«Hubazikaŭcy mnie ŭ vočy kazali, što zabili Kryŭcova». Fanat MTZ Pipija — pra bojki, katavańni i čałaviečnaść
«Mianie padymali, davali vady i znoŭ praciahvali katavać. Časam nastaŭlali na mianie pistalet».
32‑hadovy Tamaz Pipija — fanat minskaha kłuba MTZ-RIPA, były palitviazień. Jaho zatrymali 26 vieraśnia 2020 hoda ŭ Hrodnie pa padazreńni ŭ arhanizacyi masavych biesparadkaŭ u dzień tajemnaj inaŭhuracyi Alaksandra Łukašenki. 2 lipienia 2021‑ha sud Maskoŭskaha rajona Minska daŭ chłopcu čatyry hady kałonii ŭzmocnienaha režymu. Na volu Tamaz vyjšaŭ tolki ŭ traŭni 2026-ha, bo jamu nakinuli jašče paŭtara hoda nibyta za parušeńnie režymu. Jaho brat, Cimur Pipija, taksama byŭ palitviaźniem.
Tamaz Pipija raspavioŭ «Trybunie», jak u 8‑m kłasie pryjadnaŭsia da fan-ruchu, jakim byŭ minski kalafutboł 2010-ch, jak dziaržava sačyła za fanatami, a taksama pra svoj šlach za kratami.
U fanaty «pryjšoŭ ideałahična»
U fanacki ruch MTZ-RIPA Tamaz trapiŭ školnikam — u 8‑m kłasie pry kancy 2000-ch.
«Ja pryjšoŭ tudy ideałahična, — kaža chłopiec. — Šmat hladzieŭ roznych videa, šmat zaŭvažaŭ bytavoha rasizmu. U asnoŭnym jon z Rasii prychodziŭ. Tam užo paŭsiul byli RNIE, usie hetyja nacysckija arhanizacyi».
Sam futboł Tamaza spačatku nie asabliva cikaviŭ — jon zaŭzieŭ za «Mančester Junajted», a da biełaruskich kamand staviŭsia skieptyčna. «Biełaruski futboł i futbołam nie zusim možna nazvać», — zaznačaje i siońnia. Lubimych hulcoŭ siarod biełarusaŭ nie było i dahetul niama.
Upieršyniu na trybuny Pipija trapiŭ u studzieni 2010-ha, na tavaryski matč z BATE.
«Ja byŭ pad vialikim uražańniem. Prosta vaŭ! Bačyŭ zaradžany natoŭp, jaki aktyŭna padtrymlivaŭ svaich. Mianie najbolš uražvała, što na toj momant siektar MTZ składaŭsia ź ludziej ideałahična pravilnych, nikoha vypadkovaha amal nie było. Ty prychodziš jak dadomu, viedaješ kožnaha. Takaja cełasnaja atmaśfiera adzinstva».
Abjadnoŭvała fanataŭ, pavodle słovaŭ surazmoŭcy, antyfašysckaja ideja. «Ja byŭ praciŭnikam rasizmu. Ja nie adnosiŭ siabie da levych — heta ŭžo palityčnaje adhalinavańnie, ja da jaho nie naležu. Prosta vystupaŭ suprać dyskryminacyi — relihijnaj, nacyjanalnaj, luboj. Ja razumieŭ: heta niapravilna — sudzić čałavieka pa kolery skury».
Z rasizmam u bytavoj formie Tamaz, jaki maje hruzinskaje pachodžańnie, sutykaŭsia i sam — pomnić peŭnyja žarty ŭ dziacinstvie. «Heta i jość bytavy rasizm, jaki ŭbivaŭsia nam u hałavu. Ja liču, takoha nie pavinna być», — kaža jon.
Supraćstajańnie z fanatami «Dynama»
Adkazvajučy na pytańnie pra fanataŭ-apanientaŭ z łahiera minskaha «Dynama», Tamaz kaža: «Jany nie hrebavali vyviešvać impierskija rasijskija ściahi. Była kaša ŭ hałavie, pa sutnaści, mahli adnačasova vyviesić Pahoniu i «impierku».
Z časam, pavodle jahonych słoŭ, mnohaje źmianiłasia: častka tych, z kim jon varahavaŭ u junactvie, apynułasia va Ukrainie i pačała vajavać suprać Rasii. Pipija miarkuje, što biełarusizacyja fan-siektaraŭ pačałasia mienavita z MTZ. Potym hetuju chvalu padchapili prychilniki inšych kłubaŭ.
U supraćstajańnia dvuch minskich kamand była i svaja admietnaja hieahrafija. Fanaty MTZ, pavodle słoŭ Tamaza, tusavalisia kala stancyi mietro «Maładziožnaja», a taksama ŭ načnych kłubach kštałtu «Afryki».
Fanaty «Dynama», u svaju čarhu, źbiralisia kala stancyi mietro «Kastryčnickaja», u McDonald's. Tamtejšuju publiku Tamaz apisvaje žorstka: «Na «Centralnym» było šmat pjanic ultrapravych pohladaŭ. Jany navat i nie mieli asablivaha dačynieńnia da futbolnaha ruchu. Zatoje mocna lubili Hitlera».
Bojki, pryznaje Tamaz, byli rehularnymi, ale pryncypova ŭ miežach horada, lasy jon i jaho tavaryšy nie pryznavali: «My nie byli prychilnikami bojek za horadam. Dy i z nami nie vielmi chacieli bicca ŭ lasach, bo my levyja». Damoŭlenyja zabivy «ścienka na ścienku» prachodzili na haradskich vulicach i ŭ viadomych abodvum bakam miescach. Niaredka sprava kančałasia źjaŭleńniem AMAPu.
Samuju pamiatnuju bojku Tamaz źviazvaje z futbolnym maniežam — prykładna ŭ 2013 hodzie. Heta byŭ tavaryski matč «Rudzienska», jaki prychilniki MTZ-RIPA ličyli siabroŭskim i ideałahična blizkim kłubam, i dubloraŭ «Dynama» Minsk. Na hulniu pryjšło kala 50 prychilnikaŭ MTZ, hrupa padtrymki «Dynama» składała 150‑200 čałaviek. Bojka, pavodle słoŭ raskazčyka, skončyłasia, kali z budynka manieža vybieh achoŭnik, jakoha supraćlehły bok pryniaŭ za AMAP — i pačaŭ raźbiahacca.
Na vulicy Zybickaj Tamaza z pryjacielem adnojčy źbili siamiora dynamaŭcaŭ. Chłopiec pryznajecca, što niekalki hadoŭ jamu byvała strašna viartacca dadomu:
«Napeŭna, dva hady takoje adbyvałasia. U mietro spuskaješsia, ahladaješsia pa bakach. Heta byŭ sapraŭdny kalafutboł. Byli surjoznyja čerapna-mazhavyja traŭmy, strasieńnie. Byvała, što i ŭ padjeździe čakali».
Tym nie mienš asabistyja adnosiny z častkaj fanataŭ «Dynama» składvalisia praściej. Tamaz kaža, što trymaŭsia prostaha praviła: «Jość ludzi dobryja, a jość ludzi kiepskija. Mnie ŭsio roŭna, za jaki kłub jon zaŭzieŭ, kali heta narmalny typ. My mahli bicca dzieści na ahulnych mierapryjemstvach, ale potym razam, naprykład, adznačać Novy hod».
Sačeńnie i cisk zadoŭha da 2020-ha
Cikavaść režymu da fan-ruchu, pavodle słoŭ Pipii, pačałasia nie ŭ 2020-m. Užo z 2011‑2012 hadoŭ pierad pačatkam kožnaha siezonu fanataŭ vyklikali ŭ adździaleńni milicyi padpisvać papiery pra niedapuščalnaść vykarystańnia piratechniki i «ekstremisckaj simvoliki».
«Byŭ precedent — u Hrodnie na vyjeździe u nas byŭ banier z namalavanym Spanč Bobam i pierakreślenaj svastykaj. Skazali, što heta ekstremisckaja simvolika. Jany ŭsio pieraviarnuli z noh na hałavu i ŭžo nas nazyvali fašystami», — uspaminaje Pipija.
Z peŭnaha momantu sačeńniem za fanatami zaniaŭsia KDB. «Nam abryvali pierasiačeńni: my damaŭlalisia z apanientami na zabiŭ u miežach horada, a tam užo AMAP. Takoje było nieadnarazova. U asnoŭnym stajała telefonnaje prasłuchoŭvańnie biez usialakich sankcyj», — pierakanany Tamaz.
I vypadki źbićcia milicyjantami zdaralisia kudy raniej. Adzin z samych žorstkich epizodaŭ chłopiec adnosić prykładna da 2014 hoda. Jon prosta išoŭ pa svaim rajonie, kali niepadalok uspychnuŭ kanflikt, da jakoha jon nie mieŭ dačynieńnia. Supracoŭniki RUUS pa staličnym Zavodskim rajonie, jakija pryjechali, pavodle jahonych słoŭ, adrazu schapili Pipiju, a nie «tych, chto pačaŭ raźbiahacca». Kali fanat pačaŭ spračacca, jaho stali bić prosta ŭ mašynie:
«Jašče kazali: tabie heta što, amierykanskija filmy? Moža, advakata vyklikać? Bić pa tvary jany paźbiahali, pracavali dubinkami pa nahach i ciele. Jany ž usio razumiejuć. Toje, što mianie papinali, ja hetaha nie dakažu».
Sproba viarboŭki i adjezd u Kijeŭ
U 2016-m, pavodle Tamaza, jaho vyklikali ŭ 6‑y adździeł HUBAZiK, jaki zajmaŭsia fanatami. Farmalnaj padstavaj stała bojka na stancyi mietro «Spartyŭnaja» hodam raniej. «Mnie pačynajuć niejkija abvinavačvańni vystaŭlać, što ja arhanizavaŭ ekstremisckaje farmavańnie. Ja ŭjaŭleńnia nie mieŭ, što heta takoje», — uspaminaje fanat.
Supracoŭniki pastavili Pipiju pierad vybaram: abo samomu sieści na 11 hadoŭ, abo arhanizavać fanackuju bojku, dzie hubazikaŭcy zatrymali b ŭsich udzielnikaŭ. «Ja naniaŭ advakata i praz paru dzion nas vyklikali na razmovu razam. Paśla advakat skazaŭ: «U ciabie sutki, kab źjechać ź Biełarusi». U advarotnym vypadku pahražała zatrymańnie i źmiaščeńnie ŭ IČU na troje sutak z dalejšym vystaŭleńniem abvinavačańnia».
Tamazu na toj momant byŭ 21. Jon źjechaŭ u Kijeŭ, dzie jaho sustreli adnadumcy — fanaty kijeŭskaha «Arsienała». Tam chłopiec pravioŭ ahułam bolš za hod, pieryjadyčna naviedvajučysia ŭ Minsk.
«Mianie ŭraziła, što supracoŭnik HUBAZiK tady skazaŭ: vy možacie arhanizavacca adzin suprać adnaho nibyta dla baraćby z nacyzmam, ale ŭ peŭny momant vy nakirujecie ŭsiu svaju siłu suprać uładaŭ. I heta była ich nahoda represavać», — uspaminaje Pipija.
Taksama jon śćviardžaje, što jašče ŭ 2015 hodzie ŭ dzień vybaraŭ supracoŭniki ŭ cyvilnym adkryta, nie chavajučysia, supravadžali jaho i tavaryšoŭ ad padjezda da centra horada.
Zatrymańnie ŭ 2020‑m i dopyty z užyvańniem siły
U 2020‑m sačeńnie ŭzmacniłasia jašče da dnia vybaraŭ. «U pačatku žniŭnia ja ŭžo bačyŭ cicharoŭ, u siaredzinie žniŭnia mnie davodziłasia ŭciakać ad ich».
Pra dopyty ŭ toj pieryjad Pipija kaža tak: «Mianie zatrymali supracoŭniki śpiecnaza KDB «Alfa». Potym na vyjeździe z Hrodna pieradali HUBAZiKu, daroha da Minska ciahnułasia hadziny čatyry i była vielmi «viasiołaj». Udary tokam u vobłaść łokcia, na hałavu nasoŭvali i ściahvali bajku na viaroŭcy, pakul nie hublaŭ prytomnaść. Jany mianie padymali, davali vady i znoŭ praciahvali katavać. Časam nastaŭlali na mianie pistalet.
Hubazikaŭcy mnie ŭ vočy kazali, što zabili Mikitu Kryŭcova (były fanat «Maładziečna», udzielnik pratestaŭ 2020 hoda. Jaho cieła było znojdzienaje 22 žniŭnia 2020 hoda paviešanym u adnoj ź lesapałos Minska. Hetaja śmierć i jaje pryčyny vyklikajuć šmat pytańniaŭ — zaŭvaha aŭtara) — heta było niemahčyma słuchać.
Ja razumieŭ, što jany realna žyvioły. Jany apuskalisia da takich nizaściaŭ… Pahražali zhvałcić dziaŭčynu. Ty siadziš i ničoha nie možaš zrabić. Ja zrazumieŭ dla siabie, što samaje strašnaje — heta akazacca ŭ rukach teroru biezabaronnym».
Tamaz pierakanany, što paśla 2014 hoda siłaviki pieraaryjentavalisia z baraćby z realnaj arhanizavanaj złačynnaści na fanataŭ i anarchistaŭ:
«Usich nas nazyvali fašystami. Ja bačyŭ, što na antyfa akazvaŭsia vielmi surjozny cisk — siłavikam nie padabalisia navat sacyjalnyja prablemy, jakija vyrašalisia, kali my dapamahali prytułkam ci biazdomnym».
U kałonii chłopcu było praściej: «U pryncypie, narmalna stavilisia. Tym nie mienš niekalki viaźniaŭ uvieś čas sačyli za mnoj, z kim maju znosiny. Vakoł mianie kansalidavalisia ludzi radykalnych pohladaŭ, pieravažna fanataŭ. Miascovaja administracyja nie mahła na takoje hladzieć. U vyniku mnie rehularna pryznačali ŠIZA, a zatym zaviali kryminalnuju spravu pavodle artykuła ab złosnym niepadparadkavańni administracyi vypraŭlenčaj ustanovy».
U kałonii chłopiec zbliziŭsia z fantami «Tarpieda-BiełAZ», «Dynama» Minsk. «My byli vielmi blizkimi siabrami. Tamu što my pa duchu adzin da adnaho bližejšyja, čym da zvyčajnych viaźniaŭ».
Siabroŭstva nasupierak ideałahičnym niazhodam
Supraćstajańnie levyja/pravyja skončyłasia z 2014 hoda, kali Rasija pačała vajennuju ahresiju va Ukrainie. Absalutnaja bolšaść fanataŭ zaniała praŭkrainskija pazicyi.
U 2022-m, užo znachodziačysia ŭ kałonii, Tamaz daviedaŭsia, što jahony kolišni apanient z fan-ruchu «Dynama» Paša «Bort» Horbač praź siastru pieradavaŭ hrošy i słovy padtrymki.
«Čałaviek z absalutna inšymi pohladami, Paša «Bort», Carstva jamu Niabiosnaje, — vielmi jamu ŭdziačny, — kaža Tamaz. — My kaliści varahavali, nieadnarazova bilisia. I voś vam pakaźnik čałaviečnaści. Heta prykład kožnamu z nas».
Pavieł «Bort» vajavaŭ va Ukrainie ad pieršaha miesiaca paŭnamaštabnaj vajny. Byŭ u Pałku Kalinoŭskaha, potym kamandvaŭ vyviedkaj u bataljonie «Teror», a naprykancy dałučyŭsia da hruzinskich dobraachvotnikaŭ. Zahinuŭ u kastryčniku 2023-ha.
«Siastra prosta ŭ kałoniju napisała list, što tvoj siabar, jaki dapamahaŭ, padarvaŭsia. Dla mianie važnaja čałaviečnaść. Usie my ludzi, i važna zaŭsiody zachoŭvać u sabie heta. Niavažna, heta kałonija ci inšaje miesca. My pavinny adzin da adnaho stavicca z pavahaj».
Na pytańnie, ci źmianilisia jaho pohlady paśla ŭsiaho pieražytaha, Tamaz adkazvaje, što jany zastalisia raniejšymi. Jon pravodzić paralel ź situacyjaj va Ukrainie, dzie ŭ adnych akopach mohuć znachodzicca ludzi z roznymi palityčnymi pazicyjami.
«U mianie jość vielmi dobryja siabry pravych pohladaŭ. Nam heta nie pieraškadžaje. My razumnyja darosłyja ludzi, dzieści ŭ žart možam paspračacca na hetuju temu, ale ŭžo nie bolš za toje», — zapeŭnivaje Pipija.
Kamientary
U kancy 1990-ch fan-siektar “Lidy” ŭ Vyšejšaj lizie składaŭsia z nacyjanalna-aryjentavanych chłopcaŭ. Pałova “zaradaŭ” była na movie, bieł-čyrvona-biełyja ściahi na siektary, biełaruskamoŭnyja “rozy” (ličy, pieršyja ŭ Biedarusi) i svoj “fan-zin” na taraškievicy.
I heta ŭ toj čas, kali amal ŭvieś biełaruski kalafutboł biehaŭ pad “impierkami”.