Arkadź Lejzieraŭ. Pa-za miežami hieta

Arkadź Lejzieraŭ

Pa-za miežami hieta:

Žydy i biełarusy ŭ niamieckich dakumentach časoŭ hienacydu

Hieta ŭ Biełarusi byli stvoranyja akupantami ŭ kancy lipienia — pačatku žniŭnia 1941 h. (u litaratury ich kolkaść vyznačajecca pa-roznamu — ad 70 da 110).

Pryviedzienyja ŭ hetaj publikacyi fakty ŭziatyja z paviedamleńniaŭ i zvodak palicyi biaśpieki i SD, jakija rehularna składalisia ŭ Berlinie na padstavie infarmacyi, jakaja pastupała ź miescaŭ. Jany nie patrabujuć kamentaroŭ. Jany patrabujuć tolki adnaho — pračytańnia.

U paviedamleńni №1 ad 23 červienia 1941 h. adznačałasia, što pry pierachodzie miažy 22 červienia zachoplena 1000 žydoŭ-uciekačoŭ.

U zvodcy №13 ad 5 lipienia paviedamlajecca, što ŭ Horadni (zona dziejańnia aperatyŭnaj hrupy 9) pačatyja pahromy.

U Miensku padpalenyja draŭlanyja damy, u jakich žyli žydy, što padlahali pierasialeńniu ŭ hieta. U zvodcy №20 ad 12 lipienia śćviardžajecca, što damy byli padpalenyja samimi žydami. U suviazi z čym «likvidavana častka žydoŭ».

Pry filtracyi ŭ Miensku mužčynskaha lahieru cyvilnych asobaŭ i vajennapałonnych: «spačatku rasstralana 1050 žydoŭ. Astatnija štodzionna dastaŭlajucca na ekzekucyju».

Sa zvodki №21 ad 13 lipienia: «U Horadni i Lidzie ŭ pieršyja dni vajny było źniščana 96 žydoŭ.

«Likvidacyja praciahvajecca štodzionna» — sa zvodki №27 ad 19 lipienia.

«Žydy raspracavali specyjalnuju syhnalizacyjnuju słužbu, i pry źjaŭleńni palityčnaj palicyi i biaśpieki chavajucca ŭ lasach i bałotach», — danosili niamieckija słužby, jakija viali stałaje nazirańnie za žydami.

Charakternaja vysnova ŭtrymlivajecca ŭ zvodcy №31 ad 23 lipienia: «Biełarusaŭ nielha spravakavać na pahromy žydoŭ».

U zvodcy №32 ad 24 lipienia paviedamlajecca, što ŭ Miensku likvidavanyja ŭsie słai žydoŭskaj intelihiencyi (aproč medyčnych rabotnikaŭ).

Pryciahvaje ŭvahu źmieščanaje ŭ zvodcy №43 za 21—31 lipienia pryznańnie pra toje, što «ŭ Miensku nie nazirajecca jarka vyražanaha antysemityzmu». I niemcy praciahvajuć masavyja represii svaimi siłami z pryciahnieńniem pasłuhačoŭ, dastaŭlenych ź Litvy i Ŭkrainy.

Jašče raz pra niemahčymaść vykarystańnia biełarusaŭ dla praviadzieńnia pahromaŭ: «Insceniravać pahromy suprać žydoŭ dahetul u źviazku z pasyŭnaściu... biełarusaŭ akazałasia niemahčyma».

Padobnaje zaklučeńnie nieadnarazova ŭtrymlivajecca i ŭ inšych dakumentach akupacyjnych uładaŭ i ichnych orhanaŭ. Mienavita z hetaj pryčyny jany vykarystoŭvali dla pahromaŭ litoŭskija i ŭkrainskija farmavańni. Zaŭvažym, što apošniaja akaličnaść nie daśledavałasia ŭ savieckaj navukovaj litaratury pra vajnu.

Publikujecca ŭ skaročanym pierakładzie pavodle zbornika artykułaŭ «Jevriei v Biełarusi. Istorija i kultura», t.II, Miensk, 1998. Cytavanyja dakumenty zachoŭvajucca ŭ Nacyjanalnym archivie RB i ŭ Dziaržarchivie Mienskaj vobłaści.