mm. A na 62 hady raniej, u 1912 h., prykładna toj samaj paroj ciskanuli takija marazy, što ažno lod staŭ na aziorach.

Ciaham miesiaca ŭsia pryroda rychtujecca da zimy. Zajcy dy łaski bialejuć, babry palapšajuć svaje chatki, u mientuza pračynajecca apetyt.

3 kastryčnika h.zv. “Astapavy viatry”: paŭnočnyja — da chaładoŭ, zachodnija — da daždžoŭ, astatnija — da dobraha nadvorja. Časta spraŭdžvajecca j varažba na Pakrovy (14 kastryčnika). Kali ŭ hety dzień budzie pieršy śnieh — da śniežnaj zimy. A jana vielmi patrebna, bo niama sioleta vady ŭ rekach i aziorach amal paŭsiudna, a ŭzrovień vady ŭ Naračy — rekordna nizki.

Jury Frałoŭ

Małako ź jodam

Nie “vyvodzić radyjacyi”, ale ratuje ad jodavaha haładavańnia

Niadaŭna Homielskaje abjadnańnie “Małočnyja pradukty” pačało vypuskać jodavanaje małako dla žycharoŭ zabrudžanych radyjacyjaj terytoryjaŭ. Možna adšukać novy hatunak małaka i ŭ Miensku, robić jaho haradzki małakazavod №3. Tam u adździele technolahaŭ raskazali, što małako dapamahaje zmahacca ź jodavaj niedastatkovaściu. Jod biaruć z admysłovaj dabaŭki, raspracavanaj biełaruskimi navukoŭcami. Małako ź jodam kaštuje krychu daražej za zvyčajnaje — nacenku składaje košt hetaj dabaŭki. Vypuskajuć małaka paraŭnalna niašmat — 5 tonaŭ u dzień (zvyčajnaha małaka — 130 t.).

Ci jość patreba pić novy hatunak małaka? Jak “NN” patłumačyli ŭ NDI radyjacyjnaj medycyny j endakrynalohii, małako ź jodam nia maje ničoha supolnaha z “vyviadzieńniem radyjacyi”. Adrazu paśla vybuchu ŭ Čarnobyli jano mahło prydacca, kab ščytapadobnaja załoza zamiest radyjeaktyŭnaha jodu ŭvabrała ŭ siabie niezaražany — z małaka. Toj jod, što vylecieŭ u pavietra ŭ 1986 h., byŭ nietryvałym złučeńniem i daŭno raspaŭsia, pakinuŭšy radyjeaktyŭny śled u załozach ludziej, jakija nia mieli ŭ arhaniźmie dastatkova “čystaha” jodu. Ale ž čutki pra vykidy vypłyvajuć rehularna, tamu małako ź jodam nie zaškodzić: duša budzie spakojnaja. A jašče toje małako padpitvaje arhanizm naturalnym jodam. Biełaruś znachodzicca ŭ hieahrafičnaj zonie, biednaj na jaho. Kali ščytapadobnaja załoza nia maje dastatkova jodu, jana moža pavialičvacca navat biez uździejańnia radyjacyi, hublać svaje funkcyi dy vypracoŭvać mienš harmonaŭ. Asabliva niebiaśpiečnaje jodnaje haładavańnie dla dziaciej. Tamu novaje małako karysnaje dla narmalnaha funkcyjanavańnia arhanizmu.

Aleś Kudrycki

Iznoŭ pra akrylamid

U №25 ad 5 lipienia “NN” paviedamlała pra akrylamid — rečyva, jakoje ŭtrymlivajecca ŭ bahatych na vuhlavody stravach (čypsy, piačeńnie), što smažylisia pry vysokaj temperatury, dy moža vyklikać rak.

U minuły čaćvier u časopisie “Nature” źjavilisia dźvie pracy, aŭtary jakich niezaležna adzin ad adnaho adkryli krynicu ŭźniknieńnia akrylamidu ŭ ježy. Jak śćviardžajuć abodva daślednickija kalektyvy, jon uźnikaje ŭ vyniku tak zvanaj reakcyi Mejłarda. Dla jaje praciakańnia patrebnyja temperatura, bolšaja za 1000S, trochi vilhaci, niekatoryja raspaŭsiudžanyja ŭ charčovych praduktach cukry (u tym liku hlukoza), a taksama aminakisłoty (asnoŭnyja “cahlinki”, ź jakich budujucca białki). Značnyja kolkaści akrylamidu źjaŭlajucca padčas smažańnia, zapiakańnia ci hatavańnia ŭ hryli praduktaŭ, bahatych tolki na adzin (z dvaccaci viadomych) typ aminakisłotaŭ — asparahin. Inšyja nieprydatnyja dla hetaj reakcyi. Na žal, heta nie aznačaje, što možna budzie lohka vyklučyć z racyjonu pradukty, jakija ŭtrymlivajuć hetaje rečyva. Asparahinu šmat u bulbie (jon składaje 40% usich jejnych aminakisłotaŭ), u prosie (14%), a taksama ŭ rysie (18%). Da taho ž, mienavita reakcyja Mejłarda, padčas jakoj utvarajecca niebiaśpiečny akrylamid, robić stravy z hetych praduktaŭ pryvabnymi na vyhlad i smačnymi. Ciažka budzie ad ich admovicca.

Pavodle “Nature”

Plamy na skury Suśvietu

Bolej niama sumnievaŭ: kaśmičnaje reliktavaje vypramianieńnie, jakoje z usich bakoŭ achinaje Ziamlu, — heta śled vielmi haračaj epochi maładoha Suśvietu, i jano słaba palaryzavanaje, jak i praduhledžvałasia teoryjaj Vialikaha vybuchu. Daviali heta apošnija vymiareńni, jakija fizyki z Universytetu Čykaha i Kalifarnijskaha ŭniversytetu ŭ Berkli ładzili na Paŭdniovym polusie.

Ciapier, dziakujučy dakładnamu vymiareńniu palaryzacyi, astranomy zmohuć patroić kolkaść infarmacyi pra samyja pieršyja etapy raźvićcia Suśvietu i lepiej aryjentavacca ŭ huščečy niepraviaralnych na siońnia hipotezaŭ što da pačatku času i prastory.

Recha Vialikaha vybuchu

Ultrakaratkachvalevaje reliktavaje vypramianieńnie było adkrytaje całkam vypadkova ŭ siaredzinie 60-ch amerykancami Arno Penzijasam i Robertam Uiłsanam. Im nijak nie ŭdavałasia pazbavicca ad šumu, jaki prymała testavanaja imi antena radyjoteleskopa.

Urešcie astrafizyki zdahadalisia, što majuć spravu nie z defektam aparatury, a ź ciepłavym vypramianieńniem vielmi haračaha Suśvietu, jakoje ŭźnikła miljardy hadoŭ tamu i ciapier zapaŭniaje ŭsiu prastoru vakoł nas. Niekali jano było vielmi mahutnaje, adnak paśla praciahłaha padarožža praz kosmas paśpieła značna astyć.

U kancy 80-ch nazirańni z kalaziemnaj arbity dapamahli ŭstanavić, što temperatura hetych kaśmičnych chvalaŭ amal adnolkavaja ŭ roznych rajonach nieba. Temperaturnaja karta niabiesnaj sfery nahadvała plaminki na skury hieparda. Kožnaja plamka była ciaplejšaja ci chaładniejšaja za susiedniuju chiba što na 0,00001 hradusa. Heta ślady rańniaj epochi (kala 300 tys. hadoŭ paśla Vialikaha vybuchu), kali z superharačaj biasformiennaj plazmy pačynali farmavacca pieršyja struktury ŭ kosmasie.

Pamiery “plamaŭ” dapamahli prajaśnić hieametryju Suśvietu. Vypramianieńniu 14 młrd. hadoŭ, i jano, pierš čym jaho zarehistravali teleskopy, musiła zrabić doŭhaje padarožža ŭ kaśmičnaj prastory. Kali b Suśviet byŭ skryŭleny, jak pavierchnia linzy, dyk i forma “plamaŭ” musiła b źviedać skažeńni. Ničoha takoha, adnak, nia vyjaviłasia. Adsiul była zroblenaja vysnova, što čas i prastora našaha Suśvietu nie defarmavanyja.

U teoryi Ajnštajna hieametryja Suśvietu źviazanaja sa ščylnaściu enerhii j masy. Tamu “niaskryŭleny”, jak vyjaviłasia, kosmas pavinien utrymlivać namnoha bolš materyi i enerhii, čym nazirajecca ciapier. Pavodle padlikaŭ, usia viadomaja nam materyja (tumannaści, halaktyki, mižhalaktyčnyja vobłaki) składaje tolki 20% ad masy Suśvietu. Rešta (jaje nazyvajuć ciomnaj materyjaj) schavanaja ad našych vačej.

Astrafizyki na polusie

Skieptyki śćviardžajuć, što z nazirańniaŭ za reliktavym vypramianieńniem nielha rabić takich dalokasiažnych vysnovaŭ pra Suśviet. Nia ŭsie zhadžajucca z tym, što hetaje słabaje vypramianieńnie sapraŭdy niasie infarmacyju pra zarodki pieršych kaśmičnych strukturaŭ. Bo na ciepłavy vodśviet Vialikaha vybuchu mahli nakłaścisia našmat paźniejšyja kaśmičnyja fenomeny — vypramianieńnie halaktyk ci elektronaŭ ź mižzornaj prastory Mlečnaha Šlachu.

Adno było zrazumieła: kali ultrakarotkija chvali — sapraŭdy śled haračaj epochi, jany pavinny być słaba palaryzavanyja pa krajach plamaŭ, pakolki tady jany zaznavali raśsiejvańnie ŭ plaźmie.

Źmieryć palaryzacyju chval było značna ciažej, čym temperaturu. Uzialisia za heta astrafizyki z Čykaha i Berkli. Radyjoteleskop DASI byŭ raźmieščany na palarnaj stancyi Amundsena-Skota na Paŭdniovym polusie, pakolki tamtejšaja atmasfera ŭtrymlivaje najmienš vilhaci, jakaja pahłynaje ultrakaratkachvalevaje vypramianieńnie. Vymiareńni zaniali až 271 dzień, ale skončylisia pośpiecham, pra jaki navukoŭcy paviedamili na kanferencyi “Kosmas-02” u Čykaha.

Vymiareńnie palaryzacyi reliktavaha vypramianieńnia — heta pieršy krok da lepšaha razumieńnia taho, jak naradžaŭsia Suśviet, a bolš detalovyja vymiareńni palaryzacyi adkryjuć novuju eru ŭ navucy. U temperatury reliktavaha vypramianieńnia niby “zastyli” zhustki materyi, jakija isnavali paśla Vialikaha vybuchu. Palaryzacyja ž moža nam rastłumačyć, jak materyja raźvivałasia.

Na asnovie hetaha kasmolahi zdolejuć abvierhnuć abo paćvierdzić roznyja scenary evalucyi Suśvietu-niemaŭlaci, naprykład hipotezu inflacyi, zhodna ź jakoj dolu sekundy paśla Vialikaha vybuchu prastora razhortvałasia z chutkaściu, jakaja ŭ šmat razoŭ pieravyšała chutkaść śviatła.

Pavodle “Gazety Wyborczej”