«U Biełarusi jość hrošy, ale ludziam usio adno čahości nie chapaje». Łankijec raskazaŭ, čym jaho dziviać biełarusy
Što my viedajem pra Šry-Łanku — najpryhažejšy vostraŭ, jaki raniej nazyvali Cejłonam? Byłaja brytanskaja kałonija. Kraina, ekanomika jakoj zasnavanaja na turyźmie i kaštoŭnych kamianiach: sapfirach z rubinami. Karcinki, jakija milhajuć u hałavie biełarusa, napeŭna padkinuć płantacyi čaju, słanoŭ i plažy z palmami. Kali šef-kuchar Vałavahie Sumudu Pryjanta vyrašyŭ pierajechać u Minsk z soniečnaha Kałomba, jon viedaŭ pra Biełaruś jašče mienš. Što z hetaha vyjšła, piša «Anłajnier».
«U niejkim sensie heta było «luksavaje» žyćcio»
Znajomciesia: Sumudu. Uśmiešlivy, ścipły, zusim nie zorny, choć moh by: u Tajłandzie jon paśpieŭ papracavać u mišlenaŭskim restaranie, a ŭ Biełarusi dvojčy stanaviŭsia najlepšym šef-kucharam hoda.
«Ja vyras u prostaj siamji ŭ Kałomba, faktyčnaj stalicy Šry-Łanki, — kaža Sumudu. — Moj baćka byŭ dziaržaŭnym inśpiektaram, pracavaŭ u kamisii pa sucpraćdziejańni karupcyi. My zadavolvalisia nievialikim, ale ŭ niejkim sensie heta było «luksavaje» žyćcio: śviežyja krevietki, manha, papaja i rambutan kožny dzień, akijan i plaž za dziesiać chvilin chady ad doma… Jeŭrapiejcy traciać šmat hrošaj, kab arhanizavać sabie takoje žyćcio ŭ adpačynku.
Paśla škoły ja piać hadoŭ advučyŭsia ŭ Ceylon Hotel School of Culinary Art — heta samaja krutaja kulinarnaja škoła ŭ Šry-Łancy. Pačynaŭ z samaha nizu: pracavaŭ jak pamočnik kuchara ŭ hateli ŭ Unavatunie — papularnym turystyčnym horadzie. Čyściŭ, prybiraŭ, myŭ, nie hidziŭsia ciažkaj pracy. Potym zmoh prajści subiasiedavańnie ŭ Hilton Colombo — vot tam ja ŭbačyŭ žyćcio haściej, sapraŭdnaje luksavaje žyćcio».
Sumudu nie było i 30-ci, a jon užo zrabiŭ davoli niebłahuju karjeru ŭ Šry-Łancy. Što dalej? Para było šukać siabie ŭ Jeŭropie.
«Praŭdu skažu, ja nie viedaŭ pra Biełaruś, paniaćcia nie mieŭ, što takoje Minsk. Prosta chacieŭ u Jeŭropu. U Kałomba tady prylacieli rekłamnyja ahienty, jakija prasoŭvali BDU. Jany kazali, što Biełaruś — heta centr Jeŭropy i možna budzie jeździć na ciahnikach usiudy bieź viz», — uśmichajecca hieroj artykuła.
«Kali pieršy raz pajšoŭ śnieh, my ŭnačy vybiehli na vulicu»
Tak u 29 hadoŭ Sumudu apynuŭsia ŭ Minsku, kab pastupić na turyzm-mieniedžmient u BDU. Na dvare stajaŭ 2008 hod.
«Mianie šakavaŭ śnieh. Ja takoha ŭ žyćci nie bačyŭ! Pamiataju, kali pieršy raz pajšoŭ śnieh, my, studenty sa Šry-Łanki, a druhoj hadzinie nočy vybiehli na vulicu ź internata i kidalisia śniežkami. Vaŭ!.. Na Šry-Łancy kruhły hod +35, tolki ŭ siezon daždžoŭ tempieratura moža apuścicca da +25. U Minsku inakš. Źmiena siezonaŭ, da jakoj vy pryvykli, była dziŭnaj dla mianie. Heta vielmi pryhoža: liście žaŭcieje, potym padaje, zatym pieršy śnieh — i ŭsio heta sastupaje miesca viaśnie i aksamitnym pupyškam…
Vialikim siurpryzam dla mianie stała toje, što zamiežny student BDU sa Šry-Łanki nie mieŭ prava pracavać na poŭnuju staŭku. Ciapier praviły źmianilisia, ale tady heta było niepryjemnym adkryćciom.
U lubym vypadku ja nie pryvyk siadzieć biez spravy! Nieŭzabavie ŭžo hatavaŭ azijackuju ježu ŭ News Cafe pa viečarach. Ja vielmi kiepska viedaŭ ruskuju movu, ale staraŭsia vyvučyć chacia b nazvy praduktaŭ. Kiraŭnictvu spadabałasia, jak ja hatuju, i praz hod ja staŭ su-šefam.
Ja zaśpieŭ epochu, kali ŭ Minsku adkryvalisia Grand Café, Tapas Bar, Bistro de Luxe — najlepšyja restarany taho času. Mianie navat adpravili vučycca tajskaj kuchni ŭ Banhkok u Blue Elephant — heta vielmi prestyžnaja kulinarnaja škoła, — kab potym viarnucca ŭ Minsk i adkryć Mai Thai.
U 2020 hodzie ja pačaŭ svoj maleńki restaranny biznes — spačatku pad nazvaj «Kakos», a ciapier Thai Express. U mianie dva punkty: u «Kankorsie» i HC «Zamak». U mieniu jość i aŭtentyčnaja łankijskaja kuchnia, naprykład smažany rys kary ź jałavičnaj vyrazkaj, a jość i sapraŭdny tom-jam pa tajskim recepcie. Vielmi redkija ŭstanovy ŭ Minsku robiać jaho pravilna, mienavita tak, jak pryniata ŭ Tajłandzie…
U płanach u mianie adkryć jašče dva-try punkty. Pahladzim, jak jano pojdzie».
«Čamuści biełarusy nie pjuć čaj z małakom»
Za amal 18 hadoŭ u našaj krainie Sumudu maksimalna «abiełarusiŭsia». Dzie jašče vy sustreniecie łankijca, jaki z zadavalnieńniem raskazvaje, jak źbiraje hryby ŭ Rahačoŭskim rajonie?
Viadoma, u hetym vialikaja zasłuha Nastaśsi, žonki Sumudu. Ich dačce Alivii ŭžo spoŭniłasia 7. Jana, jak i Sumudu, doma razmaŭlaje pa-rusku, a na movie baćki dziaŭčynka viedaje tolki «jak spravy» i «pryvitańnie».
«Ja razumieju, što vam važnaja optyka zamiežnika. Jakimi vy, biełarusy, vyhladajecie ŭ čužych vačach? Praŭdu kažučy, ja ŭžo zvyk da ŭsiaho, za vyklučeńniem chiba što vielmi mocnaha choładu, −25. Heta realna ciažka.
Kali šukać adroźnieńni, to, pa-pieršaje, heta ŭzrovień zarobkaŭ. U Biełarusi jon značna vyšejšy, čym u Šry-Łancy. Pa maich adčuvańniach, miedyjanny zarobak u Šry-Łancy — kala $300, a ŭ Biełarusi — bolš za $770 u ekvivalencie. Ceny na kuplu i arendu nieruchomaści taksama adroźnivajucca. Naprykład, zvyčajnaje žytło na sutki možna znajści na vostravie za $25—30. A voś žyć na pieršaj bierahavoj linii na Šry-Łancy zaŭsiody vielmi doraha. Heta, ličy, luksavaje miesca: adna noč u piacizorkavym hateli abydziecca ŭ $300—400. Ale vysokija ceny buduć i ŭ Minsku ŭ jakim-niebudź Hilton. Za $500—600 na Šry-Łancy možna źniać vielmi dobry dom na miesiac — u Minsku, viadoma, daražej».
Pa-druhoje, u Biełarusi bolš chutki internet i niama prablem z elektraenierhijaj. Na Šry-Łancy dahetul adbyvajucca błekaŭty, źnikaje elektryčnaść — usio praz toje, što 70% infrastruktury aryjentavana na hidraelektrastancyi, a ŭ zasušlivyja siezony ŭzrovień vady padaje, im nie chapaje mahutnaści. Ciapier budujuć novyja, dyzielnyja elektrastancyi, ale heta doraha, bo na Šry-Łancy niama radoviščaŭ nafty.
Pa-treciaje, ježa. U Biełarusi amal niemahčyma znajści narmalnuju sadavinu, morapradukty i čaj. Da hetaha ciažka pryvyknuć.
Kožny sakavik, na dzień naradžeńnia žonki, my ŭsioj siamjoj, uklučajučy cieścia i ciešču, lotajem na Šry-Łanku. Starajemsia najeścisia sadavinoj i morapraduktami na hod napierad. Kali viartajemsia nazad, adzin čamadan napaŭniajem harbataj, a druhi — papajaj z manha. Kali viarnusia ŭ Minsk bieź śviežaj papai, siabry nie zrazumiejuć, — śmiajecca Sumudu. — Pa cejłonskim čornym čai, śviežym, sabranym prosta z płantacyi, ja vielmi sumuju! U nas pryniata pić jaho z małakom, na anhlijski kapył — čamuści biełarusy redka tak robiać.
Tak, u Minsku niama narmalnaj papai, ale zatoje letam u vioscy ŭ majoj cieščy raście ŭsio: kłubnicy, višnia, bujaki, jabłyki, hrušy, bałharski pierac, bakłažany… A babula žonki navat vyroščvaje vielmi vostryja maleńkija pierčyki čyli — jany patrebnyja nam u Thai Express.
A jašče ŭ Biełarusi nie tak raźvitaja kultura śniadankaŭ, jak na Šry-Łancy. Zajdzicie ŭ luboj restarančyk u Minsku — što vam prapanujuć z ranicy? Nu, syrniki, blincy, draniki, jaki-niebudź «vialiki anhlijski śniadanak» — i ŭsio. A na Šry-Łancy jość 15 vidaŭ śniadankaŭ — ad string hoppers (tonkaja rysavaja łokšyna, vykładzienaja «hniozdami») da nuta z kakosavym sambalem (sous sa śviežanaciortaha kakosa, piercu čyli, čyrvonaj cybuli i łajmavaha soku). Ranicami pryniata pić «sup»: 10—15 vidaŭ roznaj zielaniny zakidajuć u blendar, dadajuć trochi rysu, kakosavaha małaka i tryśniahovaha cukru. Heta nazyvajecca kola kanda.
Pa-čaćviortaje, miedycyna. Na Šry-Łancy jana de-fakta płatnaja. Tak, biaspłatnaja dziaržaŭnaja taksama isnuje, ale treba hod čakać u čarzie. Pry hetym na vostravie jość vysokija technałohii, možna zrabić, naprykład, pierasadku serca ŭ Apollo Hospital, ale heta vielmi doraha. U Biełarusi ŭ mianie DNŽ, i ŭžo dvojčy davodziłasia źviartacca ŭ balnicu, vyklikać chutkuju — usio chutka, biaspłatna.
Pa-piataje, u Biełarusi dakładna rehulujecca ruch transpartu. Aŭtobusy, ciahniki — usio pryjazdžaje stroha pa chvilinach, jak napisana ŭ raskładzie. U Šry-Łancy niama takoj darožnaj sistemy. Naprykład, maršrutki ŭ nas nazyvajuć «krejzi basami», «varjackimi aŭtobusami», bo jany jeździać chaatyčna, haniajuć pa darohach, sihnalać vielmi hučna, biaruć kolki zaŭhodna pasažyraŭ, spyniajucca prosta pasiarod trasy — i niavažna, jość tam prypynak ci niama. Heta niebiaśpiečna. Ciahniki mohuć spakojna spaźniacca na hadzinu. Časam bačyš, jak jedzie stary-stary ciahnik, łamajecca — i stanovicca realna soramna.
Ja vielmi lublu Šry-Łanku — i pry hetym baču, jak za apošnija 18 hadoŭ Biełaruś u hetym płanie raźvivajecca, a Šry-Łanka niby zastyła na miescy z hetymi starymi ciahnikami, jakija rabili jašče anhličanie».
Slavic faces
Ź inšaha boku, mienavita hetaja ŭłaścivaść Šry-Łanki dazvoliła jaje žycharam zachavać u sabie bolš pieršasnaha, pryrodnaha, naturalnaha, ličyć Sumudu, — a biełarusy «trochi sapsavanyja cyvilizacyjaj».
«Na Šry-Łancy džunhli achoŭvajuć zakonam, ludzi tudy nie chodziać. Vy možacie lohka trapić na słanoŭ, hiepardaŭ, krakadziłaŭ, maleńkich čornych miadźviedziaŭ… Naprykład, u minułym sakaviku my ź siamjoj spynialisia ŭ horadzie Chambantota. Z adnaho boku, piacizorkavy hatel Shangri-La, ułasnaje holf-pole, niekalki basiejnaŭ, vydatnaja ježa. A ź inšaha boku, nas adrazu papiaredzili, što ŭ susiedniaj race, za rysavym połem, žyvuć krakadziły. My płavali tam, skakali ŭ vadu z tarzanki — i jany nas nie čapali.
Tut ža adsutnaść akijana ŭ Biełarusi. Ja pa im vielmi sumuju. Choć vysokaja vilhotnaść i salonaje pavietra na Šry-Łancy pryvodziać da cikavych «śpiecefiektaŭ»: kali vy žyviacie na pieršaj bierahavoj linii, to praź niejki čas technika moža zaržavieć i pryjści ŭ nieprydatnaść — i makbuk, i televizar, i navat mašyna».
Zakančvajučy razmovu, razabrali viadomy stereatyp: ci praŭda biełarusy — chmuryja i surovyja stvareńni sa svaimi slavic faces?
«Tak, u paraŭnańni z uśmiešlivymi i dabrazyčlivymi łankijcami biełarusy sapraŭdy chmuryja. Kali ja tolki pryjechaŭ u Biełaruś, to staraŭsia ŭśmichacca kožnamu, ale potym zrazumieŭ, što tut tak nie pryniata. Moža, biełarusam nie chapaje sonca i vitaminu D?..
Na Šry-Łancy sonca ŭstavała a šostaj ranicy, my ŭśmichalisia i pili čaj, žyli i radavalisia, choć hrošaj było niašmat, u dziacinstvie ja nie moh pajści ŭ kramu i kupić usio, što chaču. A tut hrošy jość, ale ludziam čahości ŭsio roŭna nie chapaje. Čamu? U mianie niama adkazu».
«Biełaruskuju movu ja lublu navat bolš za ruskuju — jana bližej da serca». Marakaniec 18 hadoŭ žyvie ŭ Salihorsku i nie moža naciešycca
«Pišu jamu listy i apłačvaju vučobu». Biełaruska ŭziała pad apieku chłopčyka z Uhandy
«Narešcie narmalny trapiŭsia». U Mahilovie najlepšym dvornikam staŭ afrykaniec Ismaił
Trahiedyja z 30‑hadovaj doktarkaj sa Starobina — pajšła vydalać zub mudraści i pamierła24
Kamientary