«Kali pasadziać znoŭ, to pasiadžu». Pačobut pra svajo vyzvaleńnie, kamiery śmiarotnikaŭ, bitvu za honar u sudzie i žadańnie viarnucca
Vyzvaleńnie Andreja Pačobuta 28 krasavika stała sapraŭdnym tryleram, dzie hałoŭny hieroj da apošniaha momantu admaŭlaŭsia vieryć sistemie, jakaja tak sprabavała jaho złamać. Žurnalist «Gazety Wyborczej», jaki prajšoŭ praz navapołackuju kałoniju i kamiery-adzinočki, navat na miažy z Polščaj staviŭ ultymatumy śpiecsłužbam, patrabujučy harantyj viartańnia ŭ rodny Hrodna. U vialikim intervju «Wyborczej» jon raskazaŭ padrabiaznaści svajho źniavoleńnia.
«Ja nikudy nie jedu, bo vam nie vieru»
Vyzvaleńnie pačałosia a pieršaj hadzinie nočy ŭ Navapołacku. Pačobut, jak daśviedčany viazień, bieź lišnich pytańniaŭ pačaŭ źbirać rečy, rychtujučysia da čarhovaha etapu. Padazreńni, što niešta nie tak, źjavilisia, kali achoŭniki dazvolili ŭziać z saboj vadu ŭ butelcy i pieraabucca — niečuvanaja raskoša dla zvyčajnaha pieravodu. Zamiest minskaj «Vaładarki» jaho pryvieźli ŭ Biełaviežskuju pušču.
«Tam čakaŭ aŭtamabil, pa markiroŭcy ja paznaŭ, što heta KDB. Ludzi vakoł jaho taksama byli ŭ maskach.
Biez bałakłavy byŭ tolki adzin čałaviek, namieśnik kiraŭnika niejkaha adździeła. Jon skazaŭ mnie, što my jedziem na volu. I što kali ja zachaču, zaŭsiody zmahu z Polščy viarnucca, biełaruski bok da hetaha hatovy i zhodny. A ja jamu: nikudy nie jedu, bo tabie nie vieru. Tłumaču jamu, što nie maju ničoha suprać vyjezdu ŭ Polšču, kali zmahu viarnucca ŭ Hrodna. Tolki voś KDB nie vieru. U ich zamiašańnie.
Tym časam mianie nakarmili, ja zmoh pryniać duš, dali novaje adzieńnie, zabrali maje łachmany», — raskazvaje Andrej.
Pačobut kaža, što jaho roba nastolki znasiłasia, što jon bajaŭsia jaje zanadta časta myć, bo tkanina mahła razarvacca.
Kab pierakanać žurnalista, uładam pryjšłosia padklučyć «ciažkuju artyleryju».
— Na miesca pryjechaŭ čałaviek, jaki pradstaviŭsia supracoŭnikam administracyi prezidenta Biełarusi. Pieradaŭ, što sam Alaksandr Łukašenka jamu paabiacaŭ — a z hetym proźviščam ža nie žartujuć — što ja zmahu viarnucca ŭ Biełaruś. Nijakich prablem z hetym nie budzie. Jon pakazaŭ mnie fota, ź jakoha vynikała, što ŭ abmien uciahnutyja amierykancy.
Pryjechała taksama Anžalika Borys, kiraŭnica Sajuza palakaŭ na Biełarusi [aryštavanaja ŭ 2021 hodzie, vyzvalenaja praz hod z turmy]. Ale samym važnym dla mianie było toje, što ja zmoh pahavaryć pa telefonie z polskim dypłamatam. Ja paŭtaryŭ jamu, što hatovy vyjechać, kali zmahu viarnucca. Chacieŭ ź im jašče pahavaryć, ale mnie jaho bolš nie dali.
Andrej raskazaŭ, jak jaho karmili, bo viazień vielmi šakavaŭ tym, jak jon vyhladaje paśla źniavoleńnia.
— Ja staŭ achviaraj terapii, jakuju na turemnym słenhu nazyvajuć «udar pa tłuščach». Viaźni atrymlivajuć ježu, vaha jakoj stroha raźličana pavodle pastanovy MUS. A kali siadziš u karcary, ježy jašče mienš. Kaša, bulba, trochi miasa. Pastajanny hoład. Čałaviek prosta chudzieje.
Rasijski archieołah Buciahin skardziŭsia ŭ rasijskich ŚMI, što ŭ polskaj turmie ź im drenna abychodzilisia. Bo jon lubić apielsiny i mandaryny, a ŭ SIZA nie moh ich atrymać.
— Cikava, jak by jamu spadabałasia ježa ŭ łahiery ŭ Navapołacku. Pamiataju źniavolenaha tam doktara, jaki adčajna korpaŭsia ŭ śmietnicy, šukajučy reštki. Siamja ad jaho admoviłasia, nie dasyłała jamu ježu, — raskazaŭ Andrej.
Sud. «Ja hladzieŭ im u vočy ź nianaviściu»
Pačobut apisaŭ svoj praces u Hrodnie, jaki pačaŭsia ŭ lutym 2023-ha. Sistema sprabavała stvaryć karcinku prynižanaha voraha, zahadvajučy stajać tvaram da ściany pierad kamierami BiełTA.
— Achoŭniki kažuć mnie: «Tvaram da ściany». A ja im ćviorda: «Nie». Supracoŭniki miedyja byli ździŭlenyja, što ja hladžu im usim u vočy. Ja byŭ taki raźjušany, što kali b pozirkam možna było ich padpalić, jany b zhareli ŭ hetaj zale za toje, što pryjšli zdymać majo prynižeńnie.
Na nastupny dzień znoŭ toje samaje. Milicyja kaža: «Stań tvaram da ściany», znoŭ uvachodzić kamiera, paŭtarajuć: «Tvaram da ściany». A ja kažu: «Ni ŭ jakim razie». Što pakul mianie zdymajuć, ja nie budu vykonvać hety zahad, bo liču jaho dla siabie haniebnym. Heta ja vyrašaju, jak ludzi buduć mianie bačyć.
Abvinavačvańni vyhladali siurrealistyčna: žurnalista sudzili za hieraizacyju Armii Krajovaj i sprobu adździalić častku Biełarusi na karyść Polščy.
Dokazami słužyli rassakrečanyja pratakoły NKUS 1940‑ch hadoŭ. Pačobut pryncypova admoviŭsia ad pakazańniaŭ, patrabavaŭ advakata i vystupiŭ z apošnim słovam na polskaj movie, jakoje sudździa Bubienčyk navat nie dazvoliŭ pierakłaści.
Jon kaža, što razumieŭ, što jaho mohuć zatrymać, ale nie chacieŭ uciakać: «Tysiačy našych ludziej žyvuć u Biełarusi, i ja ź imi. Ja niasu za ich adkaznaść. Za tych palakaŭ, jakich ja dałučyŭ da dziejnaści Sajuza palakaŭ».
Jon kaža, što byŭ pierakanany, što kali ŭciače, ułady aryštujuć inšaha polskaha aktyvista. I tamu jon pryniaŭ heta na siabie.
«Śpieckalidor» i kamiera ź piedafiłam
Turemny dośvied Pačobuta ŭklučaŭ i psichałahičnyja katavańni. Na Vaładarcy jaho sprabavali zasialić u adnu kamieru z asudžanym za piedafiliju, spadziejučysia puścić pa turmie pahałosku, jakaja b razburyła jaho reputacyju.
Andrej učyniŭ skandał i damohsia, kab hvałtaŭnika prybrali. Paźniej jaho pieraviali na «śpieckalidor» — miesca, dzie ŭtrymlivajuć śmiarotnikaŭ. Andrej kaža, što jaho tam zamknuli, bo jon patrabavaŭ prava pisać listy synu pa-polsku.
«Try adzinočnyja kamiery dla tych, chto čakaje rasstrełu… Ja zrazumieŭ, dzie ja, kali pačuŭ, jak kamiery pamiž saboj razmaŭlali. Adzin chłopiec kazaŭ, što ŭ jaho śmiarotny prysud».
A potym nadyšoŭ dzień, kali aryštantaŭ vyvodzili na špacyr dvojčy na dzień.
— Ja zrazumieŭ, što ŭ śpiecyjalnym kalidory niešta adbyvałasia, čaho my nie pavinny byli čuć.
Imavierna, adbyŭsia rasstreł.
Navat u takim žachlivym miescy Pačobut znajšoŭ sposab ździekavacca ź sistemy. Kali da jaho padsadzili ahienta KDB, Andrej pačaŭ skormlivać jamu historyi sa svaich starych artykułaŭ. Danosčyk staranna zapisvaŭ «sakrety», jakija kuratary potym z maciukami znachodzili ŭ Google.
Navapołackaja kałonija
Navapołackaja kałonija dla Andreja Pačobuta stała miescam tatalnaha kantrolu — za kožny krok da hodnaści davodziłasia płacić miesiacami ŭ adzinočcy.
Jon raskazvaje, što kałonija ŭ Navapołacku zacisnutaja pamiž hihantami «Naftan» i «Palimir». Heta pramysłovaja zona, dzie hałoŭnaja praca dla zekaŭ — «samaja paskudnaja» i niebiaśpiečnaja: abpalvańnie drotu ad izalacyi.
«Treba palić humu palnikam. Tut parušajucca ŭsie normy biaśpieki… Adnojčy nad łahieram źjaviŭsia dron MNS — pažarnyja chacieli pravieryć, adkul hety słup čornaha dymu. A heta viaźni palili izalacyju. Achova adkryła pa dronie ahoń».
Pavodle słoŭ Pačobuta, palityčnyja pracujuć tam bieź pierapynku, majučy tolki adzin vychadny ŭ niadzielu, u toj čas jak inšyja zeki — tolki dva dni na tydzień, bo pracy na ŭsich niama.
Pačobuta sprabavali tam złamać «pavodle statuta». Jaho treśli pieratrusami pa dva razy na dzień, kalekcyjanujučy drobnyja parušeńni: naprykład, za toje, što elektrabrytva lažała razam z zaradkaj.
«Adzin viazień kazaŭ, što 12 hadoŭ adsiedzieŭ i nie bačyŭ, kab kamuści dva razy na dzień rabili poŭnuju reviziju. A rabili heta śpiecyjalna… Dastatkova adnoj niedakładnaści, pamyłki — i ciabie adpraŭlajuć u ŠYZA».
ŠYZA — heta bietonnaja skrynia, dzie śpiać na doškach biez koŭdry ŭ žudasnym choładzie.
Kali Pačobuta ŭrešcie vypuścili adtul, administracyja padrychtavała novuju pastku: jaho sprabavali prymusić čyścić prybiralni. U turemnaj ijerarchii heta aznačaje status paryi.
«Ja admoviŭsia. Za heta mianie adpravili ŭ PKT (pamiaškańnie kamiernaha typu). Skončyłasia tym, što ja pravioŭ tam šeść miesiacaŭ. Davodzili da poŭnaha źniasileńnia, cisk pastajanna skakaŭ. Palityčnyja, jakija mianie bačyli, chapalisia za hałovy».
«Hetaja polskaść takaja ciažkaja»
Andrej pryznajecca, što trymacca jamu dapamahała pamiać pra tych, chto prajšoŭ stalinskija łahiery.
Ad choładu ratavaŭsia sportam: «Moh zrabić u adnoj sieryi 140 adciskańniaŭ».
Samym ciažkim vyprabavańniem była razłuka ź siamjoj. U 2021‑m hodzie ŭłady navat sprabavali arhanizavać spatkańnie z žonkaj Aksanaj tak, kab jana sama pierakanała jaho źjechać. Nie atrymałasia.
«Ja zaŭsiody kazaŭ žoncy, što jana viedaje, za kaho vychodzić zamuž. Ja nie źmianiŭsia, ja zaŭsiody byŭ takim».
«Ja zaŭsiody chacieŭ pabačyć navapołacki HUŁAH znutry. I maja cikaŭnaść była zadavolena. Ja daviedaŭsia, jak pracuje sistema», — tłumačyć jon.
Dla jaho Łukašenka i jaho atačeńnie — tolki vinciki ŭ miechaniźmie.
I choć jon razumieje ryzyku, žurnalist choča viarnucca dadomu.
«Kali ŭpuściać — dobra. A kali pasadziać znoŭ? Nu, to pasiadžu. Nelsan Mandeła stolki hadoŭ siadzieŭ, žaŭniery Armii Krajovaj siadzieli… — kaža jon.
Jon kaža, što polskaść u Biełarusi — ciažkaja sprava:
«Adzin z našych aktyvistaŭ z Pamiežža, paet, spytaŭ, čamu być palakam tak ciažka. Mienavita. Na hetaj šyracie, na žal, heta tak».
Pavodle prahnozu Pačobuta, Biełaruś palityčna zastajecca ŭ Azii, dzie ŭłada pieradajecca ad baćki da syna, a hramadstva dehraduje da stanu turkmienskaha HUŁAHa, dzie ludzi pačynajuć uciakać ad adnaho tolki słova «palityka».
U Biełarusi ničoha nie źmienicca. Paśla Łukašenki budzie Łukašenka, prahnazuje jon.
«Vosieńniu 2022 hoda ja razmaŭlaŭ z adnym turkmienam pra tatalitaryzm u jaho krainie. Jon skazaŭ, što navat budučy biełaruskim palitviaźniem, ja nie mahu ŭjavić, jak tam byvaje. Što jak tolki pačynaješ havaryć pra palityku, ludzi prosta pačynajuć uciakać. Tamu što samaja razmova mahła pryvieści ciabie ŭ Avadan-depie. Heta była samaja žachlivaja turma va ŭsim byłym SSSR, pabudavanaja pasiarod pustyni Karakumy. Tam u ludziej nie było imionaŭ, tolki numary, i jany prosta źnikali za ścienami, nie pakidajučy nijakich śladoŭ.
U mianie sumnaje pradčuvańnie, što takaja atmaśfiera moža nieŭzabavie zapanavać i tut, u Biełarusi», — havoryć jon.
A my vam kazali: «nie dumajcie, što heta kapiejki»! Stali viadomyja źviestki, kolki padachodnaha biełarusy Litvy pieraličyli roznym hramadskim strukturam3030
Kamientary
Hladzicie łukašysty, jak vyhladaje sapraŭdnaja hodnaść! Heta vam nie rybny korm jeści na paciechu terarysta i vajennaha złačyncy.
Pavaha Andreju Pačobutu.
I dziakuj za toje, što jon vytrymaŭ i nie skaryŭsia.
Biełaruski pašpart u jaho ruce na miažy daje nadzieju, što Biełaruś usio-taki nie pieratvorać u Turkmienistan ci Paŭnočnuju Kareju.