Vyniki apošnich daśledavańniaŭ paleskich śviatyń pakazvajuć, što masiŭnyja kamiennyja manumienty, choć taksama pachodziać z terytoryi sučasnaj Ukrainy, na stahodździ maładziejšyja za datu, jakuju im prypisvała lehienda.
Na publikacyju ŭ rasijskim navukovym časopisie «Klio» źviarnuŭ uvahu telehram-kanał «Biełaruskaja navuka». Rasijskija daśledčyki kamiennych kryžoŭ Alaksandr Patraŭnaŭ i Taćciana Chmielnik praanalizavali pachodžańnie kamienia i histaryčny kantekst ustalavańnia turaŭskich kryžoŭ, razburyŭšy papularnuju lehiendu pra toje, što kryžy prypłyli pa Prypiaci z Kijeva ŭ X—XII stahodździach, a račnaja vada pry ich vymańni na bierah nabyła koler kryvi.
Šmat stahodździaŭ hetyja artefakty źjaŭlalisia centram relihijnaha pakłanieńnia: miascovyja žychary arhanizoŭvali da ich masavyja pracesii na śviata Uźvižańnia, achviaravali maniety, ježu i pałatno. Pavodle etnahrafičnych zapisaŭ, u narodzie ščyra vieryli ŭ ich lačebnyja ŭłaścivaści i navat praktykavali ŭžyvańnie saskrebienaha z kryžoŭ kamiennaha pyłu z vadoj dla lačeńnia chvarob, naprykład, ślepaty.
Adkul kroŭ na kryžach
Daśledčyki tłumačać fienomien «kryvi» vyklučna hieałahičnymi ŭłaścivaściami materyjału. Asnoŭnaja hrupa turaŭskich kryžoŭ, u tym liku abjekty kala sabora Śviatych Kiryła i Łaŭrencija i na Barysahlebskich mohiłkach, vyrablena z šeraha hranitu z ružovym adcieńniem kryštaloŭ artakłazu i vyciahnutymi pražyłkami bijatytu.
Buryja plamy na ich pavierchni źjaŭlajucca naturalnymi śladami akiśleńnia złučeńniaŭ žaleza. Mienavita ržavaja vada, jakaja ściakała z kamianioŭ, stała padstavaj dla mistyčnaha padańnia.
Spačatku byŭ šyfier
Supastaŭleńnie z archieałahičnymi danymi taksama pakazvaje niemahčymaść stvareńnia manumientaŭ u X—XIII stahodździach. U kulturnych płastach Turava hetaha pieryjadu nikoli nie znachodzili abłomkaŭ abo narychtovak z šeraha hranitu. Dla budaŭnictva miascovaha sabora i vyrabu sarkafahaŭ u XII stahodździ turaŭskija majstry vykarystoŭvali vyklučna ružovy pirafilitavy słaniec, taksama viadomy jak šyfier. Hety materyjał dastaŭlaŭsia z-pad Oŭruča, što za 105 kiłamietraŭ ad Turava. Pry hetym nivodnaha kryža z oŭruckaha šyfieru ŭ rehijonie nie zafiksavana.
Vałynski hranit ad Astrožskich
Šery hranit całkam adsutničaje ŭ vakolicach Turava. Aŭtary vyklučajuć mahčymaść zdabyčy parody ŭ bližejšych Mikaševičach, bo tam hranity zalahajuć na hłybini ad 7 da 30 mietraŭ i fizična nie vychodzili na pavierchniu ŭ Siaredniavieččy.
Pavodle struktury materyjał turaŭskich kryžoŭ identyčny hranitam, jakija vychodziać na pavierchniu na bierahach raki Słuč u rajonie nasielenych punktaŭ Bielčaki i Haradnica na terytoryi sučasnaj Ukrainy.
Dastaŭka masiŭnych kamianioŭ vodnym šlacham adtul u Turaŭ u CHII stahodździ nie mieła praktyčnaha sensu z-za najaŭnaści bolš zručnaha dla apracoŭki oŭruckaha šyfieru.
Daśledčyki źviazvajuć źjaŭleńnie kryžoŭ ź pierachodam Turava i jaho vakolic u 1508 hodzie va ŭłasnaść kniazia Kanstancina Ivanaviča Astrožskaha. Asnoŭnyja ziemli i rezidencyja hetaha mahnackaha rodu znachodzilisia na Vałyni. U vyniku račnaja sistema Słuč — Haryń — Prypiać stała hałoŭnaj transpartnaj arteryjaj pamiž vałynskimi i paleskimi ŭładańniami.
Forma turaŭskich artefaktaŭ z pramavuholnymi łopaściami całkam adpaviadaje tradycyjam manumientalnych pomnikaŭ Vałyni XV—XVII stahodździaŭ. Astrožskija vystupali aktyŭnymi fundatarami pravasłaŭnych chramaŭ u Vialikim Kniastvie Litoŭskim, u tym liku ŭ samim Turavie.
Navukoŭcy robiać vysnovu, što ciažkija hranitnyja kryžy byli vyrablenyja vałynskimi kamieniarami i dastaŭlenyja na Paleśsie ŭ pieryjad z 1518 pa 1582 hod u jakaści miemaryjalnych znakaŭ dla miascovych cerkvaŭ.
Kančatkovaja pietrahrafičnaja ekśpiertyza z paraŭnańniem turaŭskich artefaktaŭ i zrezaŭ parody z vałynskich karjeraŭ pakul nie praviedziena. Aŭtary daśledavańnia adznačajuć, što ŭ pieryjad z 2022 pa 2026 hod pajezdki z metaj adboru ŭzoraŭ na terytoryju Ukrainy zastajucca niemahčymymi praz vajnu.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆ
Kamientary
Ja pra kamiennyja kryžy na Biełarusi čuŭ tut u Ńju Jorku ad staroha biełarusa, jakomu tady było 90 let u abied. Jaho daŭno ŭžo niama z nami.
Jon mnie kazaŭ, što byli znojdzieny na Biełaousi… niamieckija kamiennyja kryžy. Dzie? Nie pamiataju.
Hety dziadok słužyŭ pry Haŭlatery Kube. A ŭ dziadka byŭ byŭ brat u Rasii. Jany bačylisia tolki pierad vajnoj.