«Vy tak i pieradajcie: pojduć siudy — chana im budzie!» Repartaž z ukrainskich viosak za 500 mietraŭ ad Biełarusi
Amal adrazu za Čarnihavam traplajecca pieršy bujny znak z nadpisam «Homiel». Tut, jak i ŭ šmat jakich miescach Ukrainy, pa-raniejšamu stajać ukazalniki z nazvami biełaruskich haradoŭ, niahledziačy na padziei apošnich hadoŭ. «Biełsat» pabyvaŭ u vioskach pad samaj Biełaruśsiu, i raspaviadaje, jak tam žyvuć ludzi, što dumajuć pra palityku, što kažuć pra drony nad hałovami.
Da Homiela ad Čarnihava kala 90 km. Mašyn pa darozie sustrakajem niašmat i, što zusim adroźnivajecca ad davajennych i dakavidnych časoŭ, — nivodnaha aŭtobusa.
Zatoje ciapier za voknami pieryjadyčna milhaciać fartyfikacyi, pa darozie stajać błok-pasty, na šlachu da Dabranki, što la samaj miažy, ich niekalki. Ludzi ŭ vajskovaj formie hladziać dakumienty i zyčać dobraj darohi. Na dziva, nidzie nie źviartajuć uvahi na biełaruskija pašparty, chacia zvyčajna heta vyklikaje praviarańni z vyśviatleńniem abstavinaŭ, chto, kudy, adkul i navošta jedzie, na jakoj padstavie pierabyvaje va Ukrainie.
«Napeŭna, papiaredzili ŭsich, što my budziem jechać», — kaža vałanciorka Alona Žarkievič, jakaja viazie ŭ pamiežža humanitarnuju dapamohu.
Na vulicach Dabranki akramia nas amal nikoha, choć pasielišča nasamreč vialikaje, tut žyvie bolš jak 2000 asobaŭ, ź ich zastałosia ŭsiaho čaćviora biełarusaŭ.
Achviara abstavinaŭ
Pakul vałanciory biaruć pakunki, miascovaja čynoŭnica kliča haspadyniu, hramadzianku Biełarusi Maryju (imia źmienienaje), jakaja pryjechała z Homiela ŭ Dabranku dahladać mamu i ŭ pieršy hod vajny zastałasia adna.
«Vyjechać užo nielha. Piensija tam, usio tam, žyvi jak chočaš — choć padychaj, — raspaviadaje ścipłaja žančyna ŭ chustcy. — Oj, strašna skazać, jak ja vyžyvaju. Dobra, što ja jašče pracavać mahu, dyk pasadziła harod. Što lepšaje vyrašču — bulbu, buraki, morkaŭku, radysku — idu ŭ centr pradaju, i jość hrošy na chleb, zapłacić za śviatło. A bolš nijak: kolki ni prasiła, ni vybivała — piensija tam tak i zastałasia. «Vy achviara abstavinaŭ», — kažuć», — apaviadaje svaju historyju žančyna.
U Biełaruś jana chacieła b pajechać, ale nienadoŭha — zabrać piensiju, jakaja źbirajecca ŭžo try hady, ale joj hetaja daroha nie pa siłach. Na prapanovu vałancioraŭ apłacić pajezdku chvalujecca:
«Atrymaju piensiju i viarnu vam usio, bo ja tak nie mahu, a zaraz u mianie niama hrošaj. Dažyłasia da takoha… Bačycie, navat pakasić niama kamu — treba zapłacić, a niama čym. I zdaroŭjem nie mahu pachvalicca: kaliści nahu z 11 kuskoŭ chirurhi sabrali».
Traŭma zaminaje samotnaj žančynie ŭ viaskovym žyćci. Za papiarednija zimy vytapiła drovy, što zastalisia ad maci, kupić pakul, znoŭ ža, niama za što — treba, kaža, iści ŭ les. Ale jašče spadziajecca, što zdoleje zarabić «choć na paŭpryčepa».
«Ja na harodzie da ciamna. Učora drony laciać, tak mocna hudziać — strašna. Kładusia ŭ bulbu i lažu: ludzi ž kaliści ŭ vajnu tak chavalisia».
Jašče piensijanierki bieź piensijaŭ
Za Maryju chvalujecca susiedka pa vioscy, nievysokaja chudzieńkaja Hanna (imia źmienienaje) hadoŭ 50-ci. Pakul była mahčymaść, jana dapamahała, a ciapier dapamohi patrabuje sama.
«Vy ź Biełarusi? Žartujecie?! — ździŭlena zamiraje na miescy žančyna, kali la dvara spyniajucca nieznajomyja mašyny. — Jak by mnie tudy prabracca praciahnuć damovu z bankam na vypłatu piensii».
U Hanny kala płotu pasadžanyja kvietki, na ŭnutranym padvorku biehajuć kury. U domie ŭ kuchni staić videakamiera — pryhladać za maci, jakaja stračvaje pamiać. Adna radaść u Hanny — tut va Ukrainie dačka i ŭnuki. A ŭ Homieli — usiaho za 40 km adsiul — ankachvory muž, ź jakim nie bačyłasia 4,5 hady.
«Ja ŭsim pachvalusia, što mnie tak biełarusy dapamahli. My vyžyvajem na adnu maminu piensiju. Ciažka, kaniešnie… Ale ja jašče ničoha — voś Mašy zusim drenna».
Padjazdžajem da jašče adnoj jaskravaj chaty — da Volhi (imia źmienienaje). Kab pražyć, žančyna taksama trymaje kurej, aharod, chodzić pa jahady i hryby. Haduje dvuch sabakaŭ i rudoha kata.
«Ja b pajechała ŭ Homiel pabačyć dziaciej, vielmi b chacieła. Ale na zusim — nie: u mianie siostry tut, na zdaroŭje ŭžo słabavatyja, adna ź invalidnaściu».
«Nie baiciesia zastavacca? Kažuć, moža być jašče adno nastupleńnie z boku Biełarusi», — zapytvajuć vałanciory.
«A čaho mnie bajacca? 74 hady ŭžo! Chiba maładych škada. Dy ja i nie dumaju, što niechta pojdzie siudy», — adkazvaje žančyna.
Kali pahladzieć na «vonkavyja kontury» Dabranki, da susiedniaj krainy tut u siarednim nie bolej za paŭkiłamietra, miescami mietraŭ 200—300.
Adna z vulicaŭ vyvodzić na darohu «za kardon», tam staić nie dziejny ŭžo kolki hadoŭ punkt sproščanaha propusku. Niejkaj nietypovaj aktyŭnaści biełaruskich pamiežnikaŭ miascovyja nie bačyli za ŭvieś čas. Kažuć: usio spakojna, ale ahułam «byvaje ŭsiakaje».
«U nas nie sumna. A pra nastup kažuć z 2022 hoda, i, dziakuj bohu, sami bačycie [ničoha nie stałasia]», — akreślivaje situacyju miascovaja ŭkrainka Viera, jakaja prymaje ad vałancioraŭ rečy na humanitarnuju dapamohu. Ale apaviadaje biez padrabiaznaściaŭ.
«Nu, byŭ taki ŭsplosk «nielubovi» da biełarusaŭ u 2022-m, i toje, viedajecie, na ŭzroŭni kiraŭnictva, dla hałački. Bo ŭ 90% žycharoŭ rodnyja ŭ Biełarusi. U mianie i kuma, i chreśnik, i pa mužu rodzičy — mnie ź imi svarycca? Situacyja, vy ž razumiejecie, nie abmiarkoŭvajecca. Ciapier nie pryniata havaryć pra palityku».
U razmovie Viera prytrymlivacca «palitkarektnaści»: navošta, kaža, havaryć pra toje, čaho my nie razumiejem. U pačatku vajny razbambili jejny dom u Irpieni pad Kijevam, tamu da hramadzianaŭ RF jana stavicca niehatyŭna. A da biełaruskich uładaŭ, padajecca, pretenzij nie maje. Choć ź ich padačy kraina dapamahaje Rasiei, karektavała drony, što laciać u tym liku praz Dabranku.
«Słuchajcie, jany laciać jak chočuć, dzie chočuć, i abyjakava im na hetyja retranślatary! Ja navat nie viedaju, što heta takoje».
Miascovaja znakamitaść — televiadoŭca, jakoha abdymaŭ Łukašenka
Kala inšaha stareńkaha draŭlanaha budynku sustrakaje miascovaja zorka:
«Ryhor Vasilevič Kapatkoŭ. Dyktar homielskaha telebačańnia, 10 hadoŭ pracavaŭ u teatry ŭ Lvovie, Užharadzie. Hraŭ usiu kłasiku ŭkrainskuju!» — pastaŭlenym hołasam nazyvajecca sivy ŭśmiešlivy mužčyna.
Kapatkoŭ naradziŭsia ŭ Homielskim rajonie, a ŭ 1946‑m siamja pierajechała ŭ Dabranku. Va Ukrainie byłoha televiadoŭcu padtrymlivajuć plamieńniki, časam udajecca praz znajomych pieradać piensiju. Spadar Ryhor — tut adziny, chto zdoleŭ dajechać da Homiela i ŭparadkavać dakumienty, kab atrymlivać vypłaty i dalej. Kaža, patraciŭ usie hrošy, što sabraŭ na svajo pachavańnie, bo daroha ŭ adzin bok praz Kišynioŭ, Stambuł, Baku i Miensk kaštavała tysiaču dołaraŭ.
«Ja tam padniaŭ usich na vušy: jak heta tak, pra nas zabylisia! Ale ž my zjechali, nas ličać za inaahientaŭ, — emacyjna razvažaje jon. — Niby my zdradzili intaresam krainy, a heta ž nie tak! Ja adnolkava staŭlusia i da Biełarusi, i da Ukrainy, i da rasiejcaŭ: my ŭsie ludzi, nam treba žyć u miry, dabryni».
Ryhor Vasilevič «pa-svojmu» padtrymlivaje Biełaruś i ŭsio viartajecca da svajho zornaha minułaha:
«Ja vioŭ ekanomiku sielskaj haspadarki na telebačańni. Kožny dzień, ujaŭlajecie, novaja pieradača! [Alaksandr] Łukašenka mianie abdymaŭ, ručkalisia! Z [Uładzimiram] Zialenskim my vielmi dobra znajomyja — jon sa svaim «Kvartałam» pryjazdžaŭ u Homiel i ŭ cyrku vystupaŭ, a ja ich pradstaŭlaŭ. Ja ž byŭ dyktaram, znakamitaść, viasioły, pryhožy!»
«A zaraz ci by pacisnuli ruku Łukašenku?» — pytajem surazmoŭcu.
«Nu, jon mnie drennaha nie zrabiŭ, — padumaŭšy adkazvaje mužčyna. — Jak dyrektar saŭhasu jon cudoŭny, kaniešnie: zabiaśpiečyŭ krainu małakom, usio za biascenak — pi kolki chočaš. Bieź jaho ž usio b zahłuchła».
I ŭsio ž na Alaksandra Ryhoraviča Ryhor Vasilevič mieŭ niadaŭna kryŭdu, bo zatrymali ŭ mienskim aeraporcie, kali pryjechaŭ z Ukrainy dva hady tamu:
«Sodni pratrymali! Pakul nie vyśvietlili, što ja biełarus, pracavaŭ na telebačańni, aktor, nie maju nijakich palityčnych pretenzij. Ja adrazu mocna pakryŭdziŭsia. Ale jany razabralisia, vybačylisia. A ŭkraincy na zvarotnym šlachu znoŭ mianie z aŭtobusa źniali!»
Adnak va ŭsich biedach spadar Ryhor abvinavačvaje vyklučna Uładzimira Pucina, ź jakim «sčapiŭsia Łukašenka». Žychar pasielišča, nad jakim uvieś čas lotajuć rasiejskija drony, sočyć za navinami i viedaje, jak raźviazałasia situacyja z retranślatarami:
«Łukašenka ž ich zakryŭ užo. Vybačylisia, hetaje pytańnie raźviazali, — raspaviadaje. — Viedajecie, nam z vami, prastaludzinam, leźci ŭ vialikuju palityku… Pucin dapuściŭ pamyłku, nie treba było vajavać. Jon adziny vinavaty, padluha, jaho rasstralać Haahskim sudom. A Łukašenka? (paŭza) Nu, jon ža niadaŭna prymknuŭ. A kudy dziavacca? Biełarusy biednyja, pramysłovaści amal niama, uradžajnaść nievialikaja».
Svaje nie vierać u vajnu
Uzdoŭž miažy viartajemsia z Dabranki da trasy z umacavanymi ŭčastkami. Praź niekalki kiłamietraŭ — Novyja Jaryłavičy, značna mienšaja vioska, jaje nazvu nosić pamiežny punkt propusku z ukrainskaha boku. U centry sustrakajem troch mužčynaŭ. Pryvietlivy ton adnaho ź ich źnikaje paśla pieršaha ž pytańnia:
«Oj, nie, ź biełarusami my nie družym. Usio!» — kaža miascovy, što staić z rovaram. Kali čuje pazicyju datyčna vajny i palityki, pahadžajecca pahavaryć.
«Heta ź inšaha boku vobłaści, kala Rasiei, abstreły, evakujujuć ludziej ź viosak, a ŭ nas tut jašče pakul narmalna, — adkazvaje jahony znajomy, Anatol, u jakoha prabivajecca biełaruski akcent. — Padajuć bieśpiłotniki amal kožny dzień, źbivajuć ich. U lesie ja dva miescy znajšoŭ, na łuzie — tam zusim kapiec. Treba ciarpieć».
«A adkul laciać?» — zapytvajem.
«Z Rasiei, dy ź Biełarusi karektujuć. Heta ž naš [Uładzimir] Zialenski kazaŭ «nie prybiareš sam, dyk prybiarem my». Prybiraje [Łukašenka] patrochu», — adkazvaje ŭładalnik rovaru, jaki nie nazvaŭ svajho imia.
«Nie cicha ŭ nas tut — prosta ŭžo ŭsie papryvykali, — praciahvaje Anatol. — Nam užo ničoha nie strašna. Kažuć, što budzie jašče nastup. Moža być usio, a my što zrobim?»
«Jak pojduć — dyk budziem ź viłami hnać adsiul, kab i duchu tut nie było! Vy tak i pieradajcie: chana im tut budzie! Choć i rodzičy tam. Jany nie vierać, što ŭ nas vajna idzie. Voś u mianie dziadźka, kažu — pajšli, pabačyš, što ŭ nas tut robicca. A jamu Łukašenka — charošy čałaviek, «piensii padniaŭ, usio padniaŭ». Aj…»
«Aj, dyktatar… Choć, nie viedaju jak dla biełarusaŭ, a mnie ničoha błahoha jon nie zrabiŭ», — vykazvaje svaju pazicyju Anatol.
Pad Biełaruśsiu bieśpiłotniki lotajuć, a za 30 km — atakujuć
Ukrainiec Siarhiej, jaki supravadžaje nas u pamiežža, viazie pad samuju miažu ź Biełaruśsiu, tut mieścicca vioska Skitok, amal biaźludnaja: žycharoŭ usiaho šaściora, i to troje — dačniki, kaža adzin ź ličanych miascovych.
«Pakul nie pačali lotać siudoj «šahedy», dyk było ničoha. Heta ciapier ich mieniej, a tydni 2‑3 tamu — nu nad samaj chataj! Chłopcy ž našyja stralajuć pa ich».
Mužčyna tut z 1990-ch, rodnyja — pa toj bok miažy. Daroha kala jahonaha domu viadzie akurat u bok Biełarusi. Adnak vyjazdžać były hamialčuk nie choča, nie maryć navat pra časovuju pajezdku, u adroźnieńnie ad inšych.
My ž viartajemsia hłybiej va Ukrainu, praz kiłamietraŭ piać na ŭjeździe ŭ Novyja Jaryłavičy pry darozie staić nievialičkaja krama.
Raniej pa darozie ź miažy tut časta spynialisia mašyny na biełaruskich numarach. Miascovaja pradavačka zhadvaje, što ŭ pačatku vajny, pakul praz akupacyju nie pracavali punkty propusku z ukrainskaha boku, biełaruska ź Mienskaj vobłaści, u jakoj tut svajaki, taksama pryvoziła siudy dapamohu «na kožny dom».
«Kali nas ad Čarnihava adrezali ŭ sakaviku 2022-ha, dyk nam dazvolili chadzić u Novuju Hutu pa pradukty.
Ale, ja vam skažu, roznyja tam ludzi byli: adnyja ničoha, a inšyja aburalisia, maŭlaŭ, čaho vy siudy pryjšli, usio ŭ nas skuplajecie. Išoŭ krasavik, treba harody sadzić, dyk i pa bienzin, salarku taksama jeździli», — kaža jana.
U žančyny ŭ Homieli małodšaja siastra. Ciapier usie znosiny ŭ ich — vinšavańni z Novym hodam ci narodzinami i nijakich pytańniaŭ pra palityku ci abstreły.
«Ja razumieju, što i tam praviarajuć ludziej. I da nas SBU pryjazdžała: vy ž hladzicie, u kaho rodzičy ŭ Biełarusi, ničoha nie apaviadajcie. Kažu, nu što my — nie razumiejem, što možna, što nielha kazać?»
Jašče adnaho tutejšaha biełarusa my sustrakajem u Repkach — kaliści rajcentry, a ciapier pasiołku haradskoha typu — pa darozie da Čarnihava. Uładzimir uvieś čas u navinach i ŭ kursie ŭsich padziejaŭ.
«Zialenski skazaŭ [Łukašenku]: hladzi, budzieš bulbu łapataj kapać, — razvažaje jon pra ŭltymatum ukrainskaha prezidenta, jaki datyčyŭ i pastavak paliva ŭ Rasieju. — A što tam tych NPZ — Mazyr i Navapołack. Pa samych hałoŭnych aparatach udaryć — i ŭsie. A pad sankcyjami dzie novaje abstalavańnie ŭziać?»
Uładzimir dastaje svoj biełaruski pašpart i adkazvaje na typovaje biełaruskaje pytańnie:
«Skončycca praz hod. Budu atrymlivać ukrainskaje hramadzianstva: ja ž tut naradziŭsia, sapraŭdny ŭkrainiec. Heta ŭ Biełarusi byŭ, kali raspaŭsia Sajuz, tamu atrymaŭ tam pašpart. A zjechaŭ z hetaj dyktatury daŭno, jašče ŭ 90-ch».
Heta pieršy biełarus z usich, kaho my tut sustreli, chto adkryta kaža pra svajo staŭleńnie da biełaruskaj ułady i ŭ kaho jano rezka niehatyŭnaje, a taksama chto nie baicca nazyvać svajo imia.
My razmaŭlajem na łaŭcy kala nievialičkaj kramy pry darozie. Pobač jašče niadaŭna stajała fura, jaje raźbiŭ bieśpiłotnik, apaviadaje Uładzimir pra hetaje i inšyja zdareńni.
U Repki, jakija dalej ad miažy, pieryjadyčna prylatajuć rasiejskija «Šahedy» i «Hierbiery», ciarpiać miascovyja pradpryjemstvy, aŭtatechnika, časam — damy žycharoŭ i inšyja cyvilnyja abjekty. Na vyjeździe staić dvojčy razburanaja zapraŭka — na Čarnihaŭščynie ciapier, pavodle ŭładaŭ, udary pa AZS adbyvajucca kožnyja dva dni.
Na hetym fonie Dabranka i inšyja prymiežnyja vioski vyhladajuć najbolš spakojnymi miescami ŭ vobłaści. Ad naŭprostavych atak hetuju miascovaść ratuje, napeŭna, jakraz biespasiaredniaja blizkaść da Biełarusi, bo ŭsia paŭnočna-ŭschodniaja častka rehijonu, kala Rasiei, całkam raźbitaja. Tudy pieryjadyčna naviedvajucca DVH, jakich miascovyja tut, jak i biełaruskich pamiežnikaŭ, za 4,5 hoda vajny nie bačyli:
«Vy navat nie zapytvajcie pra heta, — pieraścierahaje na raźvitańnie miascovaja žycharka. — U nas takoha niama i, daj boža, nie budzie. Viedajecie, jak maja siabroŭka kaža: usio budzie dobra, bo drenna ŭžo było».
Ciapier čytajuć
A my vam kazali: «nie dumajcie, što heta kapiejki»! Stali viadomyja źviestki, kolki padachodnaha biełarusy Litvy pieraličyli roznym hramadskim strukturam3030
Kamientary